|
|
بهرههڤكرن: سنگر محمد هێتوتى
|
چیایێ
لینكى ئیكه ژ چیایێن جوانێت كوردستانێ و ناڤ
ودهنگێت خو ههنه ل دهڤهرێ , دكهڤیته زنجیرا
چیایێ مهتینی ، ل روژههلاتا چیایێ لینكى لوتكێ
كورهژارخویا دبیت , و ل روژئاڤایێ ئهڤ چیایه ب
رێكا دهرهجێ دكهڤیت.كو ئهڤ رێكه د كهڤندا
رێكهكا ئیستراتیجى بویه بو هاتن و چوونا
كاروانییا وه ژ لایێ باكوریڤه دكهڤیته هنداڤ
زوما كانیێت میرا , و ژلایێ باشورى ڤه دكهڤیته
هنداڤ كومهلگهها هێتوتێ .
تهنیا ئێك بوچون هه یه بو دیا ركرنا ناڤێ ڤى
چیایێ كا ژ كیڤه هاتیه. ئهوژى دبێژن د كهڤندا
ل سهردهمێ نهبونا چهكى(تڤهنگ و
قهناسا)بازهبهرهك ههبویه كو رێكا پهزێن
كیڤى بوویه,و ب وێ رێدا دهرباز دبوون , ئهڤجا ژ
بوو گرتنا پهزێن كیڤى نێچیرڤانان لینكهكێ مهزن
سهر و بنێت وى كون كرن, و دارهكێ درێژ د وان
كونارا بر ,دانا درێكا پهزێن كیڤى دا ل سهر وێ
بازه بهرێ, دهما پهزى خو دهاڤێتێ بو دهرباز
بوونێ ئهڤ لینكه دا زڤریتن و دا پهز د چیادا
چیته خارێ و دا بیته نێچیرا نێچیرڤانا ن. ژ بهر
ڤێ چهندێ ئهڤ لوتكه ب لینكى هاتیه ناڤ كرن.
ئێك ژ دیمهنێن سهیرێن ڤى چیایێ زوما كێریێ لینكى
یه.ئهڤ زومه دكهڤیته كوپیتكا چیا و چ ژێده
رێن ئاڤێ وهكو (كانیك و جو بار) لێ نینه.لێ دوو
ژێدهرێن سهرهكیێن پهیدا كرنا ئاڤێ لێ ههنه
ئهو ژى ئهڤێن خارێنه:.
1- كهڤێن بهڤرێ :. ئهو كهڤێن دهاتنه ب كار
ئینان ژ لایى شڤانان ڤه ئهڤێن خارێ نه:
ا- كهڤیا كیركێ شابێ (ناڤ تهمبوڤ )
ب- كهڤیا حهسهن
ج- كهڤیا بهارى
د- كهڤیا شینوكى
ر- كهڤیا دولكى
ز- كهڤیا میخهسكێ
و- كهڤیا رهبهنوكى
ه- كهڤیا واركێ بن بهرى
ف- كهڤیا بابیه
2- كونچالك:ئهڤ كونچالكێن ل خارێ دیار زوزانییت
ڤێ زومێ كو خهلكێ گوندێ هێتوتێ بوون, ب كار
ئیناینه وهك ژێدهرهك بو پهیدا كرنا ئاڤێ ,لى
خهلك دچوو و بهفر دكره هندهك ژ ڤان كونچالكادا
و هندهك ژڤان كونچالكاژى ژ جار ڤالا نابن ژ
بهفرێ.لهو را ژى ئهڤ ئاخفتنه ل سهر هاتیه
گوتن.
گاره گو ئهس مرم هندى بهفرێ لخو دگرم
لینـك دبێـژیتێ هـهر ئـهس ل تـه بلند تـرم
ا- كونچالكێ (كونچالكا ئاڤدل عومهرا)
ب- كون قاقیشكێ
ج- بیرا جى
د- شكهفتكا رحێ
ئهڤ كونچالكهژى گهلهك دكیرن , ب وهریسا
دچونهتیدا و بهفر ههلدكێشا.
ل ههیڤا گولانێ هێدى هێدى خودانێت تهوشو تهوالى
و زوزانى یا قهستا كێریێ لینكى دكر.دهما
دگههشتنه بنهجهێ ئێك ژ شڤانێت ب هێز دهست
نیشان دكر , بو برینا بهفرێ بو پهزى و مروڤان.
شڤانێ دهست نیشان كرى بهفر قالب قالب دبرى ,
بهفرا پهزى د دانا سهر بهرا و حهلانا و دا
پهزى بهر دهنه سهر. بو مروڤان ژى كاتك چێ
دكرن.
* كاتك :. درستكرنا حهلانهكى و دانانا قالبهكێ
بهفرێ ل سهر وى حهلانى وهسا كو ئاڤرێژا وى
ههمى د ئیك جهدا كوم ببیت یان بچیته د
ئامانهكیدا.و دانانا قالبێ بهفرى ل سهر بهرى
دگووتێ كاتك.
دیسان ئهگهر بهحسێ مخهلێت زومێ بكهین پرانیا
وان دكهڤنه سیبهرێ و وهسا دفێنكن , كو ئهگهر
شڤان لێ بنڤن ناقهتینن . لهورا شڤان مهجبور دبن
بخو جههكى پهیدا بكهن كو ههر چ نهبیت نیڤا
لهشێ وان ل بهر تیروشكا روژێ بیت.ژ بوى خو
پاراستن ژ سهقایێ فێنكێ وێرێ .
گهلهك رێك ههنه بو سهركهڤتنا سهر ڤى چیایێ
ئو پرانیا وان ژى دئاسێنه ژ واناژى ئهڤێن خارێ
نه:.
1- رێكا تریكا گورگى
2- رێكا لاندكێ :. ژ بهر هندێ دبێژنى ریكا لاندكێ
كو بهرهكێ مهزن نێزیكى(1000 كگم) گرانیا وییه
ب تهخمینكرنێ.ئهڤ بهرێ مهزن دكهڤیته
دیماهیكا رێكى , ئهگهر مروڤ دهستێ خو لێ بدهت
وهكى لاندكێ دهێته هژاندن ههر چهند ب هێزهكا
كێم ژى بیت.
3- رێكا دوشكى
4- گافكا كهڤیا بابیه
5- رێكا حهشێ گوڤا گهوهر :. ئێكانه رێكه كو
حهیوانێت بار ههلگر تێرا تێن و دچن.
6- رێكا دهریێ دارێ
لێ تشتێ دن یێ سهیر ل ڤى چیایێ پێكهاتا وى یه .
كو گوپیتكا چیا كێم روهك و گژ و گیا لێ
ههنه,بهلێ ژ ناڤهراست و خارتر گهلهك جورێن
گژ و گیا و دارو بارى لێ ههنه. و ئهگهرێ كێم
یا دارو بارى و گژ و گیا ل سهرێ چیا ڤهدگهریت
بو پێكهاتا جیولوجى یا وى.وه پرانیا ئهردێ وى یێ
گرتیه ب بهرێن كوندار و تیژ . و دیمهنین ڤان
بهران جوانیهكا دى ددهنه ڤى چیایێ . ئهگهر
سرنجێ بدهیێ هاتى یه گوتن كێریى لینكى ئهڤ
ناڤه ژى ژ بهر تیژ یا بهران كو وهكى دهڤێ
كێرانه(چهقو) لهورا هاتیه گوتن كێریى لینكى. ژ
لایێ بهرههمێن رووهكى ێن سروشتى ڤه ژى ئێك ژ
چیێن بهرههمداره. ههر وهكو گشت چیێن دن ین
كوردستانێ , گهلهك جورێن گژ وگیا دارو بارى لێ
ههنه كو ههر ئێك ژ بو مهبهستهكێ دهیته بكار
ئینان.وه گژ وگیا و دارو بارێ ل كوپیتكا چیا
ههین ئهم دشێن بكهینه سێ جور كو ئهڤین خارى
نه:.
1- گیایێن دبنه ئالهك بو چهراندنا حهیوانى ژ
واناژى ئهڤهنه (چهڤر, رهسه , باك , شهڤه
مه , تیسى)
2- گیایێن مروڤان ب كار ئیناى د خارنێت خویێن
كوردهواریدا , ژ واناژى ئهڤه نه.(چورین ,
بودمك , گهزنك ,
كڤارك , كهنگر, سترك , سوریاز)
3- دار و بار لێ بتنێ ئهڤه لێ ههنه( شینك ,
گینى , تهڤرى)
لێ ئهڤین مه بهحس كرى ل كوپیتكا چیا ههنه و
ئهگهر بهینه ناڤهراستا چیا و خارتر سهرهراى
ههبونا ڤان گژ وگیایێن مه ل سهرى بهحس كرى
گهلهك جورین دن ژى لى ههنه مینا (لیش ,
گولترخینك , خهلهندور, رێڤاس و سپنگ) ئهڤه
وهك گژ وگیا . لێ یێ بێ بههر نینه ژ لایى دارو
باریڤهژى مینا دارێن ( دیندارى , كهزان , گوهیشك
, بهرى , مازى , كنێر, كهڤوت , گرسك , كێرات و
ههل ههلوك)كان.
دیمهنێن كهڤرو بسته و زنارێن ڤى چیایێ گهلهك
سرنج راكێشن , ههروهها دول ونهال و شكهفت و
لاتێن تژى گولشێر و نێرگز جوانیكا تایبهت د
دهنه چیایێ و قهبقهبا كهوێن رباد و ئاوازین
تهیر تهوال وبلبا خوشیهكى د دهنه مروڤى دهما
مروڤ قهستا ڤى چیایێ دكهت تایبهت د دهمێ
بهارێدا. و ههروهها مروڤى بێ بههر ناكهت ژ
بێهنێت گول و گژ وگیا كو د خوش و دلڤهكهرن. و
مروڤ خو ژ بیر ڤه دكهت ئهگهر مروڤى چهند خهم
ههبن.
گهلهك گیایێن ڤى چیایێ هاتینه ب كارئینان وهك
دهرمان ژ بو چارهسهركرنا نهخوشان , ژواناژى:.
1- گیابند :. ئاڤا وێ دهاته بكار ئینان بو زك
ئێشانێ.
2- گلترخینك :. دهاته ب كار ئینان بو ئێشا دلى.
3-سترك:. دهرمانه بو وان كهسێن قهفس.
4- تولك:. دهرمانێ ماركا. بو وان كهسێن مارك
ههى.
5- بهنیشتێ كههیێ :. دهرمانه بو وان جهێن كو
ئێش تێدا.
6- بهلگێت گوهیشكا و گیایێ لاوا:. ئاڤا وان
دهاته ب كار ئینان بو وان كهسێن بهرك ههى.
7- رهێت زلینكێ :.دهرمانه بو وان كهسا ئهوێت
دهست نڤێژا وان یا زراڤ نههێت.
8- رها رێڤاسێ :. دهرمانه بو مهعدێ بو وان
كهسێن ئێشا نا مهعدى ێ ههى.
ئهڤ چیایه دكهڤیتهچارچوڤێ گوندێ هێتوتێ .
|