|
خهلهكا پێنجێ و دویماهیێ
و بڤى دهست ودارى رێیا بهلاڤ بونا ئیسلامهتیێ هاته شهڤاندن د ناف مللهتێ كوردا و ئهوانا بهروكێن خو گرتن و هێدى هێدى ئهوان دهڤهر گرت وئیسلامهتى لێ بهلاڤ كر ،ههلبهت باژێر ب باژێر گوند ب گوند و هوسا بو دهمێ بتنێ 7 سالا باهرا پتر ژ دهڤهرێن كوردستانێ كهفتنه بن كنترولا بوسلمانا ،رهنگه خوندهڤانهكێ بهرێز پرسیارا هاتنا ئیسلامهتیێ بو دهڤهرا مه(دهڤهرا ئامێدیێ) بكهت دێ بێژین دهڤهرا مه لسالا 18 مشهختى كهفتیه ژێر كنترولا ئیسلامێ و (عیاض كورێ غهنهم) سهركردایهتیا هێرشا بوسلمانا بو سهر دهڤهرێ كریه و (نوعمان كورێ موقهرهن)سهركردایهتیا لهشكهرى بو ئهڤێ دهڤهرێ كریه ودیاره دهڤهرا مه یا ئاسێ بو ژ بو بهلاڤكرنا ئیسلامێ ههر وهكى ژێدهرێن جوگرافیناس وبولدانیین عهرهبا ئهڤێ چهندێ دڤهگێرن (مه هندهك پێزانینێن كێم لسهر رهتكرنا ئیسلامهتیێ ل ڤێ دهڤهرێ ههین دێ هیێنه سهر) وناڤێ ههر ئێك ژ بامهرنێ وئامێدیێ و چیایێ گارهى وئاشهوا......هتد دژێدهرێن كهڤندا هاتیه.
لسهر بهلاڤكرنا ئیسلامهتیێ لشههرهزورێ چهندین بیرورا ههنه هندهك دبێژن ژ بهرهیێ حهلوانێ ئهو بهرهف شههرهزور ڤه چوینه وهندهك ژى رێیا تكریتێ برێیا وان ددانن ،دیسان هندهكێن دى دبێژن كو ئهوان ژ كوره باجرمێ(كهركوكا نها)بهرهف شههرهزورێ ڤه چوینه ،دیسان بهحسێ وێ هاتیه كرن دگهل ههردوو دهڤهرێن دراز وێامغانێ، ژ بهر ههبونا ڤان رایا لسهر بهلابونا ئیسلامهتیێ ل شههرهزورێ دیاردبیت كو خهلكێ ئهوێ دهڤهرێ بهرسینگێ بوسلمانا گرتیه ،لێ (بهلازرى )ئهوێ تایبهتمهند د فتوحاتادا دبێژیت لبهراهیێ كوشتن وشهر چێ بون پاشى ئهوان ههڤپهیمانهك گرێدا كا چاوا خهلكێ حهلوانێ بدانوستاندنێ هاته كنترولكرن ،وبوسلمانهتى كهفته ناف لسالا 20 مشهختى لسهر دهستێ (عهتبه كورێ فرقدێ سلمى) و دیاره ئهڤ ریوایهته یا دجهێ خودایه ویا ئهم دزانین كو پشتى كنترولكرنا میسل وحهلوانێ شههرهزور هاته كنترولكرن،ههر چ دهڤهرا ئههواز و فارس بون بوسلمانا بهاریكاریا (ئهبو موسا ئهشعهرى) دهڤهرا ئههواز ستاند ،و ههر ئێك ژ باژێركێ (فهسا و داربجرد) ل ژێر سهركردایهتیا سهحابى(ساریه بن زینهم ئهلكهنانى) هاتنه كنترولكرن و پشتى شهرهكێ مهزن دروست بوى بوسلمان شیان یسهركهڤن و (بهلازرى) دبێژیت ههمى دهڤهرا فارس پشتى سالا 22مشهختى هاته كنترولكرن،و پشتى (هرمزان) سهركردێ فارسا هاتیه دهستهسهركرن و هاتیه فرێكرن بو مهدینێ ئهڤێ چهندێ ترسهكا مهزن ئێخستیه دلێ فارسادا و (یزدیجر) كو دوماهیك شاهێ ساسانیا بو رابو بهنارتنا لهشكهرهكێ مهزن و لدهوروبهرێن نههاوندا كوردا كوم بون و شهرهكێ مهزن ل وێرێ هاته كرن وتێدا دوماهى بدهولهتا ساسانى ئینا ولڤێره بوسلمانا تهكبیر كر كو ئهو دێ چاوا ئهڤى شهرێ مهزن كهن ئهو بو ئهڤ كاره ژ (نوعمان كورێ موقهرهنى)هاته سباردن و شیا بدوماهى دهستێ خو بدانیته سهر باژێركێ نههاوندێ.
ههر چاوابیت ئهم هیڤیدارێن ئهم شیابین دلوپهكا (دێ بێژین راست وزانستى) ژ ئوقیانوسا ئهڤى بابهتێ خهلكى خو ژێ دایه پاش بدهینه بهر دهستێ خووندهڤانێن دهڤهرێ و دیسان ئهف بابهته ببیته ژێدهرهكێ زانستى بو ڤهكولینێن زانستى وپێتڤیه هوشێ مه كاربكهت بو زانینا راستیا چ خراب چ باش ئهو یا گرنگ نینه یا گرنگ مهلهڤانیكرن د دهریایهكا راستیێ دایه و ئهگهر مروڤ تێدا بخهندقیت تشتهكێ شكو وسهرفهرازیه ،د دهمێ نڤیسا ئهڤى بابهتى گهلهك نامه بو مه هاتینه هنارتن دێ دوو ناما ژوان بو ههوه بهحس كهم كو ئێك ژوان دهست خوشى لمه كریه و ئهوێ دى هاڤێتیه مه نهك رهخنه لمه گرتیه!! مه ل خهلهكا ئێكێ گوت بو كو ئهف بابهته یێ گرێدایێ بیروباوهرایه تا رادهیهكى هندهكا نهڤێت دیروكا وێ بزانن ئهڤهژى جهێ داخێ یه و مخابن ههر چاوابیت رهخنێن ههوه لسهر چاڤا ئهگهر دجهێ خودابن و من رێز بو وێ رهخنێ ههیه یا بدیكومێنت بیت ،و ئهگهر نه مه ل خهلهكا ئێكێ گوتیه دیروك رى رهش و رى سپیا ژێك جودادكهت ونه خوزیكێن وى یێ دیروك وى شهرمزاركهت و تهنیا رهش بسهروچاڤێن وى وهردكهت.
رهتكرنا ئیسلامهتیێ ژلایێ كوردان ڤه:
كومهكا شینوار ودهست نڤێسا لبهر دهستێ مهنه كو بهحسێ رهتكرنا ئیسلامهتیێ ل دهڤهرا مه دكهن لبهراهیێ دێ بو ههوه بهحسێ شینوارێن لبهر دهست كهین و مهزنترین دیكومێنت لبهر دهستێ ڤهكولهرا ژ لایێ شینوارى ڤه گورستانا گوندێ (زیارهتایه) دناف بهرا ههولێر وكویسنجهقێ دا كو كورستانهكا مهزنه و یا پره ژ گورێن سهحابا و خهلكێ ئهوێ دهڤهرێ و تا نها ب چاڤهكێ پیروز بهرێ خو د دهنى و دوعا بخو لسهر ئهنجام د دهن و دبێژنه وێ گورستانێ (گورستانا سهحابا)،دیسان لنزیك بامهرنێ گرهكێ مهزن ههیه دبێژنێ (گرێ سهحابا)دیاره خهلكێ ڤێ دهڤهرێ وبوسلمانا شهرهك دناف بهرا وان دا دروست بویه و بهرى چهند سالهكا دهما رێكخراوا(MAG ) كارو پشكنین ل وێرێ دكرن چهندین گور هاتنه دیتن كو بو وى دهمى دزڤرنه ڤه لێ مخابن چ گرنگى پێ نه هاته دان ،ژبلى ڤان ههردوو جها كومهكا دى یا جها ههیه و هندهك تیشك بو وێ چهندێ دچن كو شهر دنافبهرا ههردوو لایادا چێ بوینه وهكى رهواندوزێ و دیسان لڤان دوماهیا وهكى گهلهك جها دیروكهكا سهخته بو دهڤهرێ هاتیه دروست كرن وبهحسێ (زێرین ئامێدى) دكهن كو دراستیا خودا هندهك كهسا ئهڤا دروست كرى بو مهرهمێن خو یێت تایبهت ،دیسان بهحسێ پێڤهدانا دووپشكا دكهن و دبێژن دووپشكێن نهێیبینێ دژوارترن ژ بهرگرى كرنا خهلكێ وێ.
نها دناف هندهك كهسادا(ئهم نهشێین بێژین رهوشهنبیر) ژ ههردوو تاڤه لایهنگر ونه لایهنگرێن ئهڤى بابهتى یێن فێرى دووڤهلانكیێ بوین مخابن ،ئهگهر ئهم بهێینه سهر دهسترێزێن نڤێسى بهێزترین دیكومێنت لبهر دهستێ مه ئهو نڤێسینه ئهوا برهنگێ ههلبهستێ هاتیه نڤێسین و ل شكهفتا (هزار میرد) ل سلیمانى یێ هاتیه دیتن و لسهر پیستێ گیاندارهكى هاتبو نڤێسین پهسهنكرنا(وهصف) روودانێن هاتنا ئیسلامێ بو شههرهزورێ و ئهو هێرشا هاتیه كرن و كوشتنا سهركردا وتێكدانا پهرستگههێن ئاگرى ورهڤینا مێرخاسا و كهتنا ژن وبچووكا دناف دهستێن واندا وبوینه دیل، ئهف پارچه ههلبهسته دباهرا پتر ژێدهرادا بزمانێ عهرهبى هاتیه و ئێك دوویهك ژوان نهبن كو وهكو خو ئینایه خوارێ مه بزاڤ كریه وێ بو ههوهیێن بهرێز بكهینه دیالكتا كورمانجیێ شرین و ب ڤى رهنگێ ل خووارێ:
پهرستگههێن هرمزى هاتنه تێكدان و ئاگر كهفته ناف
ئێك ژ مهزنترین سهركردا بهرزهبو
كورد شكهستن
كورد رهڤین بهرهف سنورێن شههرهزور(ههر چهنده ناڤێ وى ب شاهر یزور هاتیه)
ژن و كچ بونه دیل
میرخاس دكهمینادا هاتنه كوشتن
و یاسا یا شاه زرادهشتى چ هێز نهما
هورمزى چ مههدهرى بو كهسێ نهما.
هندهك روژههلاتناسا ئهف دیكومێنه پهسهندكر و دگوت(داگیركرنا دهڤهرهكا دوور ژ پایتهختێ خهلافهتا ئیسلامێ لسهر دهمێ خهلیفه عمر_س و ههبونا هێزهكا مهزن ل ڤێ دهڤهرێ شهرهكێ مهزن دروست بویه تا ئهو هاتنن بو شههرهزورێ شهر چێ بویه لێ پشتى هاتنا وان بو شههرهزورێ خوون هاته رشتن ل سالا 643ز و دهست دانانا سه رههر ئێك ژ برود و بالسجان لسالا 645ز )دیسان لڤان دوماهیا گومان لسهر راستیا وێ ژ لایێ (مكانزى_Mackenzie)هاته دروستكرن،ههر دیسان ئهڤ دیكومێنته هاته رهتكرن ژ لایێ زمان زانێ كورد (كامل حهسهن بهێیر) و گوت ئهڤ كاره هندهكا ب خو دروست كریه بمهرهما تهشهیركرنا هاتنا ئیسلامێ بو ئهڤێ دهڤهرێ ئهڤهژى وهكى بهرسڤهك بو بو ڤهكولهرێ كورد (عزهدین مستهفا رهسول)كو دبێژیت هوزانڤانهكێ كورد بناڤێ(خهلیل مهندهلیچى) لسالا 20 مشهختى مریه لێ چ پارچه هوزان وكارێن وى نه گههشتینه بهر دهستێ مه و یا ئهم دزانین كو كهڤنترین ناڤێ هوزانڤانى گههشتیه بهر دهستێ مه یێ (بابا تاهرێ ههمهدانى)یه .
ئهڤ بیرورایه گههشتنه لوتكا دووفچونێ پشتى سێ دیكومێنتێن دى هاتینه دیتن ل دهڤهرا ههورهمان ل سالا 1909ز دوو ژوان ب پێتێن یونانیێن كلاسیكى بو و یا سیێ ب نڤێسینا ئارامیا كهڤن هاتبو نڤێسین ،ههردووێن ئێكێ د گوڤارا(ڤهكولینێن هللێنى) ل سالا 1915ز ژلایێ پرهفیسور مینیس(mins) ڤه هاتن شروڤهكرن و ئهڤا دى ژ لایێ كاولى(A.cowley)ل سالا 1919ز دگوڤارا(كومهلا ئاسیا یا شاهێن بهریتانى) ڤه هاته بهلاڤكرن و دیاره كو كهڤنترین پشتراستكهرن بو زمانێ كوردى ئهڤهژى دیكومێنتهكه كو ئهڤێن بهرى نها مه بهحس لسهر كرى پشت راستدكهتب ب ههبونا زمانێ كوردى یێ كهڤن.
ژ بلى ڤى دیكومێنتى (تومابوا) روژههلاتناسهكێ فرهنسى یه پارچه ههلبهستهكا دى ژ زار دهڤێ ئێك ژ مهلایێن سلیمانیێ ڤهدگوهێزیت ژ مهلا(عمر فهقى) كو ئهو پارچه شعره بو ئێك ژ گورێن دهڤهرا ههورهمان دزڤریته ڤه و تێدا هاتیه:
زور كارى عارهب كهردهنهش خانور كه ناو بالى تا شههرهزور
هرمزیان رمیان ئهتران كوزبان ویش یان شارده وه گهورهى گهورهكان
دیسان دڤێ پارچێ دا دیار دبیت كو ئهو بهحسێ عهرهبا دكهن وهكى نهتهوه ودبێژن عهرهبا خانویێن مه خرابكرن ژ دهڤهرا ناڤ بالهیێ تا شههرهزور هورمز رهڤى و مهزنێن مهزنا خو ڤهشارت و بهحسێ پهرستگهها ئاگرى یا كشنسابێ دكهت ،هندهك ژێدهرێن ئیسلامى بهحسێ خوبدهست نهبهردانێ و بهرگریكرنێ دكهن (یاقوت) دڤێ بوارێدا دبێژیت(و لأهلها باس وشدة يمنعون أنفسهم و يحمون حوزتهم)،ئیشارهتهكا دى بو ڤێ چهندێ (مسهعهر كورێ مهلهل ئهدیب) دبێژیت(و لا دخل أهلها في الإسلام إلا بعد اليأس منة _ئهو نههاتنه دناف ئیسلامێ دا تا ژێ بیزاربوین)و لدوماهیێ دێ چهند پرسیارهكا كهین هیڤیدارین هوون ژى وهكو مه ل بهرسڤێ بگهرن:
ئهرێ د دهمێ حهفت سالادا(16_23مشهختى)پتریا كوردا بونه بوسلمان ئهگهر چ بون ؟
دبێژن كورد حهش خێك وخهراجا ناكهن ئهڤه دیكومێنته كو ئێك پرهنسیبێن خو ژ دهست بدهت كو بتنێ دێ جزیێ دهته ئێكى؟
لسهر دهڤهرا مه خودێ ژێ رازى( ئهنوهر مایى) دبێژیت ل دهڤهرا مه خهلك بخو یێ گرێدایه بسهركردێن خو ڤه و زوو ب زوو یاخیبونێ ناكهن ئهرێ دبیت سهركردێن مه ببنه بوسلمان و خهلك ههمى دووفدا ببنه بوسلمان؟
ئهرێ كورد دترسن ژ ئیكى تا ترس ئهوانا ژ پرهنسیبێن وان بدهته پاش؟وئهڤێ ههڤبهرى بكه دگهل زولم و زوریا مه كوردا دیتى لسهر دهستێ عهرهبا و بوچى ئهم نهبوینه عهرهب؟
ئهرێ بوسلمانا ئهو هێزا مهزن ههبو د دهمێ حهفت سالادا باهرا پتر ژ كوردا بكهته بوسلمان؟
ژێدهر و ڤهگهروكێن مفا ژێ هاتیه وهرگرتن:
_قورئانا پیروز.
_كوڤان ئحسان: الحالة الاجتماعية للعرب قبل الاسلام ،ههولیر،2004،ڤهكولینهكا نه بهلاڤكرى.
_كوڤان ئحسان:چیا دێرك(چل دێر) بتنێ ئهفسانهیه،گوڤارا سیلاڤ ،ژماره 44،ئامێدیێ2009.
_د.جمال نبز: المستضعفون الكورد وإخوانهم المسلمين ،لندن ،1997.
_ابن الاثیر:الكامل فی التاریخ،جزء 7.
_د.فرست مرعی:كردستان فی القرن السابع المیلادی.
_فاضل قهرهداغى:بهئیسلامكردنى كورد ههلهنامهیه یان ماستهرنامهیه،سلیمانى،2006.
_شهرهفخانێ بهدلیسى:شهرهفنامه،وهرگێرانا: مهلا جمیل روژبهیانى،1950.
_د.احمد میرزا میرزا: غربي إقليم الجبال في عصر صدر الإسلام،رسالة ماجستير غير منشورة مقدمة إلى جامعة صلاح الدين ،اربیل 1995.
_كارل بروكلمان:تاریخ الشعوب الإسلامیه،ترجمه :منیر بعلبكی.
_مستهفا نورى بامهرنى:ئهڤهیه بامهرنێ،چابخانا زانا ،دهوك،2006.
_البلازری:فتوح البلدان.
تێبینی/ بو نێرینا ڤێ خهلهکێ و خهلهکێن بوری ژ (شیری یان باوهریێ کورد کرینه بوسلمان؟ ) ب رهنگهکێ بهردهوام هوین دشێن سهرهدانا لینکێ رهنگا و رهنگ بکهن . |