دناڤ ههر مللهتهكێ جیهانا بهرین دا ههنه نڤیسهر و ههنه نیڤ نڤیسهر، چاوا دناڤ وان مللهتان دا ههنه نوژدار و نیڤ نوژدار، دیسان ههنه ئهندازیار و نیڤ ئهندازیار. نه ههركهسێ قهلهمێ خو تیژكر و كاغهز تژى پهیڤ و ههڤوك كرن نڤیسهره. دڤێت ئهو كهسێ نڤیسینێ دكهت هندهك مهرج تێدا ههبن داكو رێز ل نڤیسینێن وى بهێته گرتن و ئهو نڤیسین نهمرن دهمهكێ كورت پشتى بوونا وان، نموونه ل سهر وان مهرجان: مفایهك د وێ نڤیسینێ دا ههبیت بو خهلكى، كهسێ نڤیسهر ل پارهى یان ل ناڤداریێ نه گهرِیت، ههولبدهت جڤاكێ خو بهرهڤ پێشڤه ببهت یان گوهرینهكێ دناڤ خهلكى دا پهیدا بكهت، خودان ل دویڤ ئاوا و دهستوورێ زمانى ب نڤیسیت و ب كهیفا خو ستویێ پهیڤان نهبادهت....هتد. نڤیسهرێن ناڤدارێن جیهانێ ئهوێن شهڤ و روژ كرینه ئێك داكو ب خامهیێ خو دونیایێ ب ههژینن و توَڤێ پێشكهڤتنێ و شارستانیهتێ و زانستى دناڤ سهرێ خهلكى دا بچینن بلا بو مه ئهو كهسێن خو دادنن نڤیسهر ببنه چرایهك ل بهر روناهیا وێ ئهم خهبات و لهباتێ بكهین و ل وهرار و نویخازیێ ب گهرِین.
د خهلهكا بوورى دا ئهز ل دور هندهك شاشیێن بهربهلاڤ دناڤ زمانێ گهلهك ژ نڤیسهر و تورهڤان و بێژهرێن رادیو و تهلهفزیونێن مه دا ئاخڤتبووم و من ئاوایێ دروست یێ نڤیسینا هندهك پهیڤان ئاشكرا كربوو. نوكه دێ ههژمارهكا دى ژ وان شاشیان بهرچاڤ كهم و نیازا من ئهوه ئهم ههمى پتر ل سهر شێوازێ راست و دروست یێ پهیڤ و پهژن و زاراڤان راوهستین و هندى بكارین زمانێ ناڤمالێ و بازارى و كولانێ ژناڤ پهیڤێن خو ب بژێرین و نههێلین ب سانههى بكهڤنه ل سهر كاغهزێ یان دناڤ دهزگههێن راگههاندنێ دا دهباز ببن.
10-((لهق)) و ((لق)):
پهیڤا ((لق)) ژ كرمانجیا ژێرى یا كهتیه دناڤ دهڤوكا ((لهجه)) مه دا و رامانا وێ چهقه یان طایه كو ب زمانێ عهرهبى دبێژنێ ((فرع)). ژلایهكێ دى ڤه رامانا پهیڤا ((لهق)) گهستنه، ئانكو گڤاشتنا دهڤى یه ل سهر تشتهكى یان ل سهر پارچهكا لهشى. دئهنجامدا نابیت بو چهقهكێ یان تایهكێ پارتهكێ یان كومپانیهكێ یان رێكخراوهكێ بهێته گوتن ((لهق))، بهلكو ژبو دهێته گوتن ((لق)). ب راستى بێژم پرِانیا خهلكێ مه و ل سهر ئاستێن بلند یێن كهتینه تهلههیێن ڤێ شاشیێ و گهلهك كێم جاران من گوه لێ بوویه كهسهك بێژیت: دێ چمه لقێ، بهلكو دێ بێژیت دێ چمه لهقێ!!!.
11-((بژارتن)) و ((براژتن)):
ئهز دزانم كو پتریا خهلكێ مه پهیڤا ((براژتن)) دكهنه ((بژارتن)) ب شاشى ڤه. ((بژارتن)) پهیڤهكه رامانا وێ ژناڤ گرتنا تشتهكى ژ تشتهكێ دى یه، دهمێ ئێك دبێژیت ((من ئهڤ برنجه یان ساڤاره بژارت)) مهبهستا وى ئهوه كو وى پاقژكر و قرش و زل ژناڤ گرتن. ژلایهكێ دى ڤه پهیڤا ((براژتن)) رامانا وێ كهلكرنا تشتهكێ خوارنێ یه ل سهر ئاگرهكى ههتا وى رادهى كو ئهو تشت ب قهلیێت و بهێته خوارن. نابیت كهسهك بێژیت: دێ گوشتى یان ماسى یان كڤاركێ بژێرم، بهلێ یا دروست ئهوه بێژیت دێ وى تشتى برێژم.
12-((تێت)) و ((دهێت)):
ژێدهرێ ڤێ پهیڤێ ((هاتن)) ه و ههكهر بكهینه شێوهیێ ئاییندهى دێ بێژین ((دێ هێت)) و داكو بكهینه شێوهیێ بهردهوامى پێ دانا كارى گهرهك بێژین ((دهێت)) نهك ((تێت)). پا دێ وهرن گهلو دا پهیڤێن ((دژیت)) و ((دبیت)) بكهینه شێوهیێ بهردهوامى پێ دانا كارى ب وى ئاوایێ شاش و ل قهلهم بدهین، ما نابنه: ((تژیت)) و ((تبیت))؟!!.كى رامانا پهیڤا ((تژیت)) دزانیت گهلو: تژى دبیت یان د هژیێت یان دژیت؟!!!.
13-((چاند)):
هندهك ژ نڤیسهر و رهوشهنبیرێن دهڤهرێن بههدینان و سوران و بوتان ب شاشى ڤه ڤێ پهیڤێ ب رامانا ((ثقافه)) ب كار دئینن، ئهڤه ژى ل دویڤ زانینا من چونكى پهیڤا ((culture)) یا ئینگلیزى دوو رامان ههنه: ((ثقافه)) و ((حراثه)). شاشییا وان نڤیسهر و رهوشهنبیران یا دیاره و دكهته ههوار چونكى هاتینه و پهیڤێن (كێلان) و (چاندن) تهڤ ل ههڤ كرینه ههرچهنده ههردوو پهیڤ ژێك دجودانه ((وهك خویندن و نڤیسین)) و ((خوارن و ڤهخوارن)) و ئێك رامان نادهن. دئهنجامدا ((كێلان)) یا هاتیه گوتن بو رهوشهنبیریێ كو ب ڤى رهنگى نه یا دروسته ژبلى ههكهر مهسهله كێلانا زمانى بیت!!. ب كارئینانا پهیڤا ((كولتور)) بو ((ثقافه)) كو ژ ههمان پهیڤا ئنگلیزى یا من ل سهرى گوتى ((culture)) هاتیه رێ دچیتى و نه یا شاشه.
14-((یێت)) و ((یێن)):
هندهك جاران من دیتیه نیڤ نڤیسهرهكێ مه تژى هندهك بهرپهرِان پهیڤ رێزكرینه و وهك هێزا جولاندكێ جار یێ دبێژیت ((یێت)) و جار یێ دبێژیت ((یێن)). دناڤ دهڤوكا بههدینانى دا بو كومهكا مروڤان یان تشتان دبێژن ((یێت)) و دناڤ دهڤوكا بوتانى دا دبێژن ((یێن)) و دناڤ دهڤوكا ههكارى دا دبێژن ((یێد)). دڤێت ئهڤ نیڤ نڤیسهره ل سهر دینهكى بمینن و ههرگاڤهكێ ب شیوهیهكى نه نڤیسن.
15-((گوهورین)) و ((گهورین)) و ((گوهرین)):
مانێ من ل دهستپێكا بابهتى گوتبوو كو ئهز نهكهسهكێ بسپورم ل بوارێ زمانان، لێ ئهز دزانم كو هندهك ژ كرمانجێن ژوورى دبێژن ((گهورِین)) و هندهكێن دى دبێژن ((گوهرِین)) و خهلكێ دهڤهرا سوران دبێژن ((گورِان)). ههلبهت ئهز نكارم بێژم كیژك ژ وان دروسته و كیژك یا شاشه، لهوا ژى ههردوو د دروستن. لێ تشتێ نه دروست ئهوه نڤیسهرهك بێژیت ((گوهورِین)) كو د زمانێ مه دا یا شاشه بهێته نڤیسین.
16-((فشار)) و ((تانسیون)):
فشار پهیڤهكا فارسى یه و تانسیون پهیڤهكا فرهنسى یه و پاشى كهتیه دناڤ هندهك زمانێن دى دا وهك زمانێ توركى، رامانا وان ((گڤاشتنه)) یان ((پهستانه)) كو ئهڤ ههردوو پهیڤێن دویماهیێ كوردى نه. ئهڤجا بوچى پهیڤهكا كوردى یا رهسهن بهێلین ژهنگى و توزكهوى ببیت و پهیڤهكا بیانى ب كار بینین. یا دروست ئهوه ههكو دهربارهى هێزا گڤاشتنهكێ دپهیڤین،بو نموونه هێزا گڤاشتنا خوینێ ل سهر رهێن خوینێ ((صغط الدم))، بێژین پهستانا خوینێ، نهك فشار و تانسیون.
17-((نهساخى)) و ((نهخوشى)) و ((دهرد)) و ((ئێش)) و ((ژان)):
پتریا مه ڤان پهیڤان شێل و بێل دكهن و ب كهیفا خو ل قهلهم ددهن. ئێش یان ئێشان د زمانێ كوردى دا بو ((الم،وجع)) یا عهرهبى و ((pain)) یا ئنگلیزى یا دروسته. پهیڤا ((ژان)) ژى بو وان ئێشانا ب كار دهێت یێن دژوار و كویر كو ب عهرهبى دبێژنێ ((مغص)) و ب زمانێ ئنگلیزى دبێژنێ ((colic)). پهیڤێن ((نهساخى)) و ((نهخوشى)) كو ب زمانێ عهرهبى ل ههمبهر ((مرض،داء،علٌة)) و ب زمانێ ئنگلیزى ل ههمبهر پهیڤا ((disease)) دهێن بو تێكچوونا بارێ ساخلهمیا لهشێ مروڤى یان دهروونێ وى یه. پهیڤا ((دهرد)) ژى بو نهساخیێن دومدرێژ دهێته گوتن، وهك ((دهردێ شهكرێ)).
18-((ترِومبێل)) و ((تورِمبێل)) و ((ئوتومبیل)) و ((تومبێل)):
پهیڤێن ((ترِومبێل)) و ((تورِمبێل)) د لهنگن و زێده د كرێتن و ههكو كهسهك ل جهم من دبێژیت ئهز تێك دچم و دههرِشم!!. ئهو پهیڤ یا هاتى ژ پهیڤا لاتینى ((Automobile)) كو رامانا وێ دبیته ((ب خو دلڤیت)). خهلكێ دهڤهرا سوران دبێژن ((ئوتوموبیل یانژى ئوتومبیل)) كو دهق و دهق ژ پهیڤا لاتینى وهرگرتیه. ئهم خهلكێ دهڤهرا بههدینان، ژبلى خهلكێ باژێرێ ئامێدیێ و هندهك ژ خهلكێ باژێرێ زاخو، دبێژین ((ترِومبێل یانژى تورِمبێل)) كو بهس خودایێ مهزن دزانیت ئهڤ پیتا ((ر)) ژ كیڤه هاتیه و چاوا كهتیه دنیڤهكا وێ دا!!!. یا دیاره كو دڤێت نههێته گوتن و نڤیسین ((ترومبێل یان تورِمبێل)) و ل شوینا وێ بێژین ((ئوتوموبیل یان ئوتومبیل)) یانژى چ نهبیت بێژین ((تومبێل)).
19-((جیاوازى)) و ((تهندروستى)) و ((بهراوردى)):
ئهڤه سێ پهیڤێن كوردى نه ب دهڤوكا كرمانجیا ژێرى كو مشه ل سهر زارێ خهلكێ مه ل دهڤهرا بههدینان دهێنه گوتن و ب قهلهمێ وان دهێنه نڤیسین ل دهمهكى كو ئهم دكارین ل ههمبهرى وان هندهك پهیڤێن دى ب دهڤوكا كرمانجیا ژوورى ب كاربینین، ئهو ژى ئهڤهنه:بو ((جیاوازى)) پهیڤا جوداهى و بو ((تهندروستى)) پهیڤا ساخلهمى و بو ((بهراوردى)) پهیڤا ههڤبهركرن یان ههمبهركرن.ههلبهت ئهو جوداهیا دناڤبهرا ههردوو دهڤوكاندا وهك جوداهیا دناڤبهرا پهیڤێن ((پیاو)) و ((زهلام) دا یه و ههكهر یا شاش نهبیت تو بێژیه زهلامى ((پیاو)) بێژه جوداهیێ ژى جیاوازى!!.
20-((لێ گرتن)) و ((ژێ گرتن)):
دێ بێژى پیتا ((ل)) و ((ژ)) كهڤنه ڤینداریهك یا دگهلێك ههى و ههرئێك ژ وان خو ددهته ل بهر سهرێ یا دى. ((لێ گرتن)) پهیڤهكا لێكدایه رامانا نهرازیبوونا مروڤى ل سهر كریارهكا كهسهكى ددهت، نهخاسم ههكو مروڤ رهخنهیا وى كهسى دكهت و ژێ تورِه دبیت و پاتكا خو ددهتێ، لهوا ژى ههكو ئێك داخازا لێ بوورینێ ژ كهسهكى دكهت دێ بێژیتێ: ل من نهگره. بهلێ رێژهیهكا مهزن ژ خهلكێ دهڤهرا مه ڤێ پهیڤا لێكدایى ب كار دئینن ب رامانا ((ژێ گرتن)) ئانكو ههلبژارتنا تشتهكى دناڤ كومهكێ دا، و ئهڤ چهنده یا شاش و لهنگه. دهمێ كهسهك تشتهكى ژناڤ كومهكێ دئینیته دهرێ دبێژن ((ژێ گرت)) و نابیت بێژین ((لێ گرت)). دیسان زاراڤێ ((ژێ گرتن)) رامانهكا دى ژى ههیه ئهو ژى فێربوونا تشتهكى یان تیتالهكى یه ژ كهسهكى یان ژ خهلكهكى.
21-((پێویسته)) و ((چونكه)):
دوو پهیڤن د كرمانجیا ژێرى دا ل ههمبهر یا ئێكێ دروسته بێژین پێدڤى یه ((ههرچهنده گهلهك نڤیسهر ب شاشى ڤه دنڤیسن پێتڤى یه)) !!، و ل ههمبهر یا دووێ دروسته بێژین ((چونكى یان چنكو)).
22-((پێشنیار)) و ((پێشنیاز)):
((نیاز)) پهیڤهكا كوردى یه رامانا وێ ب عهرهبى دبیته ((نية، مقصد، مرام)) . دهمێ مروڤى ل بهر بیت تشتهكى بكهت دێ بێژیت ((من نیازه ڤى تشتى بكهم)). دهمێ مروڤى هزرهك یان نهخشهیهك ههبیت و حهز بكهت وێ هزرێ یان نهخشهیێ ب گههینیته كهسهكى یان كومهكا مروڤان گهرهك بێژیت ((من پێشنیازهك ههیه)) كو ب زمانێ عهرهبى دبیته ((اقتراح)) نهكو بێژیت ((من پێشنیارهك ههیه))، چونكى پهیڤا ((نیار)) د زمانێ كوردى دا نینه.
تێبینی: چاڤهرێی پێنج شهمبا بهێت بن ژبو خهلهکا ســـــێ ژڤی بابهتی ، دیسان هوین دشێن بهردهوام سهرهدانا لینکێ رهنگا و رهنگ بکهن ژبو خویندنا ڤی بابهتی .
