|
كوڤان ئحسان یاسین
گاره زنجیرهكا چیایى یه دكهڤیته لایێ باشور و
روژههلاتا سپنێ بههدینا ،یان ئهو زنجیرا چیاى
یه ئهوێ دگهل زنجیرا چیایێ مهتینى نهالا سپنێ
بههدینا پێك دئینن،ههر چهنده ناڤێ وى ل
گهلهك جها دهێته گوهرین لێ چاوابیت ل دهڤهرا
سیارهتیكا و چهمانكێ دهست پێ دكهتن و بهرهف
سهرسنكێ و دهڤهرا بهرێگارهى تا دگههیته
ناحیا دێرهلوكێ و بهردهوام دبیتن، ژێدهرهكێ
ئابوریێ باشه ژ كهڤن ژ لایێ گژوگیاى ڤه و نها ژلایێ
گژوگیاى ڤه و دگهل سحرا ئهڤى چیاى ژ لایێ گهشت
و گوزارى ڤه ،تا رادهیهكى بالكێشیا وى خو
لسهرێ سهركرده و شاها دایه كو بنهكوكا خویا
گهشت و گوزارى لێ پالین بكهن،ههلبهت گژوگیایێ
چیایێ گارهى بو دوو مهرهما دهاته بكارئینان مهرهما
خوارنا وان وهكى گیایێن سترك و رێباس و ترشوك و
بو مهرهمێن ساخلهمیێ دهاته بكارئینان.
كهڤنترین ژێدهر كو ناڤێ چیایێ (گاره)ى ئیناى
،بو چێروكێن ژیانا پیرهكێ مهسیحى (مار زهیا)
دزڤریتهڤه، بتایبهت ئهو چێروكێن نڤێسى ل سالا
(309ز) ،رامانا وێ ئهوه كو بهرى(1671 سالا) ژ
نها ناڤێ ڤى چیاى ههر (گاره) بو ،ههر وهكى د
(تشیعیتێت مار زهیا) دا هاتین كو ل سالا (309ز)
مار زهیاى ئایین لوێرێ بهلاڤ كریه و هاتن و
چوون لوێرێ كریه (1)،مارزهیاى دناف شكهفتهكا
سروشتى ل هنداف گوندێ (گهرهگوو) پهرستگهههكا
سێ پشكى دروست كریه ،كورد دبێژنێ (كورێ مزگهفتا)
ئهڤه ژى ئهفسانهیهكا دویر و درێژه؟ ،پشكا وێ
یا سهرهكى ئهو شكهفتا مهزنه ئهوا هاتیه
دیوار كرن ببهر و كسلا ،پشكا دوویێ دوو گور بون
ئێك ژوان یێ مارزهیا ى بو ،كوردا دگوت گورێن
(خوشك و برایا) نه ،لێ مخابن بمهرهما زێر و
زیڤا هاتینه تێكدان،پشكا سیێ خلوهیهكا ئاینى
یه كو مروڤ دشێت برێیا دهرگهههكێ بچویك بچیته
ژ ناف دا(2)،ههلبهت ئهڤه جهێ توندرهوێن
ئاینیێ مهسیحیا یه،ڤى جهى پیروزیا خو لدهف
بوسلمان و مهسیحیا ههیه تا ئهڤروكه ئهو
پیروزى یه مایه(3).
ئهم دشێن بێژین نزیكبونهك دناف بهرا تێرمێ
(گاره و گهرهگوو)دا ههیه(4)،دیسان نزیكبونهك
دناف بهرا تێرمێ (گاره و گارووك و گوندێ گارهیا
)دا ههیه، رهنگه گارووك هاتبیته بچویك كرن ژ
پهیڤا گارهى و بزێدهكرنا (وك_uk)
یا بچویكرنێ دزمانێ كوردى دا(گهلهك دبێژنێ وك یا
زاگروسى) پهیڤا گارووك هاتیه دروست كرن ئهوژى
چیایهكێ بچویكه دكهڤیته هنداف سهرسنكێ ،دیسان
گوندێ گهرهگوو ئهوێ دكهڤیته لایێ روژههلاتا
سهرسنكێ بچویكرنهكه ژ پهیڤا گاره و رهنگه ب
بورینا دهمى ئهڤ پهیڤه دروست ببن،دیسان گوندێ
گارهیا ئهوێ دكهڤیته روژههلاتا گوندێ
گهرهگوو ،لبن سرتا چیایێ گارهى ئهو پهیڤه
بدورستاهى بكارئینایه بو سهر گوندى لڤى گوندى
ژى جههكێ پیروز ههیه كو خهلك
بهردهوام قهست دكهنێ،برهنگهكێ گشتى دبێژنه
ئهوێ دهڤهرێ (دهڤهرا بهرێگارهى) كو بههر
رهنگهكێ ههبیت ئهوان گوندا گرێدانهك دگهل
چیایێ گارهى یا ههى.
ههر چهنده ژ زار دهڤێ خهلكى گهلهك رامان و
تێگهه ژ تێرمێ گاره دچن، هندهك گرێدهن دگهل
پهیڤا (گاور) یا زهرهدهشتى كو دگوته وان
كهسا ئهڤێن لسهر ئایێن دى و پهیڤا (كافر) یا
عهرهبى ژێ هاتیه وهرگرتن،دناف پهیڤا گاوردا
ئهفسانهك ههیه كو ب توفانا بێغمبهر (نوح _س)
دهێته گرێدان،دیسان هندهك دبێژن كو ئهو چیایێ
گهلهك بهر ژێ دهێنه خار دبێژنێ (گار)،بو
سهلماندنا ڤێ چهندێ پهیڤا (شنگار) كو ژ چیایێن
وێ گهلهك بهر دهێنه خارێ، ئهگهر ئهم
كهتوارێ چیایێ گارهى وهربگرین رهنگه یا دجهێ
خودابیت ،ئهگهر ئهم بزانین كو قهبارهكێ مهزن
ژ بهرێن چیایێ گارهى سالانه دهێنه خارێ ،دیسان
دیاردا كهڤیێن بهفرێ ب ئاشكرایى ل چیایێ گارهى
دهردكهڤن ئهگهر ئهم بزانین كو گاره ژ چیایێن
بهفرینه،لێ چاوابیت ڤان بوچونا باهرا پتر ژێ
گومان تێدا ههیه.
لڤێره پهیڤا (گار_GAR)
دناڤ گهلهك ژ تێكستێن سومهرى _میخى دا هاتیه و
بگهلهك رهنگا،دێ بزاڤێ كهین وان پهیڤا
شروڤهبكهین دگهل هندهك پهیڤێن نزیكى(گاره)
،رهنگه ل دوماهیێ ببیته دهرگهههك بو
گههشتنا راستیا پهیڤا (گاره)، پهیڤا (GAR)
دتهكستێن سومهرى دا هاتیه ، لبهرامبهر ڤێ
پهیڤێ د زمانێ ئهكهدى دا پهیڤا (شیكانو_Shikanu)
هاتیه ،ب رامانا وێنه یان سروشت، براستى چیایێ
گارهى یێ تژى سروشته؟،ئهگهر پهیڤا(لو_LU)
دزمانێ سومهرى دا ل بهراهیا ههر ناڤهكى هات
رامانا وێ ئهوه ئهو ناڤه یێ مروڤهكى یه
،ئهڤجا سهركرده بیت یان پیرهكهكێ ئایینى بیت
،پهیڤا (لوگار_Lu
gar)
دزمانێ سومهرى دا و لبهرامبهر پهیڤا (شهكنو_shaknu)
دزمانێ ئهكهدى دا هاتیه ،رامانا وێ بهرپرسێ
برێڤهبرنا جههكى یه،دیسان پهیڤا
GAR
بتنێ بومه هاتیه و لبهرامبهر پهیڤا(kamaru)
یا ئهكهدى بو مه هاتیه برامانا چاندنا
بهروبومێ نوكێ،پهیڤا (GAR_GAR)
و لبهرامبهر پهیڤا ئهكهدى(KUMARRU)
بو مه هاتیه ب رامانا كومكرنا تشتهكى،دیسان
پهیڤا (GAR_RA)
هاتیه برامانا جلك (5)،ههر چهنده وهكى رامان
چ ژ ڤان پهیڤا دنزیكى كارێ پهیڤا گاره نینن لێ
چاوابیت مهرهمهكه بو تێگههشتنا بنهكوكا
پهیڤا(gara).
پهیڤهكا دى یا سومهرى مه نزیكى پهیڤا چیایێ
گارهى دكهت ،ئهوژى سومهریا دگوته ههر
چیایهكى (كور_kur)و
لبهرامبهر وێ پهیڤا ئهكهدى (shadu)
دهاته بكارئینان ،گهلهك جارا تێرمێ (kur)
دهاته بكارئینان وهكى تێگههشتنهك بو مللهتێن
بیانى ،ئهگهر لڤێره پهیڤا(za)
بهرى (kur)
هات رامانا وێ ئهوه كو جورهكێ بهرى دیار
دكهتن، بو نمونه :(za_kur_na
)رامانا وێ بهرێ سوره (6)،ئایا ئهف بهره ل
چیایێ گارهى ههیه ؟ بلا بهرسڤ بو
تایبهتمهندهكێ جیولوجى بیتن، گهلهك جارا
پهیڤا(kur)
دگهل خوداوهندێن بلنداهیێ وهكى چیا دهاته
بكارئینان،ههر پهیڤهكا پیتا (d)
پێڤه دهاته كرن رامانا وێ خوداوهند بو یان
پهیڤا(digir
) دزمانێ سومهرى دا ،نڤێسیناوێ وهكى ستێرهكا
ههشت لایى یه ،بو نمونه:(
d KUR_GAL)
رامانا وێ خوداوهندێ مهزنه یان خوداوهندێ برسى
و عهورا( ئنلیلێ) سومهرى،دیسان ئهگهر
وولاتهكێ نوى هاتبا دیتن دڤێت پهیڤا(KUR)
پێڤه هاتبا كرن بو نیاسینا وى وولاتێ نوى هاتیه
دیتن بو نمونه: (KUR_GIBIL)
رامانا وێ وولاتێ نوى یه ،دیسان ئهگهر پهیڤا (MI)
ب(KUR)
ڤه هاتبا كرن رامانا وێ شاههكا ژن بوو،ئهگهر
پیتا (U)
بهرى (KUR)
هاتبا رامانا وێ گیایهكێ ساخلهمیێ بوو، بو
نمونه: (U
KUR_KUR)
جورهكێ گیایا یه بو ساخلهمیێ دهێته
بكارئینان،ئهگهر ل دوماهیا وێ (ZI)
هاتبا رامانا وێ گیایهكێ چهمێ ناف مال بو نه
ژدهرڤه وهكى:
U KUR_ZI
،ئهگهر (KUR)
دوو جارا لسهر ئێك هاتبا وهكى(KUR
_KUR_RA)
رامانا وێ دوژمن بو یان وولاتێن ههڤدژى وان،ئهرێ
دهڤهرا مه یا ههدژ بو دگهل سومهرییا ؟،دیسان
پهیڤا(KUR_GAR_RA)
ب رامانا گیاندارێ كاڤر هاتیه ،دناف گهلهك
تێكستێن سومهرى برامانا روژههلات دهێتن (7).
دیسان دهستهرێزا (KI_BI_GAR)
یا هاتى برامانا هاریكارێ بهرپرسى یان خودانێ
پلهیهكا كارگێرى،پهیڤا (KI_GAR)
برامانا ئاخ یا هاتى ئهو جورێ ئاخێ یێت كهنه
گوسك (8)،ئهگهر ئهم بابهتیانه ئهڤێ چهندێ
شروڤهبكهین رهنگه گهلهك ژڤان فهرمانا ب
چیایێ گارهى ڤه بهێنه گرێدان ،لێ چاوابیت تا ئهڤرو
مه چ دیكومێنت لبهر دهست نینن.
پهراویز:
1_انور مایى: الاكراد فی بهدینان ،چاپخانا خهبات
_چاپا دوویێ،دهوك، 1999،ل 54.
2_كوڤان ئحسان یاسین و نهزیف محمد على:گهرهگوو..شینوار
و پێگڤه ژیان،گوڤارا سیلاڤ، هژماره 46،ئامێدیێ،شواتا
2010،ل 11.
3_ههمان ژێدهر ،ل 12.
4_ههمان ژێدهر، ل 10.
5_رینیه لابات: قاموس العلامات المزماریه،ترجمه:
الاب البیر ابونا و اخرون،مراجعه: ا.د.عامر
سلیمان ،منشورات المجمع العلمی العراقی،
بغداد،2004، ێ 245.
6_المصدر
نفسه، ص 167.
7_المصدر نفسه،ص 169.
8_المصدر نفسه، ص 207.
|
