ئۆپه‌رێتا چیایێ شه‌نگالێ

                                                                                                           به‌رهه‌ڤكرنا – هشیار رێكانى
 

( شه‌نگالا من..
 شۆخ و شه‌نگ و شه‌پالا من
 چ نه‌مایه‌ دوژمنان دژى ته‌ نه‌كرى
 عه‌ره‌بكرن ، مشه‌ختكرن ، ئه‌نفالكرن
 حه‌فتێ و دوو فه‌رمانان تو ژ ناڤ نه‌ برى.
 ڤێ جارێژى ..ل به‌ر پێلێن تیرۆرستان خۆ راگره‌
 ئه‌ڤه‌ بوون حه‌فتێ و سێ فه‌رمان

 لێ تو ساخى و تو نه‌مرى.
 نه‌ بێژه‌ ئه‌م ژ ملیوَنه‌كێ كێمترن
 تو نه‌ كێمى  ..تو ژ چل ملیوَنان هێژ پترى
 تو ژ پیلانێن نه‌حه‌زان پرِ هێزترى.
 شه‌نگالا من...
 شۆخ و شه‌نگ و شه‌پالا من
 كه‌نگى شوونا هه‌ژیرێن چیایێ شه‌نگالێ قه‌سپ شینبوون
 كه‌نگى كه‌وێن چیایێ شه‌نگالێ نه‌قه‌بین
 ئها هنگى شه‌نگالا من  ..سه‌رێ خۆ ل به‌ر خۆ دانه‌ و
 شمكا تیرۆرسته‌كێ ره‌ش .. شوونا لالشێ ته‌وافكه‌ و بێژه‌ ته‌عال.

 تیرۆرستان..دڤێن ته‌ ژ كوردینییێ ڤه‌قه‌تینن
 دڤێن هه‌ژیر و كه‌وێن ته‌ بكه‌ن ئه‌نفال.
 باوه‌ر بكه‌ ئه‌ڤه‌ خه‌ونا حێشترانه‌
 تویى ئالا كوردستانێ..شه‌نگالا من تویى شه‌نگ ئال ) (1)

( هاڤین بوو چووم شه‌نگارێ                هه‌ژیرا لده‌م نووبارێ
  من دیت ل وێرێ جوانه‌ك                      ئاورِ ددا ژ ئاله‌ك
                                    ***                                      
 من گۆتێ كه‌چا كێ یى؟                       تۆرینا كیژ مالێ یى؟
 تو گولا كیژ باخچێ یى؟                      نێرگزا سه‌رێ كێ یى؟
                                    ***                                     
 گۆتى ئه‌ز كوردستان                            خۆشتڤییا كوردانم
     ئه‌ڤیندارم هۆز                               نێرگزا پێشمه‌رگانم
                                    ***                                     
   هاتیمه‌ڤه‌ شه‌نگا                            ده‌ف وێ شه‌رمین و ژارێ
 من گۆتێ بۆ پرِ ژانى                           پۆسیده‌ و دل كۆڤانى
                                    ***                                    
    گۆتى ما تو نزانى                            دێ من ده‌نه‌ بیانى
 لێ من سوونده‌ بخودانى                      نه‌مان و یان بارزانى .)(2)

* شه‌نگالا من..سۆمه‌رى و بابلى و ئاشۆریان دگۆتنه‌ ته ( سنگارا )  یان ژى (شنگهار ) و دته‌وراتێدا ناڤێ ته‌ هاتییه‌ ( شنعار )
 * شه‌نگالا من، عه‌ره‌ب دبێژنه‌ ته‌ (سنجار ) ئانكو چاخێ پاپۆرا نووح پێغه‌مبه‌ر دسه‌ر چیایێ ته‌رِا بوورى، گۆت (: هاذا سن جه‌به‌ل جار عه‌له‌ینا ( لێ كى دبێژه‌ نووح ب عه‌ره‌بى دپه‌یڤى؟!
 * شه‌نگالا من، دبێژنه‌ ته‌ (ژه‌نگار)  ژى چنكوو چیایێ ته‌ پرِى ئاسن و زیڤ و زێرِه‌، چاخێ تاڤ لێ دده‌ دبرسقه‌.
 * شه‌نگالا من، لێ ئه‌م د بێژنه‌ ته‌ (شه‌نگال) ئانكو تۆ شه‌نگالى و ئالێ شه‌نگى و ئالایێ شه‌نگى.

( شه‌نگالا من شه‌نگالا من                  تۆیى دیرۆكا ئالا من
 كه‌سك و سۆر و سپى و زه‌رى            چار شه‌مبا سۆر سه‌رسالا من
                                           ***                                        
 شه‌نگالا من بووكا شه‌نگى                 شه‌هیانا ته‌ بوو دره‌نگى
 وه‌ره‌ هه‌مبێزا وه‌لاتى                        مه‌ به‌سه‌ ژ شه‌ر و جه‌نگى
                                           ***                                       
 شه‌نگالا من بووكا كوردا                     ناڤێ ته‌ چوَ هه‌موو ئه‌ردا
 كفرى و كه‌ركووك خووشكێن ته‌نه‌          كوردا ده‌ست ژ وه‌ نه‌ به‌ردا
                                           ***                                      
 شه‌نگالا من بووكا دێرین                    خه‌ملا چیایێ ته‌یه‌ زێرین
 سۆزبه‌ ئه‌م ته‌ ڤه‌گوهێزین                   ئه‌م لاوێن ته‌ شۆره‌شگێرِین)(3).

 شه‌نگالا من..ژ به‌ر كو تۆ ده‌ڤه‌ره‌ك ستراتیجى بووى گه‌له‌ك ده‌وله‌تان ده‌سه‌لاتا خۆ ل سه‌ر ته‌ سه‌پاندییه‌ چ وه‌ك داگیركه‌ر و چ وه‌ك رزگاركه‌ر:
 * شه‌نگالا من، ل سالا 612 ێ به‌رى زایینى ده‌ما (نه‌ینه‌و) كه‌تیه‌ بن ده‌سه‌لاتا (میدى و بابلیان) و( ئاشۆرى)  شكه‌ستین، تو ژى كه‌تیه‌ بن ده‌سه‌لاتا میدیا.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 330 ێ رۆمانیا هێرش ئانى سه‌ر ته‌ و لسه‌ر ئاخا ته‌ ب ساسانیانرا شه‌رِكرن و ل سه‌رده‌مێ ئیمپرِاتۆر (قوسته‌نتین)ێ رۆمانى شوورهه‌ك ژ ته‌را ئاڤاكرن.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 629 ێ ل سه‌ر ده‌ستێ ( یه‌مازِ كورێ غه‌نه‌م) ل ویلایه‌تا (عومه‌رێ كورێ خه‌تاب) ئۆلێ ئیسلامێ گها ته‌.
 * شه‌نگالا من، ل ناڤبه‌را سالێن 661 ێ هه‌تا 750 ێ تو كه‌تیه‌ بن ده‌ستێ ئه‌مه‌وییان.
 * شه‌نگالا من، ل ناڤبه‌را سالێن 929 ێ هه‌تا 1002 ێ تو كه‌تیه‌ بن ده‌ستێ حه‌مدانییان.
 * شه‌نگالا من، به‌رى (ته‌یموور له‌نگ) هێرشى كوردستانێ بكه‌، ئاكنجیێن ته(35)هزار خێزان بوون، لێ ل سالا 1109 ێ هێرشا له‌شكه‌رێ ته‌یموورله‌نگى فه‌رمانا ته‌ راكر.
 * شه‌نگالا من،ل ناڤبه‌را سالێن 1127 ێ هه‌تا 1146 ێ تو كه‌تیه‌ بن ده‌ستێ زه‌نگییان.
 * شه‌نگالا من، ل ناڤبه‌را سالێن 1127 ێ هه‌تا 1238 ێ ئه‌یووبیان ده‌سه‌لاتا خۆ دانا سه‌ر ته‌ و ژ به‌ر گرنگییا ته‌ (سه‌لاحه‌ددینێ ئه‌یووبى ) تو كریه‌ پایته‌ختێ ده‌وله‌تا ئه‌یووبیان.
 * شه‌نگالا من، ل ناڤبه‌را سالێن 1516 ێ هه‌تا 1918 ێ تو كه‌تیه‌ بن ده‌ستێ ئیمپراتۆریا ئۆسمانییان، هێرش ل سه‌ر هێرشێ ئانین سه‌ر ته‌.
 * شه‌نگالا من،ل سالا 1607 ێ چاخێ كوردێن ئێزدى شكه‌ستین و ژ به‌ر له‌شكه‌رێ مراد پاشاى ره‌ڤین، قه‌ستا ته‌ كرن، د ڤێ هێرشێدا (26) هزار سه‌رێن كوردان ژ ئالیێ جه‌لادانڤه‌ برِیبوون.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1624 ێ چاخێ ( شاه عه‌باسێ سه‌فه‌وى) به‌غدا گرتى له‌شكه‌ره‌ك ب سه‌رۆكاتیا ( قارچى قاى خان( شانده‌ سه‌ر ته‌ و كوشتاره‌ك مه‌زن كر و ب سه‌دان ژن و زارۆك ئێخسیر كرن، وى چاخى (میرزایێ داسنى ) سه‌رهلدا و شه‌رێ (قزلباشیێن سه‌فه‌وى ) دكه‌ و كوشتاره‌ك مه‌زن ژێ دكه‌، له‌ورا ل سالا 1638 ێ سولتانێ ئۆسمانى (مرادێ چوارێ)  میرزا به‌گى دكه‌ والیێ مووسل و هه‌ر ل (ستانبوول) ێ ب ده‌ستێن وان هات كوشتن و ئیمپراتۆریا ئۆسمانى هێرش ل سه‌ر هێرشێ ل سه‌ر ته‌ دكه‌ن.
 * شه‌نگالا من، چاخێ هێرشا شاه (موزه‌فه‌ر) ل سالا 1715 ێ، ل چیایێ ته‌ كورێن ته‌ به‌رِه‌ڤانیه‌ك مه‌زن ژ ته‌ كرن، لێ د ئه‌نجامدا له‌شكه‌رێ (موزه‌فه‌ر) كوشتاره‌ك مه‌زن ژێ كرن و ب سه‌دان ژن و زارۆكێن ته‌ ئێخسیركرن.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1752 ێ والیێ به‌غدا (سلێمان پاشا ) ى هێرش ئانى سه‌ر ته‌ و كوشتاره‌ك مه‌زن كرن، لێ قه‌هره‌مانێن ته‌ كارین (200) كه‌سان ژ له‌شكه‌رێ وى بكوژن.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1792 ێ والیێ مووسل (محه‌مه‌د پاشایێ جه‌لیلى)  هێرش ئانى چیایێ ته‌ و گه‌له‌ك گوندێن ته‌ وێران و تالان كرن.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1809 ێ والیێ به‌غدا ( سلێمان پاشایێ بچووك) ب هه‌ڤكارییا والیێ مووسل ( ئه‌حمه‌د ئه‌فه‌ندى) گونده‌كێ ته‌ گرتن و تالانكرن لێ گه‌رناسێن ته‌ به‌رسینگێ وان گرتن و ب ره‌ڤا خۆرا نه‌ گهان .
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1826 ێ والیێ به‌غدا ( داود پاش) ى فه‌رمانه‌كا دى دژى هۆزێن ته‌ راكر، لێ ئه‌و ژى نه‌كارى ئارمانجا خۆ ب جه بینه‌.
 * شه‌نگالا من،ل سالا 1846 ێ والیێ مووسل( ته‌یار پاشا) ى هێرش ئانى سه‌ر ته‌ لێ وى چاخى (ئیسماعیل ئاغا)  یێ باپیرێ ( داودێ دێود) به‌رسینگێ وێ هێرشێ گرت.
 * شه‌نگالا من، ل سالا (1915) ێ چاخێ ئۆسمانییان فه‌رمانا ئه‌رمه‌نییان راكرى (داودێ دێود) و (حه‌مۆ ره‌شۆ( ى ئه‌رمه‌نى ل ناڤ ته‌ پاراستن و ل سالا 1918 ێ هه‌ر دوو گه‌رناسان به‌ر سینگێ فه‌رمانا (حه‌جى ئیبراهیم به‌گ) ى گرتن و تو ژ ئالیێ به‌ریتانیاڤه‌ هاتیه‌ داگیركرن و ئالایێن به‌ریتانى شوونا ئالایێن ئۆسمانى ل كه‌لها ته‌ بلند كرن و (حه‌مۆ ره‌شۆ) كره‌ فه‌رمانرِه‌وایێ ته‌، لێ (داودێ دێود) دژى داگیركرنا به‌ریتانیا راوه‌ستا .
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1925 ێ له‌شكه‌رێ به‌ریتانیا ب ئالیكریا (شێخ عه‌جیل) شه‌رِه‌كێ مه‌زن دژى كورێن ته‌ كرن، وان شۆره‌شگێران ب رێبه‌ریا (داودێ دێود) كارین دوو فرۆكێن به‌ریتانیا بێخن، لێ د ئه‌نجامدا پشتى تالان و وێرانكرنه‌كا مه‌زن (داودێ دێود) ئێخسیر دبه‌ و بۆ (ناسریێ)  دوور دئێخن و پاشى بۆ ده‌ڤه‌را (ئێسفن) ێ ل گوندێ (ئێسیان) ێ.
 * شه‌نگالا من،لێ ل سالا 1933 ێ (داودێ دێود) جاره‌كدى ڤه‌دگه‌ره‌ هه‌مبێزا ته‌ ، و ل سالا 1935 ێ ب پشتگه‌رمییا سه‌رهلدانا بارزان، كورێن ته‌ ژى ب رێبه‌ریا (داودێ دێود) ئالایێ خه‌باتا نه‌ته‌وى هلدا، لێ ئه‌و سه‌رهلدان زوو شكه‌ست و (داودێ دێود) بریندار بوو و ده‌ربازى (سووریێ) بوو و پشتى برینا وى چاره‌سه‌ربووى ل گوندێ (مزگه‌فت) ێ ئاكنجى بوو. لێ ل سالا 1941 ێ پشتى شۆره‌شا (ره‌شید عالى گه‌یلانى)  سه‌ر دكه‌ڤیت (داودێ دێود) ڤه‌دگه‌ره‌ هه‌مبێزا ته‌ و ژ ئالیێ مته‌سه‌رفێ مووسل ( سه‌عدى قه‌زاز)  ڤه‌ تێ بانگكرن و سۆزێ دده‌نێ چ لێ نه‌كه‌ن، لێ چاخێ ( داودێ دێود) چۆى هاته‌ گرتن وگه‌له‌ك دزیندانێڤه‌ نه‌ما هه‌تا ل سالا 1954 ێ دچه‌ به‌ر دلۆڤانیا خودێ

وه‌ها د زیندانێڤه‌ ڤه‌كۆلین ب (داودێ دێود) را تێ كرن:
 
 (- گونه‌هبار ناڤێ خۆ بێژه‌؟
 * (داودێ دێود).
 - بێژه‌ ب خودێ ئه‌ز راستیێ بێژم؟
 * ب ئاخا كوردستانێ، ب بلندترین كۆپێ شه‌نگالێ، ب یه‌زدانێ ئه‌ز و تو داین، ئه‌ز راستیێ بێژم.
 _ بوونا ته‌ و ئاكنجییا ته‌؟
 *بوونامن (700) سالان به‌رى زایینێیه‌، جهێ ئاكنجییا من چیایێ شه‌نگالا كوردستانییه‌.
 _ شه‌نگال نه‌ كوردستانه‌ و شه‌نگال نه‌ یا كوردانه‌
 * شه‌نگال كوردستانه‌ یا كوردانه‌.
 - كى شاهدێ ته‌یه‌؟
 *سونگره‌، سه‌لاحه‌ددین، ده‌روێشێ عه‌ڤدى، رستكا هه‌ژیرێن بادییه‌، قه‌بێنا كه‌وێن سپییه‌، كولاڤێ ته‌حتییه‌.
 - به‌سه‌، به‌سه‌، شوونوارێ ته‌ چییه‌؟
 * شوونوارێ من خۆراگرتنه‌،
 به‌رخۆدان و قوربانى و هه‌بوونا منه‌،
 چوارده‌ كه‌زیێن بادیــــیه‌، چیرۆكالاوكێ سمۆقییه‌،
 شه‌نگال باخێ حه‌زره‌تا شه‌رفه‌دینه‌،
 ب گۆرا بارزانى،ب ناڤێ یه‌زدانى،
 شه‌نگال یا كوردانه ).(4)
 *شه‌نگالا من..ته‌ ژ هه‌موو ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ ب درێژیا دیرۆكێ پتر زۆردارى دیتییه‌، ژ 72 ئه‌نفالان پتر ب سه‌ر ته‌دا هاتینه‌.
 شه‌نگال، چیایێ ته‌ چیایه‌كێ پرِ پیرۆزه‌، چنكوو هه‌ر داره‌كا چیایێ ته‌ ب خوینا شه‌هیده‌كى هاتیه‌ ئاڤدان، له‌ورا ئه‌م دبێژنه‌ ته‌:
 شه‌نگال، لاندكا عه‌گید و پاله‌وانانه‌.
 شه‌نگال،كه‌لها خۆراگریێ یه‌.
 شه‌نگال، فێرگه‌ه و سه‌رۆكانیا ستران و فولكلۆرێ كوردییه‌.
 شه‌نگال، چاڤێ ئێزدیخانێیه‌.
 شه‌نگال، بووكا كوردستانێیه‌.
 شه‌نگال، چ جاران سه‌رێ خۆ بۆ دوژمنان نه‌ چه‌ماندییه‌ و ناچه‌مینه‌.
 * شه‌نگالا من، شوونوارناسێ ئه‌مریكى ل سالا 1936 ێ سه‌ره‌دانا ته‌ كربوو، چاخێ ڤه‌كۆلین ل سه‌ر شوونوارێن ته‌ كرین هنده‌ك ئامیرێن چاندنا گه‌نم و جه‌هى ئاشكرا كرن، كو دیرۆكا وان ڤه‌دگه‌ره‌ به‌رى (70) هزار سالان.
 *شه‌نگالا من، ل سالا 1949 ێ به‌رپرسێ له‌قا مووسل یا پارتى دیموكراتى كوردستان شه‌هید (سالح یووسڤى) رێكخراوه‌كا پارتى ل ناڤ ته‌ ڤه‌كر، و چاخێ ئه‌و نڤیسكارێ دادگه‌ها ته‌ رۆله‌كێ قه‌نج بۆ هشیارییا نه‌ته‌وى ل ناڤ ته‌ گێرا.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1956 ێ ژ ته‌را مه‌كته‌با خه‌بات ژ لایێ(عه‌لیێ حه‌جى خدر و حه‌سه‌نێ حسێن و ئلیاسێ مرادێ مادۆى ) ڤه‌هاته‌ ڤه‌كرن وه‌ك باره‌گایه‌كێ پارتى و رۆژناما خه‌بات لێ دهاته‌ وه‌شاندن.
 * شه‌نگالا من، پشتى شۆره‌شا 14 ى تیرمه‌ها 1958 ێ چاخێ رێبه‌رێ كوردان (مه‌لا مسته‌فا بارزانى)  و هه‌ڤالێن وى ل ناڤ رووسى ڤه‌گه‌ریاى شاندێ ته) هادیێ داودێ دێود و خدر و قاسمێ حه‌سوون و ئه‌مینێ عه‌بدلره‌حمان) چۆبوون به‌غدا پێشوازیا وان.
 * شه‌نگالا من، ل ده‌ستپێكا شۆره‌شا ئیلوونا مه‌زن سالا 1961 ێ (48) سه‌ربازێن ته‌ یێن سنۆرى ب چه‌كێن خۆڤه‌ بوونه‌ پێشمه‌رگه‌.
 * شه‌نگالا من، ل رێكه‌فتى 20 ى ته‌باخا 1964 ێ ل جه‌ژنا ( شه‌رفه‌دین) نێزیكى سێ هزار كور و كه‌چێن ته‌ كۆمبوون، (خدرێ حه‌سوون) ژ سه‌رۆكێن هۆزا (هه‌سكان) و (عه‌مه‌رێ داود )ژ سه‌رۆكێن هۆزا( مه‌هركان) ل هه‌مبه‌ر وى خه‌لكى درووشم هه‌لدێران و داخوازا سترانبێژان كرن كو سترانان ب بارزانى و پارتى بسترن:

 ( شه‌نگال و كه‌ركووك           داخوازا ته‌نه‌                سه‌رۆك بارزانى
 ئاشتى و ئازادى                    رێبازا ته‌ نه ‌                سه‌رۆك بارزانى
                              ***
 شه‌نگال و كه‌ركووك          دوو چه‌نگێن ته‌ نه‌            سه‌رۆك بارزانى
 هه‌موو شه‌نگالى              پێشمه‌رگێن ته‌ نه‌              سه‌رۆك بارزانى
                             ***                                            
 شه‌نگال و كه‌ركووك          دوو كه‌لهێن ته‌ نه           ‌ سه‌رۆك بارزانى
 سنوون و زومار              ده‌رگه‌هێن ته‌ نه‌               سه‌رۆك بارزانى
                            ***                                            
 شه‌نگال شرینه‌                ئه‌و ئالا ته‌ یه‌                  سه‌رۆك بارزانى
 چیایێ شه‌نگالێ               ئه‌و مالا ته‌ یه‌                 سه‌رۆك بارزانى .) (5)

 * شه‌نگالا من، هه‌ر ل جه‌ژنا شه‌رفه‌دین وه‌ها دا خۆیاكرن ، كو ل سالا 1250 یێ چاخێ( شه‌رفه‌دین كورێ شێخ حه‌سه‌نێ كورێ شێخ ئادیێ دووێ) میرێ ده‌ڤه‌را شه‌نگالێ سترانا كوردى گه‌ش دبیت و ئه‌ڤ سرووده‌ تێ گۆتن:

 
( شه‌رفه‌دینۆ خه‌رزێ كولى
 ئاڤا مه‌زن تێ غولغولى
 شه‌رفه‌دین سوارێ دندلى
             ***               
 هه‌سپێ بۆزه‌ زینێ لسه‌ره‌
 توژ مغارێ وه‌ره‌ ده‌ره‌
 شه‌رفه‌دینه‌ سه‌ر له‌شكه‌ره‌
             ***               
 جابێ بدن كوردستانێ
 بلا قاییمكه‌ن ئیمانێ
 شه‌رفه‌دین میره‌ لدیوانێ .) (6)

 * شه‌نگالا من،ل هاڤینا 1970 ێ شه‌هید( ئدریس بارزانى) سه‌ره‌دانا ته‌كر و گۆتاره‌ك ل لژنا ناوچا شه‌نگالێ خواند و پاشى ل مالا( ئه‌مینێ عه‌بدۆ) دبه‌ مێڤان.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1971ێ به‌تالیۆنا شه‌نگال ژ (500) پێشمه‌رگێن ته‌ پێكهات.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1972 ێ ل حه‌فتى مه‌ها تیرمه‌هێ قائیمه‌قامێ شه‌نگال (غانم ئه‌حمه‌د ئه‌لعه‌لى) تێ كوشتن و لژنا ناوچا شه‌نگال دچه‌ چیایێ شه‌نگالێ و پێشمه‌رگێن هێزا هه‌لگورد و شێخان ل هاوارا وان دهێن و چه‌ك و فیشه‌كان ژ به‌تالیۆنا وانرا دئینن و ژ ئالیێ ( شه‌هید عریف سلێمان و شه‌هید وه‌یسى بانى )ڤه‌ ئه‌و چه‌ك و فیشه‌ك ل سه‌ر (18) مه‌فره‌زێن پێشمه‌رگه‌ى دهێنه‌ به‌لاڤكرن و (45) رۆژا ل چیایێ شه‌نگالێ دمینن.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1973 ێ هه‌تا خۆپانا 1975 ێ باره‌گایێ لیژنا ته‌ ل سه‌رسنكێ دمینه‌.
 * شه‌نگالا من، كورێن ته‌ رۆله‌كێ مه‌زن د شۆره‌شێن كوردستانێدا هه‌بوو و گه‌له‌ك سه‌ركرده‌ ژێ رابوونه‌ مینا شه‌هیدێ خه‌باتكه‌ر (سامى عه‌بدلره‌حمان)  و خه‌باتكه‌ر (عه‌لى شنگالى) و ب ده‌هان خه‌باتكه‌رێن دن:

 (هه‌ولێرا دوژمن به‌زین              كه‌لها خۆراگرتنێ
 كوشتارا ئێكى شوبات               ئه‌گه‌رێ هه‌ڤگرتنێ
                                  ***                                
 جانێن شه‌هیدێن هه‌ولێر           چۆن ئه‌سمانى و بوونه‌ ستێر
 كوردستان رۆناهیكر               خوینا شه‌هیدێن دلێر
                                  ***                              
 تیرۆرستێن سته‌كار                جه‌ژنا قوربان كره‌ شین
 خۆكوژى و كۆمه‌لكوژى           ما ئه‌ڤه‌یه‌ ئۆل و دین
                                  ***                            
 كریارا وان سه‌رنه‌گرت           ئه‌م راكرین سه‌ر پیا
 ب هێزا یه‌كبوونا مه‌               ئه‌م چیانه‌ ئه‌م چیا
                                  ***                            
 نه‌مرى وسه‌رفه‌رازى             بۆ سامى عه‌بدلره‌حمان
 مه‌ په‌یمان بۆ نوو كرن          یان كوردستان یان نه‌مان ) .  (7)

 * شه‌نگالا من، دبه‌ر ڤان هه‌وێن هێرش و فه‌رمان و كوشتارانرا هه‌وێن مشه‌ختكرن و ده‌رێخستن و عه‌ره‌بكرنێ ژى ل سه‌ر ته‌ به‌رده‌وام بوون.
 * شه‌نگالا من،دناڤبه‌را سالێن 1945ێ و هه‌تا 1965ێ دا رێڤه‌به‌ریا هۆزێن گشتى یا سه‌ر ب وه‌زاره‌تا ناڤخۆ یا رژێما به‌رێ یا به‌غداڤه‌ 726 گوند و كۆمه‌لگه‌هێن عه‌ره‌بى ژ عه‌ره‌بێن گه‌رۆكرا ل دوروبه‌رێن ته‌ ئاڤاكرن.
 * شه‌نگالا من، ل سالا 1958ێ ب ناڤێ چاكسازیێن چاندنێ، ئه‌ردێ چاندنێ ل سه‌ر عه‌ره‌بان هاته‌ به‌لاڤكرن دگه‌ل دابینكرنا هه‌موو ره‌نگێن پێدڤیێن چاندنێ و گوند ژێرا ئاڤاكرن بیر ژێرا كۆلان و چه‌ك و پاره‌ ل سه‌ر پارڤه‌كرن و ناسنامێن كه‌سایه‌تى ژده‌ڤه‌رێن ژێ هاتین ژێرا ڤه‌گوهاستن و ژ هه‌ر سه‌رۆك هۆزه‌كێ عه‌ره‌ب را (130) پارچێن ئه‌ردى ل ناڤ باژارى ته‌رخان كرن، دا خێزانێن وان لێ ئاكنجى ببن:
 (هندى هێكێن..
 ژناڤ هێلینێن چیایێ شه‌نگارێ برین،
 د گه‌ل هێكێن خۆ تێكه‌لكرین..
 د بن ته‌نشتێن قرِه‌ره‌شكێن خۆ ڤه‌كرین.
 پشتى ژقه‌لپا هاتین ده‌رێ،
 گۆتنه‌ وانا ..
 هندى ئه‌مین،
 ل كیرێ بین،
 سپێده‌هیان ڤێت بقه‌بین ).(8)
 *شه‌نگالا من، دیرۆكڤان ژى دبێژن تو جهێ ڤه‌حه‌واندنا میر و پاشا و مه‌زنان بووى، هه‌ر ل داویا ده‌وله‌تا عه‌باسییان ب سه‌ر و مال و خێزانڤه‌ په‌نا ژ بۆ ته‌ ئانییه‌ و ته‌ ئه‌و پاراستینه‌.
 *شه‌نگالا من، ل چاخێ فه‌رمانرِه‌وایى كه‌تیه‌ ده‌ست عه‌ره‌بێن ره‌گه‌زپه‌رست، ئه‌وان ب ره‌نگه‌كێ فه‌رمى و به‌رنامه‌ كرى ده‌ست ب كریارێن عه‌ره‌بكرنێ كرن، ب تایبه‌تى پشتى خۆپانا سالا 1975 ێ كارگها وێ چه‌ندێ ده‌ست ب وێرانكرن و سۆتنا سه‌دان گوند و زه‌ڤى و بیستانان كرن، یێن كوشتین كوشتن و یێن ده‌رخستین ده‌رخستن ویێن ره‌ڤین ژى ره‌ڤین یێن ماین د ناڤ كۆمه‌لگه‌هێن وه‌ك زیندانێن نازیاندا زیندانكرن و ده‌ست ب به‌رنامێ گوهۆرینا زمان و ره‌وشه‌نبیرى و ناسناما نه‌ته‌وى كرن.
 *شه‌نگالا من، ل سالا 1976 ێ مه‌كته‌با ئه‌مه‌وى ل به‌غدا ژ قه‌له‌مفرۆشانرا ڤه‌كرن، ب مه‌ره‌ما بنگۆركرنا نه‌ته‌وه‌ و ئۆلێ كوردێن ئێزدى.
 *شه‌نگالا من، ل سالا 1977 ێ كوردێن ئێزدى ژ ئالیێ نه‌ته‌ویڤه‌ ب عه‌ره‌ب هاتنه‌ هه‌ژمارتن و ناسنامێن نه‌ته‌وى ژ نه‌ته‌وا كورد لێ گوهارتن و لێ كرنه‌ نه‌ته‌وا عه‌ره‌ب.
 *شه‌نگالا من، (121(گوندێن ته‌ كاڤلكرن و ئاكنجیێن وان گوندان ل سه‌ر (12) كۆمه‌لگه‌هێن ب ناڤێن عه‌ره‌بى خۆجیكرن، و چه‌ندین گوندێن ته‌ ب ده‌ڤه‌را (قه‌یره‌وان) ڤه‌ گرێدان ب مه‌ره‌ما پارچه‌كرنا ته‌.
 *شه‌نگالا من، ل سالا 1979 ێ ناسناما جۆتیاریێ ژ جۆتیارێن ته‌ ڤه‌كێشا و كرنه‌ پاله‌ ، هه‌تا گرێداى ئه‌ردێ خۆ نه‌بن.
 *شه‌نگالا من، ل سالا 2001 ێ ب فه‌رمانا دیوانا سه‌رۆكاتیا كۆمارا عیراقێ ناڤێن ده‌ڤه‌ر و گوند و تاخێن ته‌ ژ كوردى كرنه‌ عه‌ره‌بى و هه‌تا تۆماركرنا ناڤێن زارۆكێن ته‌ ژى چاخێ نوو چاڤێن خۆ ڤه‌دكه‌ن دڤیا ب عه‌ره‌بى بهێن ناڤكرن، دیسان عه‌ره‌ب هاندان ئه‌رد و ملكێن ته‌ بكرِن و چ ئه‌رد و ملك ل سه‌ر ناڤێن كوردان نه‌ هێنه‌ تۆماركرن ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وا خۆ نه‌كه‌نه‌ عه‌ره‌ب، كار گها وێ چه‌ندێ هه‌تا كێلیێن گۆرستانان ژى ب ده‌ستێن وان هاتنه‌ شكاندن، دا چ شوونوارێن كوردان نه‌مینن، هه‌تا مریێن مه‌ژى ژ عه‌ره‌بكرنێ رزگارنه‌بوون !!
 *شه‌نگالا من، هه‌ر تشته‌كى گرێداى زمان و ره‌وشه‌نبیرى و ره‌فتارێن كوردان قه‌ده‌غه‌كرن و ناڤێن بابكالك وئۆل و هۆز و بنه‌مالان ژى كرنه‌ عه‌ره‌بى و ئه‌م كرنه‌ نه‌ڤیێن عه‌ره‌بان، باشه‌ ماده‌م ئێزدى عه‌ره‌بن، ئه‌رێ چما مه‌ ژ گوند و باژارێن مه‌ ده‌ربه‌ده‌ر دكه‌ن و عه‌ره‌ب ئانینه‌ شوونا مه‌؟!
 *شه‌نگالا من، ئه‌ڤان فه‌رمان و هێرش و پیلانان و گه‌له‌كێن دن ئه‌م ژ ناڤ نه‌برن، به‌روڤاژى باوه‌ریا مه‌ ب ئۆل و نه‌ته‌وا مه‌ ڤه‌ خورتتر لێكر:

 (كورد ملله‌ته‌كێ زێندینه        ‌   كوردێن ره‌سه‌ن ئێزدینه‌
 خودان یه‌ك زمان و ئه‌ردن       ژ بنیات گۆتى و میدینه‌
                                   ***                             
 كوردایه‌تى شه‌نگسته‌یه‌            ئێزدیاتى ئۆلێ مه‌یه‌
 جه‌لوا و ئاڤێستا پیرۆزن          لالش بۆ مه‌ په‌رستگه‌یه‌
                                  ***                             
 ئه‌م ملله‌ته‌كى كه‌ڤنارن          خودان باوه‌ر و ئۆلدارن
 ب یه‌زدانێ ئه‌ز و تو داى      نه‌ بێ ئۆل و گونه‌هكارن
                                 ***                              
 ئه‌م مانه‌ ساخ و نه‌مرن          فه‌رمانا ژ ناڤ نه‌برن
 هێژ باوه‌را مه‌ خورتتره‌        بۆ كوردینیێ ئه‌م حازرن ) . (9)

 *شه‌نگالا من، ل رۆژا 4هه‌تا 9 ى شوباتا سالا 2001 ێ فیسته‌ڤالا چیایێ شه‌نگالێ ل باژارێ دهۆكا داسنیا ب رێڤه‌چۆ، ژ گرنگترین راسپاردێن فیسته‌ڤالێ ئه‌ڤه‌بوون:
 - شه‌نگال پارچه‌یه‌كه‌ ژ ئاخا كوردستانێ.
 - شه‌نگال شه‌نگاله‌ و نابه‌ ب چ ناڤێن دن بهێ ناڤكرن.
 - ژ بۆ یه‌كگرتنا زمانێ كوردى بلا ئه‌كادیمیا كوردستانێ مفاى ژ دیالێكتا شه‌نگالێ وه‌ربگره‌.
 چیایێ شه‌نگال...(دێ بییه‌ بووك،
 ب هیزار و كورته‌ك و شال.
 دێ ل سه‌ر سینگێ ته‌ هژیێن ،
 رایا كوردى شۆخ و شه‌نگال.
 دێ هه‌ر مینى به‌ریكانه‌،
 شه‌نگینه‌ ئال.. شه‌نگینه‌ ئال ) .  (19)

 (به‌فرێ باركر                 لێ چیا ما
 گه‌رمێ باركر                  لێ چیا ما
 سه‌همێ ستووێ خۆ خویلكر و هه‌ر چیا ما ..هه‌ر چیا ما.
 هه‌موو به‌یار كرنه‌ بوهار..گوله‌كا گه‌ش..ژ ده‌همه‌نا چیاى ڤه‌بوو، گۆتنێ شه‌نگال (11)  ).

 *شه‌نگالا من، پشتى شكه‌ستنا رژێما سه‌ددام ل رۆژا 9ى نیسانا 2003 ێ ، كور و كه‌چێن ته‌ ب سرودا (ئه‌ى ره‌قیب) یا نه‌ته‌وى پێشوازییا پێشمه‌رگێ كوردستانێ كر، ژ به‌ر كو رووێ راستێ شه‌نگالێ ب كوردستانێڤه‌ دیار دبه‌.
 *شه‌نگالا من، پشتى چه‌ند مه‌هه‌كان كور و كه‌چێن ته‌ هه‌لبژارتنێن جڤاتا قه‌زایێ كرن، ئه‌ڤێ هه‌لبژارتنێ ناسناما نه‌ته‌وییا ته‌ رۆن و ئاشكراكر.
 *شه‌نگالا من، بۆ جارا یه‌كێ (150) خویندنگه‌هێن كوردى ژ پۆلا یه‌كێ سه‌ره‌تاییرا ڤه‌دبن و خویندنا ئۆلێ ئێزدى لێ تێ خویندن.
 *شه‌نگالا من، تو یا دده‌رازینكا هاتنه‌ هه‌مبێزا كوردستانێدا ل په‌ى مادێ (140) ژ ده‌ستوورێ عیراقا فیدرال، ئه‌و ده‌ستوورێ هه‌موو لایه‌نێن سیاسیێن پشكدار د كریارا سیاسیدا لسه‌ر پێكهاتینه‌ و داخوازه‌كا جوماوه‌رییه‌، ئه‌و ده‌ستوورێ هه‌شت ملیۆن عیراقى و كوردستانییان د راپرسینه‌كا فه‌رمیدا ده‌نگ ل سه‌ر داى و گۆتین به‌لێ ژ ده‌ستووریرا:

 ( راپرسینه‌ راپرسینه‌               كوردۆ مافێ خۆ بستینه‌
 سنۆرێ مه‌یێ جوگرافى           هه‌تا چیایێ حه‌مرینه‌
                                  ***                              
 وه‌رن وه‌رن بگرن رێزێ        وه‌رنه‌ سندۆقێن ده‌نگدانێ
 ته‌ڤدا بێژن به‌لێ به‌لێ            بۆ یه‌كبوونا كوردستانێ
                                  ***                             
 ئه‌م گه‌هشتینه‌ ڤێ رۆژێ          ب خوینا گه‌شا شه‌هیدان
 ب خه‌بات و خۆراگریا            گول و پێشمه‌رگه‌ و عه‌گیدان
                                  ***                           
 هه‌موو پێكڤه‌ پشكداربن           سه‌ربێخن ئه‌ڤێ ئه‌زموونێ
 ئه‌ڤه‌ ئه‌ركێ نه‌ته‌وییه‌                بۆ ئارمانجا سه‌رخوه‌بوونێ
                                  ***                             
 ژ خانه‌قین هه‌تا شه‌نگال            ده‌ست بده‌نه‌ ناڤ ده‌ستانه‌
 ژ دیرۆكا دوور و كه‌ڤن            كه‌ركووك دلێ كوردستانه ) .(12)

 
 *شه‌نگالا من، دوژمن و داگیركه‌رێن كوردستانێ ب هه‌ر رووه‌كێ كه‌ڤن یان نوو.. ب تیرۆرا ده‌وله‌تێ یا رێكخستى و ئیرۆژى ب تیرۆره‌كا هۆڤانه‌ ژه‌هرا خۆ دادرِیژنه‌ سه‌ر وان برینێن هێ ژ هه‌وێن ئه‌نفال و كیمیابارانێ سارێژ نه‌بووین، لێ ڤێ جارێ برینا هه‌له‌بچه‌ ل كۆمه‌لگه‌هێن  (گر عزێر و سیپا شێخ خدر ) ل ئێڤارا سێ شه‌مبا 14 ى ته‌باخا 2007 ێ هه‌وداڤه‌ ، تیرۆرستان (4) بارهه‌لگرێن ب (50) هزار كیلۆیێن ته‌قه‌مه‌نییان پێشكێشى خه‌لكێ سڤیل كرن و په‌قاندن و چامه‌كا درندانه‌ تۆماركر و ب سه‌دان ژن و زارۆك و گه‌نج و پیر شه‌هید و برینداركرن و ب سه‌دان خانى ب ئه‌ردیرا راستكرن و لاشێن مرۆڤێن بێگونه‌ه د بنڤه‌ مان .. فه‌رمان فه‌رمانه‌كا دییه‌ و ئه‌ڤه‌ فه‌رمانا (73) ێ یه‌ و دوژمن رووێن خۆ ره‌شتر لێ دكه‌ن، له‌و دبێژین: