|
احمد ادنى - كانى ماسێ :
گوندێ دێریشكێ ئێكه ژ گوندێن كهڤنار و
دیروكیێن دهڤهرا بهروارى بالا دیروكا ئهڤى
گوندى ڤهدگهریته ڤه بو دهمێن دیروكى ، رامانا
ناڤێ گوندى (دێرا ل ئیشكێ یانژى دێریشكێ) ژبهركو
جهێ نوكه مزكهفتا گوندى لێ هاتیه ئاڤاكرن لدیڤ
گوتنێت مهزنا جههكێ كهڤنار و مێژوویى بویه
لگور ژێدهران (دێرا مهسیحیان) بویه و ئهڤ
دێره ل زاویهكا رێكا گوندى هاتبو ئاڤا كرن ژبهر
ڤێ چهندێ گوندێ دیریشكێ ژ دوو گوندێن سهرهكى
پێك دهێن (دێریشكا موسلمانا و دێریشكى مهیسحیان)
ههر ژكهڤندا ئهڤ ههردوو گونده پێكڤه ژیاینه
و ددهمى باب و باپیراند موسلمان و مهیسحى لڤى
گوندى پێكڤه ژیاینه ب براتى بیى كو چ جاران
ئاریشه دناڤبهرا واندا پهیدابن ژلایێ ئولیڤه و
ههمى دهما وهكو جیران و برا پێكڤه ژیاینه
ژینا كوچهراتى وهكى خودانكرنا پهزى و چونا
زوزانا چونا بێرێ ژلایێ ئافرهتێن مهسیحى و
موسلمانڤه دیسان درێژكرنا دهستێ هاریكایێ بو ههڤدو
ژلایهكێ دیڤه چاندنا دهرامهتى ئافدانا زهڤیان
و هاریكاریا زبارێن چلى و
درینا گیاى بو خودانكرنا مهرو مالاتى ل
وهرزێ زستانێ.
هژمارا نفوسا گوندى
گوندێ دێریشكێ پێكهاتیه ژ(12) بنهمالا و
پتر ژ(330) سهروك خێزانان و نوكه (90) سهروك
خێزان ل گوندى دئاكنجى نه نفوسا گوندى نێزیكى
(1500) كهسانه ،دیسان رێژهكا سهروك خێزانان
ئاكنجیێن باژارێ دهوكى و زاخو كومهلگههێن دهر و
بهرا و دهرڤهى وهلاتى نه
.
سنورێن گوندێ دێریشكێ
گوندى دێریشكێ ههڤسنوره دگهل ناحیا كانى ماسێ
دكهڤیته د سنورێ باژێرڤانیا كانى ماسێ دا
- ژلایێ باكورى ڤه دگههیته سنورێ توركیا ل
زنجیرا چیایى شارانیى .
- ژلایێ باشور ڤه سلسلا چیایێ گابنێركى یه .
- ژلایێ روژههلاتى ڤه ناحیا كانى ماسێ یه.
- ژلایێ
روژئاڤا گوندێ بێدوهێ و مایێ.
بنهمالێن گوندى
1-
بنهمالا
(عهبێ ) نێزیكى 85 سهروك خێزانا نه .
2-
بنهمالا
(دێوێ) نێزیكى 55
سهروك خێزانا نه ..
3-
بنهمالا
(یهحیاى) نێزیكى 35 سهروك خێزانا نه .
4-
بنهمالا
(عهلی سێهنیكا )نێزیكى20 سهروك خێزانا نه .
5-
بنهمالا
(قادێ) نێزیكى9 سهروك خێزانا نه .
6-
بنهمالا
(شێخوى) نێزیكى 12 سهروك خێزانا نه .
7-
بنهمالا
(ئاڤدهلى) نێزیكى 20 سهروك خێزانا نه .
8-
بنهمالا
(رهڤێ) 9نێزیكى 23 سهروك خێزانا نه .
9-
بنهمالا(عیساى)
نێزیكى 18سهروك خێزانا نه .
10-
بنهمالا(حسینێ ئهسمایێ) نێزیكى 20 سهروك خێزانا
نه
11-
بنهمالا (سهرحانى) 4 سهروك خێزانان پێكهاتیه .
12-
بنهمالا (تهمهرى) 4 سهروك خێزانان پێكهاتیه .
سترانبێژ و رهقاسكهر و شارهزا و بهرنیاسێن
گوندى
1-
صالح مستهفا /ناڤدار.
2-
عبدالواحد/ ناڤدار.
3- پیرهموس/ ناڤدار
4- عیسى/ ناڤدار
5- حسن یحی/ سترابێژ.
6- سعید عبدالله سترابێژ.
7- احمد یحى/ سترابێژ.
8- یاسین حسن یحی/ سترابێژ و رهقاسكهر.
9- حسین اڤدل / سترابێژ و رهقاسكهر.
10-
احمد محمد احمد سترابێژ و داوهتكهر .
11-
محمد ێالح مستهفا / رهقاس كهر.
12-
محمد عبدالله / رهقاس كهر.
13-
حسین ێدیق / رهقاس كهر.
14-
اسماعیل یحى/ سترانبێژ وشارهزا .
15-
موسى محمد / شارهزا.
سترانبێژێن
ژن
یێن گوندى
1-
صاریا
صالح .
2-
سویداء
خالد.
3-
مێمێ
خالد.
4-
خمرى
محمد صالح.
5-
امینه
عبدالله .
سترانبێژ و موزیك ژهن و شانوگهرێن
گهنجێن نوى یێن
گوندى
1-
انور
یاسین حسن /سترانبێژ و سازبهند / ههروهسا بهرپرسێ
تیپا هونهریا (شورهش)ه ل كانى ماسێ كو تیپهكا
باوهرپێكرى یه ژلایێ حكومهتا ههرێما كوردستانێ
و وهزارهتا روشهنبیرى ڤه و تیپا ناڤبرى كومهكا
گهنجێن خودان شیان ژ كور و كچا بخوڤه دگریت و
تاكو نوكه چهندین چالاكیێن بهرچاڤ ئهنجام
داینه وهكى ئاگهنگ و بیرهوهریێن نهتهوهیى
.
2-
دلشاد
یاسین حسن / سترانبێژ و سازبهند و شانوگهر.
3-
ئامهد
بهروارى / سترانبێژ و سازبهند.
4-
ههڤال
كمال/ سترانبێژ .
5-
على
عبدالعزیز /ناڤدار (على ئهردهوان) سترانبێژ .
6-
كوڤان
زكى/سترانبێژ .
7-
ولید
صالح / شانوگهر .
ژینا گوندى
•
دسهردهمێن كهڤندا ب پپرانى ژیارا خهلكێ
گوندى لسهر خودانكرنا پهزى و كرنا جوت و كێلى و
دیسان خودانكرنا (چێل و گا و دهوارا) ئهڤ جورێ گیانهوهرا
دهاتنه ب كارئینان بو كێلانا ئهردى و پشترا چاندنا
دهرامهتى ههروهسا گوندێ دێریشكێ گوندهكێ ئاڤى
بو گهلهك جورێن دهرامهتى لێ دهاتنه چاندن وهكى
بهرههم ئینانا (برنجى و گهنموك و خروبى و كونجی
و گارس و ماش و بتاتا و باجان و پیڤاز و هتد.....)
دیسان دهرامهتێ دێم وهكى بهرههم ئینانا
(گهنم و جه و نیسك و نوكا رهزێن ترى و باهڤ و
سماق و گولبهروژ هتد.....).
•
دڤى سهردهمى دا پرانیا ملكى گوندى دارا (سیڤێ)
لێ هاتیه چاندن و چهند جورێن سێڤان ههنه وهكى
سێڤا (ئهمریكان و لبنانى و زهر وهتد.... ) و ههبونا
گهلهك جورێن دى یێن دهرامهتى وهكى (گیزا و مژمژا
و حلیزهرك و حلى باجان وهتد... )ههردیسان
گهلهك جورێن دى یێن دهرامهتى دهێنه چاندن وهكى
(بتات و پیڤاز و باجان سلك و شێلم و كهلهمى و
باقلك و كولند وهتد.....
)
•
ههروهسا ل چیایێن دهور و بهرێن گوندى
گهلهك جورێن گیایێ خارنێ یێ ب مفا لێ ههنه وهكى
(رێڤاسێ و سوریاسێ و ستركێ و كڤارك و لیشه و كهنكرا
و ترشوكێ هتد....) ئهڤهو ل چیایێن گوندى گهلهك
جورێن دارێن بفا ههنه
كو خهلكێ گوندى زور مفاى ژێ دبینیت وهكى
(كهزان و دێمك و گهیشك و گرسك وبهریا و هتد....)
•
ل دهسپێكا وهرزێ بهارێ
ل چیایێن گوندى و دهر و بهرا ب رهنگهكێ
بهرچاڤ ههرجهێ
ههر جهێ مروڤ سهرهدانێ لێ بكهت دێ دیمهنێن
رهنگینێن گولێن جورا و جور هێنه برچاڤێن مروڤى ب
تایبهتى ل چیایێ شارانیێ گهلهك جورێن گولا لێ
ههنه
وهكى (گول شلێر و تریریڤیك و نێرگزا) و ههبونا
گهلهك جورێن دى یین گولا.
•
ههبونا گیانهوهرێن كیڤى وهكى (پهز
كیڤى و گورگ و هرچ و كێڤریشك و ریڤى و كهو
گهلهك تهیرو تهوالێن دیتر.
شینوارین دیروكیێن گوندێ دیریشكێ
1-
كهلا
(باروخێ) ئهڤ كهله شینوارهكێ دیروكى و ب ناڤ و
دهنگه و بهرنیاسه ل دهڤهرێ لگور ژێدهرێن مهزنا
كو دبێژن ئهڤێ كهلێ میرێ خو ههبویه بناڤێ میرێ
كهلا باروخێ ئهڤى میرى دهستههلات لسهر سیه
گوندان دكر و دبێژن ل ههیڤا رهمهزانێ ئهڤ میره
ل كهلا باروخێ دهاته خارێ ههر روژهكێ دچو
گوندهكى تاكو سیه روژ ب دوماهى دهاتن و بو روژا
جهژنێ دزڤرى ڤه كهلا باروخێ.
2-
(بهرێ
كهڤرێ) دیسان ئهڤهژى شینوارهكێ كهڤنه دیروكا
ئهڤى جهى زڤریته ڤه بو سهردهمێ باژارێ (ههلهكانێ)
كو تاكو نوكه شینوارێن ئهڤى باژارى لدورێن ئهڤى
كهڤرى دیارن مهزن ژى پهسنا ههبونا ئهڤى باژارى
بو سهردهمێن گهلهك كهڤن دزڤرینن.
3-
(كهڤرێ
مناسبێ) ئهڤهژى شینوارهكێ كهڤن و دیروكى یه .
شكهفتێن گوندى
1-
شكهفتا (بهرێ كهڤرێ ) كهڤهكێ بلنده
ب بلنداهیا (36) مهتران ئهڤ شكهفته یا
بناڤ و دهنگه و دیسان دوو شكهفتێن دى دناڤ
بلناهیا كهڤریدا ههنه و ههمى كهس نهشێن
بگههنه ئهڤان شكهفتان
ژبهركو چونا دناڤ ئهڤان شكهفتان
گهلهكا بزهمهته د سهردهمێ باب و باپیران و
نوكهژى دهێته بكارئیان بو پهز و حهیونى لدهمێ
باران بارینا ههروهسا
مالێن مێشێن هنگڤینى دناڤ كهڤریدا ههنه
كهڤرهكێ ب مفایه بو گوندى.
2-
شكهفتا
(تهحتا ساركێ) دیسان ئهڤهژى شكهفتهكا دیروكى
یه دهاته بكارئینان بو خودان كرنا پهرزى .
3-
شكهفتا
(كهڤرێ هنگیڤینى) ئهڤ كهڤره یێ بلنده زورێ
بمفایه
ژبهركو ههمى دهما مالێن میشێن هنگڤیى لێ
ههنه
.
ریبار و كانیكێن گوندى
گوندێ دێریشكێ ریبارهكێ ئاڤى ب ژێریا گوندی
دبوریت و ژێدهرێن پهیدبونا ئهڤێ ئاڤێ ژ سهرو
كانیێن گوندێ (بیدوهێ و مایێ) دهست پێ دكهن
ژ(كانیكا بنبهرى) و (كانیێن تا) هند كانیێن دى ئهڤهو
دوو جوكێن ئاڤێ یێن سهرهكى دناڤ
گوندى دا دبورن ئهوژى جویا(حهدى) وجویا
(سهفرن) ژ ههژى گوتنێ یه كو ئهڤ ههردوو جویێن
ئاڤێ ژلایێ حكومهتا ههرێمێ ڤه هاتینه سهب كرن
و جوتیارێن گوندى مفایهكێ باش ژ ئهڤان جویا دبین
بو ئاڤدانا بیستان و دار و دهرامهتا خو گهلهك
جورێن دهرامهتى لبهر دهێنه چاندن و چهندین
كانیێن ئاڤێ ل ناڤ گوندى دهر و بهران ههنه ئهوژى
ئهڤهنه .
1-
(كانیا گوندى) ئهڤ كانیه كانیا سهرهكى
یا گوندى یه ب كهڤنترین كانى دهێته هژمارتن ئاڤهكا
سروشتى ل وهرزێ زڤستانێ گهرم دبیت و ل وهرزێ
هاڤینى سار دبیت رێژا ئاڤا وێ ل ههمى وهرزا وهكى
خویه
.
2-
كانیا (بهرێ كهڤرێ) .
3-
كانى ساركى.
4-
كانیا (بهردهرێ بهراشێ).
5-
كانیكا (مستویێ زهبێ).
6-
كانیا (زهڤیا میرا )
7-
كانیا كانیكا
سهیرانێن گوندى
1-
سهیرانا (بێل بێلافكێ) ئهڤ جوره سهیرانه
لدهمى باب وباپیراندا ل شینوارێ بهرێ كهڤرێ
دهاته كرن و گوندیا ههمیان روژا بهرى هینگێ
ئاماده كاریێن خو دكرن ودهست ب چێكرنا
خارنێن كوردهوارى كرن و قهستا جهێ ناڤبرى
دكر و ههر ژ دانێ سپێدێ تاكو ئیڤارى روژا خو ب
گرێدانا گوڤهند و دیلانا وگوتنا سترانێن رهسهن
و كرنا چهندین یاریێن رهسهن وهكى (كێلڤهلانێ
و پهرسنگى و برانێ ) چهندین یاریێن دى
دهمێ خو بكهیف و خوشى دبوراند 0
2-
سهیرانا گوندێ دێریشكى یا نوى كو ههمى
سالان د ههیڤا (5)دا روژهك دهێته دهست
نیشانكرن و گوندیێن ل گوندى دیسان ئهوێن ل باژار
و باژاروكێن كوردستانێ ل سهیرانگهها تایبهتا
گوندى ئاماده دبن و ژجهێ سهیرانێ یێ تایبهته و
بهرنیاسه ب (بهرێ كهڤرێ ) گوندى ههمى ب
چێكرنا خارنێن كوردهوارى و جل و بهرگێن كوردى
كور و كچ و زهلام و ژن ههمى پێكڤه ب گوڤهند و
دیلان و
ستران و پرسیار و بهرسڤ و
شانوگهریێ
ب دیمێ گهشێ كهسكێ بهارى و بێنا نێرگز و
كولیلكا سهیرانا خو ب كهیڤ
شادى دیمهنێن پرى خوشى تاكو شهڤى دبنه
سهرى0
گوندێ دیریشكى و شورهش و شههیدێن گوندى
ههر ژ دهسپێكا شورشا ئهیلولا مهزن بسهركێشیا
بابێ روحیێ نهتهوا كورد مهلا مستهفا بارزانى
گوندێ مهژى بێ بههر نهبویه ژ پشكداریا ئهڤێ
شورشا ب ناڤ و دهنگ و چهندین گوندیێن مه پشكدارى
د ئهڤێ شورشێ دا كریه و دیسان پشتى ههلبونا چریسكا
شورشا گولانا پێشكهفت خواز پتر ژ (40) گودیێن مه
بوینه پێشمهرگه دناڤ رێزێن شورشێ دا و ژبلى ههبونا
گروپێن نههێنى یێن پارتى زانى د ناڤ گوندى دا ل
ههردوو شورشادا ههر ژبهر ڤێ چهندێ رژێما بهعس
كهرب و كینا خو بسهر گوندێ مهدا باراند و
گهلهك زولم و زوردارى ل خێزانێن پێشمهرگهیێن
گولانێ دكر و ئهڤ خێزانه نهچار بون گوندى بجه
بهێلن و قهستا دهڤهرێن رزگاركرى یێن ژێر
كونترولا پێشمهرگهى بكهن كو نێزیكى (25) خێزانا
ئاواره بون ژ گوندى ل گوندێن (ئوره و خرابهى)
جهێن دیتر ئاكنجى بون تاكو سالا 1987ێ لدهمێ دهستپێكرنا
داستانا ب ناڤ و دهنكا كانى ماسێ لوى دهمى
گوندیێن مه یێن پێشمهرگه و خهلكێ گوندى
گهلهك هاریكاریا پێشمهرگهى دكر بو سهركهفتنا
ئهڤێ داستانا ب ناڤ و دهنگ
بهلێ ژبهركو گوندێ مه ههڤسنوره دگهل
ناحیا كانى ماسێ لیوا لهشكهرى ب گوندێ مهڤه
گرێداى بو ل روژا سیێ پشتى داستانێ فروكێن
لهشكهرێ رژێما بهعس گوندێ مه توپ باران كرو
چهندین گولێن توپ ل ناڤ گوندى رهشاندن كو پرى
(تێزاب)بون د ئهنجامدا گوله توپ ب خانیێن
گوندیان كوفتن و ب مخابنى ڤه چهند گوندى
شههید و بریندار بون ،ل سالا 1988ێ پشتى داستانا
كانى ماسێ رژێما بهعس ههمى كهرب و كینا خو
بسهر گوندێ مهدا باراند و گوندیێن مه ههمى ژ
سهر گوندى راگوهاستن و برن هاڤێتنه سهرجاده و
كولانێن باژارێ دهوكێ زاخو جهێن دیتر و خانیێن مه
ههمى ب شهفهران و تى ئێن تى
یا خراب كرن لوى ئهو گوندێن دهر و بهرێن
مه ئهوێن دهاتنه راگوهاستن ژلایێ رژێمێ ڤه ههمى
هاتنه قهرهبو كرن بهلێ گوندێ مه نههاته قهربوكرن
سهرهراى زیانێن مادى گیانى یێن
ب گوندێ مه كهفتین، ههروهسا ل دهستپێكرنا
ئهنفالێن رهش ل سالا 1988ێ نێزیكى (35) خێزانێن
گوندێ مه ئهوێن لناڤ شورشێ دا دهربهدهرى
وهلاتێ توركیا بون ل كهمپا ماردینێ ئاكنجى بوون
تاكو سهرهلدانا پیروزا بهارا 1991ێ پشتى هینگێ ههر
ئێكسهر گوندییێن مه ڤهگهریانه ڤه كوردستانێ
هاتنه سهر گوندێ خو دهست دا ئاڤاكرنا گوندێ خو
، ئهڤهو گوندیێن مه رولهكێ باش ههبویه د سهرهلدانێ
دا ژبو ژناڤ برن و روخاندنا بنگههین سهربازى و
سیخوریێن بهعسیا ل دهڤهرێ ههروهسا تاكو نوكه
گوندێ مه بێ بههر نهیویه ژ خهبات و خزمهتا
وهلاتێ خو كوردستانێ ، ئهڤێن ل خارێ دیار ناڤێن
شههیدێن گوندێ مهنه ئهو شههیدێن جانێ خوكریه
قوربان بێخهمهت روژهكا وهكى ئهڤروكه ئهم ب
ئازادى وهلاتێ خودا دژین و خودان سهروك ههرێم و
حكومهت و پهرلهمان و ههر دلوپهكا خوینا وان
شههیدان دارهكا ئازادیێ پێ هاتیه خهملادن:-
1-
شههید (شعبان محمد) ل سالا 1977ێ
لبهندخانا (میسل) ب دهستێن رژیما بهعس هاتیه
سێدارهدان.
2-
شههید (عبدالله احمد قاسم) ل سالا 1985ێ
ل گوندێ دێریشكێ ب دهستێ سیخورێن بهعسیا و
دیڤهلانكێن وان هاته شههید كرن.
3-
شههید (عبدالسلام شێخو محمد) ل سالا 1983ێ
ل رهبیا گوندێ (تنێ) دهڤهرا دوستكیا هاتیه
شههید كرن
4-
شههید (محمد احمد
محمد) ل سالا 1987ێ ل گوندێ دیریشكێ ب
دهستێن رژێما بهعس هاتیه شههید كرن.
خزمهت گوزاریێن ژلایێ حكومهتا ههرێمىً ڤه
هاتینه ئهنجام دان
1-
ئاڤاكرنا قوتابخانێ بو گوندى .
2-
راكێشانا تورا كارهبا گشتى .
3-
جادێن ناڤخویا گوندى .
4-
ئاڤاكرنا هندهك خانیان بو گوندى.
5-
چێكرنا جوكێن ئاڤانا ملكێ گوندى .
پروژێن پێویست بهێنه ئهنجام دان بو گوندى
1-
چێكرنا جاده و رێكێن پهیاده یێن ناڤخویا
گوندى .
2-
چێكرنا جوكێن ئاڤدانا ملكى .
3-
نویژهنكرنا تورا ئاڤا گوندى .
4-
چێكرنا هولهكا بیرهوهریا
ب
هاریكاریا
رێبهر ابراهیم عبدالله دێریشكێ
|