سه‌ره‌كی   |   ده‌رباره‌ى مه‌   |   په‌یوه‌ندی

قه‌زا وناحیه   كومه‌ڵكه   گوند   چیا   كانی و ریبار   هاڤینگه   شینوارێن ده‌ڤه‌ری   ئه‌ده‌ب و هونه‌ر   فلكلور   ستران و موزیك   ناڤدارێن ده‌فه‌رێ   شه‌هیدێن ده‌فه‌رێ
ره‌نگا و ره‌نگ    سالنامه    هه‌لكه‌فت و بیره‌وه‌ری    ئاگه‌هداری    ئه‌رشیفێ ده‌نگ‌ و باسا    ئه‌لبوم    رێڤه‌به‌ریێن میری    لینك     زانست     ئه‌رێ تو دزانى      زاروك
:-:

 

چیایێ لینكى

 

                                   به‌رهه‌ڤكرن: سنگر محمد هێتوتى

 چیایێ لینكى ئیكه‌ ژ چیایێن جوانێت كوردستانێ و ناڤ وده‌نگێت خو هه‌نه‌ ل ده‌ڤه‌رێ , دكه‌ڤیته‌ زنجیرا چیایێ مه‌تینی ، ل روژهه‌لاتا چیایێ لینكى لوتكێ كوره‌ژارخویا دبیت , و ل روژئاڤایێ ئه‌ڤ چیایه‌ ب رێكا ده‌ره‌جێ دكه‌ڤیت.كو ئه‌ڤ رێكه‌ د كه‌ڤندا رێكه‌كا ئیستراتیجى بویه‌ بو هاتن و چوونا كاروانییا وه‌ ژ لایێ باكوریڤه‌ دكه‌ڤیته‌ هنداڤ زوما كانیێت میرا , و ژلایێ باشورى ڤه‌ دكه‌ڤیته‌ هنداڤ كومه‌لگه‌ها هێتوتێ .
ته‌نیا ئێك بوچون هه‌ یه‌ بو دیا ركرنا ناڤێ ڤى چیایێ كا ژ كیڤه‌ هاتیه‌. ئه‌وژى دبێژن د كه‌ڤندا ل سه‌رده‌مێ نه‌بونا چه‌كى(تڤه‌نگ و قه‌ناسا)بازه‌به‌ره‌ك هه‌بویه‌ كو رێكا په‌زێن كیڤى بوویه‌,و ب وێ رێدا ده‌رباز دبوون , ئه‌ڤجا ژ بوو گرتنا په‌زێن كیڤى نێچیرڤانان لینكه‌كێ مه‌زن سه‌ر و بنێت وى كون كرن, و داره‌كێ درێژ د وان كونارا بر ,دانا درێكا په‌زێن كیڤى دا ل سه‌ر وێ بازه‌ به‌رێ, ده‌ما په‌زى خو دهاڤێتێ بو ده‌رباز بوونێ ئه‌ڤ لینكه‌ دا زڤریتن و دا په‌ز د چیادا چیته‌ خارێ و دا بیته‌ نێچیرا نێچیرڤانا ن. ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ئه‌ڤ لوتكه‌ ب لینكى هاتیه‌ ناڤ كرن.
ئێك ژ دیمه‌نێن سه‌یرێن ڤى چیایێ زوما كێریێ لینكى یه‌.ئه‌ڤ زومه‌ دكه‌ڤیته‌ كوپیتكا چیا و چ ژێده‌ رێن ئاڤێ وه‌كو (كانیك و جو بار) لێ نینه‌.لێ دوو ژێده‌رێن سه‌ره‌كیێن په‌یدا كرنا ئاڤێ لێ هه‌نه‌ ئه‌و ژى ئه‌ڤێن خارێنه‌:.
1- كه‌ڤێن به‌ڤرێ :. ئه‌و كه‌ڤێن دهاتنه‌ ب كار ئینان ژ لایى شڤانان ڤه‌ ئه‌ڤێن خارێ نه‌:
ا- كه‌ڤیا كیركێ شابێ (ناڤ ته‌مبوڤ )
ب- كه‌ڤیا حه‌سه‌ن
ج- كه‌ڤیا بهارى
د- كه‌ڤیا شینوكى
ر- كه‌ڤیا دولكى
ز- كه‌ڤیا میخه‌سكێ 
و- كه‌ڤیا ره‌به‌نوكى
ه- كه‌ڤیا واركێ بن به‌رى
ف- كه‌ڤیا بابیه‌
2- كونچالك:ئه‌ڤ كونچالكێن ل خارێ دیار زوزانییت ڤێ زومێ كو خه‌لكێ گوندێ هێتوتێ بوون, ب كار ئیناینه‌ وه‌ك ژێده‌ره‌ك بو په‌یدا كرنا ئاڤێ ,لى خه‌لك دچوو و به‌فر دكره‌ هنده‌ك ژ ڤان كونچالكادا و هنده‌ك ژڤان كونچالكاژى ژ جار ڤالا نابن ژ به‌فرێ.له‌و را ژى ئه‌ڤ ئاخفتنه‌ ل سه‌ر هاتیه‌ گوتن.
گاره‌ گو ئه‌س مرم هندى به‌فرێ لخو دگرم
لینـك دبێـژیتێ هـه‌ر ئـه‌س ل تـه‌ بلند تـرم

ا- كونچالكێ (كونچالكا ئاڤدل عومه‌را)
ب- كون قاقیشكێ
ج- بیرا جى
د- شكه‌فتكا رحێ
ئه‌ڤ كونچالكه‌ژى گه‌له‌ك دكیرن , ب وه‌ریسا دچونه‌تیدا و به‌فر هه‌لدكێشا.

ل هه‌یڤا گولانێ هێدى هێدى خودانێت ته‌وشو ته‌والى و زوزانى یا قه‌ستا كێریێ لینكى دكر.ده‌ما دگه‌هشتنه‌ بنه‌جهێ ئێك ژ شڤانێت ب هێز ده‌ست نیشان دكر , بو برینا به‌فرێ بو په‌زى و مروڤان. شڤانێ ده‌ست نیشان كرى به‌فر قالب قالب دبرى , به‌فرا په‌زى د دانا سه‌ر به‌را و حه‌لانا و دا په‌زى به‌ر ده‌نه‌ سه‌ر. بو مروڤان ژى كاتك چێ دكرن.
* كاتك :. درستكرنا حه‌لانه‌كى و دانانا قالبه‌كێ به‌فرێ ل سه‌ر وى حه‌لانى وه‌سا كو ئاڤرێژا وى هه‌مى د ئیك جهدا كوم ببیت یان بچیته‌ د ئامانه‌كیدا.و دانانا قالبێ به‌فرى ل سه‌ر به‌رى دگووتێ كاتك.

دیسان ئه‌گه‌ر به‌حسێ مخه‌لێت زومێ بكه‌ین پرانیا وان دكه‌ڤنه‌ سیبه‌رێ و وه‌سا دفێنكن , كو ئه‌گه‌ر شڤان لێ بنڤن ناقه‌تینن . له‌ورا شڤان مه‌جبور دبن بخو جهه‌كى په‌یدا بكه‌ن كو هه‌ر چ نه‌بیت نیڤا له‌شێ وان ل به‌ر تیروشكا روژێ بیت.ژ بوى خو پاراستن ژ سه‌قایێ فێنكێ وێرێ . 

گه‌له‌ك رێك هه‌نه‌ بو سه‌ركه‌ڤتنا سه‌ر ڤى چیایێ ئو پرانیا وان ژى دئاسێنه‌ ژ واناژى ئه‌ڤێن خارێ نه‌:.

1- رێكا تریكا گورگى
2- رێكا لاندكێ :. ژ به‌ر هندێ دبێژنى ریكا لاندكێ كو به‌ره‌كێ مه‌زن نێزیكى(1000 كگم) گرانیا وییه‌ ب ته‌خمینكرنێ.ئه‌ڤ به‌رێ مه‌زن دكه‌ڤیته‌ دیماهیكا رێكى , ئه‌گه‌ر مروڤ ده‌ستێ خو لێ بده‌ت وه‌كى لاندكێ دهێته‌ هژاندن هه‌ر چه‌ند ب هێزه‌كا كێم ژى بیت.

3- رێكا دوشكى
4- گافكا كه‌ڤیا بابیه‌
5- رێكا حه‌شێ گوڤا گه‌وه‌ر :. ئێكانه‌ رێكه‌ كو حه‌یوانێت بار هه‌لگر تێرا تێن و دچن.
6- رێكا ده‌ریێ دارێ

لێ تشتێ دن یێ سه‌یر ل ڤى چیایێ پێكهاتا وى یه‌ . كو گوپیتكا چیا كێم روه‌ك و گژ و گیا لێ هه‌نه‌,به‌لێ ژ ناڤه‌راست و خارتر گه‌له‌ك جورێن گژ و گیا و دارو بارى لێ هه‌نه‌. و ئه‌گه‌رێ كێم یا دارو بارى و گژ و گیا ل سه‌رێ چیا ڤه‌دگه‌ریت بو پێكهاتا جیولوجى یا وى.وه‌ پرانیا ئه‌ردێ وى یێ گرتیه‌ ب به‌رێن كوندار و تیژ . و دیمه‌نین ڤان به‌ران جوانیه‌كا دى دده‌نه‌ ڤى چیایێ . ئه‌گه‌ر سرنجێ بده‌یێ هاتى یه‌ گوتن كێریى لینكى ئه‌ڤ ناڤه‌ ژى ژ به‌ر تیژ یا به‌ران كو وه‌كى ده‌ڤێ كێرانه‌(چه‌قو) له‌ورا هاتیه‌ گوتن كێریى لینكى. ژ لایێ به‌رهه‌مێن رووه‌كى ێن سروشتى ڤه‌ ژى ئێك ژ چیێن به‌رهه‌مداره‌. هه‌ر وه‌كو گشت چیێن دن ین كوردستانێ , گه‌له‌ك جورێن گژ وگیا دارو بارى لێ هه‌نه‌ كو هه‌ر ئێك ژ بو مه‌به‌سته‌كێ دهیته‌ بكار ئینان.وه‌ گژ وگیا و دارو بارێ ل كوپیتكا چیا هه‌ین ئه‌م دشێن بكه‌ینه‌ سێ جور كو ئه‌ڤین خارى نه‌:.
1- گیایێن دبنه‌ ئاله‌ك بو چه‌راندنا حه‌یوانى ژ واناژى ئه‌ڤه‌نه‌ (چه‌ڤر, ره‌سه‌ , باك , شه‌ڤه‌ مه , تیسى)
2- گیایێن مروڤان ب كار ئیناى د خارنێت خویێن كورده‌واریدا , ژ واناژى ئه‌ڤه‌ نه‌.(چورین , بودمك , گه‌زنك , 
كڤارك , كه‌نگر, سترك , سوریاز)
3- دار و بار لێ بتنێ ئه‌ڤه‌ لێ هه‌نه‌( شینك , گینى , ته‌ڤرى)


لێ ئه‌ڤین مه‌ به‌حس كرى ل كوپیتكا چیا هه‌نه‌ و ئه‌گه‌ر بهینه‌ ناڤه‌راستا چیا و خارتر سه‌ره‌راى هه‌بونا ڤان گژ وگیایێن مه‌ ل سه‌رى به‌حس كرى گه‌له‌ك جورین دن ژى لى هه‌نه‌ مینا (لیش , گولترخینك , خه‌له‌ندور, رێڤاس و سپنگ) ئه‌ڤه‌ وه‌ك گژ وگیا . لێ یێ بێ به‌هر نینه‌ ژ لایى دارو باریڤه‌ژى مینا دارێن ( دیندارى , كه‌زان , گوهیشك , به‌رى , مازى , كنێر, كه‌ڤوت , گرسك , كێرات و هه‌ل هه‌لوك)كان. 

دیمه‌نێن كه‌ڤرو بسته‌ و زنارێن ڤى چیایێ گه‌له‌ك سرنج راكێشن , هه‌روه‌ها دول ونهال و شكه‌فت و لاتێن تژى گولشێر و نێرگز جوانیكا تایبه‌ت د ده‌نه‌ چیایێ و قه‌بقه‌با كه‌وێن رباد و ئاوازین ته‌یر ته‌وال وبلبا خوشیه‌كى د ده‌نه‌ مروڤى ده‌ما مروڤ قه‌ستا ڤى چیایێ دكه‌ت تایبه‌ت د ده‌مێ بهارێدا. و هه‌روه‌ها مروڤى بێ به‌هر ناكه‌ت ژ بێهنێت گول و گژ وگیا كو د خوش و دلڤه‌كه‌رن. و مروڤ خو ژ بیر ڤه‌ دكه‌ت ئه‌گه‌ر مروڤى چه‌ند خه‌م هه‌بن.


گه‌له‌ك گیایێن ڤى چیایێ هاتینه‌ ب كارئینان وه‌ك ده‌رمان ژ بو چاره‌سه‌ركرنا نه‌خوشان , ژواناژى:.
1- گیابند :. ئاڤا وێ دهاته‌ بكار ئینان بو زك ئێشانێ.
2- گلترخینك :. دهاته‌ ب كار ئینان بو ئێشا دلى.
3-سترك:. ده‌رمانه‌ بو وان كه‌سێن قه‌فس.
4- تولك:. ده‌رمانێ ماركا. بو وان كه‌سێن مارك هه‌ى.
5- به‌نیشتێ كه‌هیێ :. ده‌رمانه‌ بو وان جهێن كو ئێش تێدا.
6- به‌لگێت گوهیشكا و گیایێ لاوا:. ئاڤا وان دهاته‌ ب كار ئینان بو وان كه‌سێن به‌رك هه‌ى.
7- رهێت زلینكێ :.ده‌رمانه‌ بو وان كه‌سا ئه‌وێت ده‌ست نڤێژا وان یا زراڤ نه‌هێت.
8- رها رێڤاسێ :. ده‌رمانه‌ بو مه‌عدێ بو وان كه‌سێن ئێشا نا مه‌عدى ێ هه‌ى.

ئه‌ڤ چیایه‌ دكه‌ڤیته‌چارچوڤێ گوندێ هێتوتێ .

 

  Copyright © 2009 Kurdistan - Devera Amedye
Mobile: 00964 750 475 6683 Ariafon: 00964 062 763 1591
E-mail: info@amedye.com  amedye@msn.com