سه‌ره‌كی   |   ده‌رباره‌ى مه‌   |   په‌یوه‌ندی

قه‌زا وناحیه   كومه‌ڵكه   گوند   چیا   كانی و ریبار   هاڤینگه   شینوارێن ده‌ڤه‌ری   ئه‌ده‌ب و هونه‌ر   فلكلور   ستران و موزیك   ناڤدارێن ده‌فه‌رێ   شه‌هیدێن ده‌فه‌رێ
ره‌نگا و ره‌نگ    سالنامه    هه‌لكه‌فت و بیره‌وه‌ری    ئاگه‌هداری    ئه‌رشیفێ ده‌نگ‌ و باسا    ئه‌لبوم    رێڤه‌به‌ریێن میری    لینك     زانست     ئه‌رێ تو دزانى      زاروك
:-:

 

گۆندێ دهیكا رۆژهه‌لات

 

    ئا: هێرش كه‌مال رِێكانى

 

     بێگـومـان دۆیڤچـوون و لێگـه‌ریان و كـومـڤـه‌كـرن و نڤیسین و تـۆماركرنا هـه‌ر لایه‌نه‌كێ دیرۆكا گـه‌لـێ مـه‌, ژ بزاڤ و پێنگاڤێن گرنگ و زێرینه‌, له‌وما من ژى ئه‌ڤ چه‌نده‌ ب پشكه‌كا گرنگا نڤیسینێن خۆ زانى یه‌, كو ب ئانه‌هیا خودێ مه‌زن دێ به‌رده‌وامیێ ب ڤى كاروانى ده‌ین, پشتى بنه‌جه كرن و پشت رِاستى یا پێزانینان ل دۆیڤ ژێده‌رێن بنه‌جه ژ په‌رتۆك و ده‌ستنڤیس و به‌لگه‌نامه‌ و دیدار و وێنه‌یان, كو ل ڤێرى ژى دێ په‌یڤین ودانه‌نیاسینا مه‌ ل سه‌ر گۆندێ(دهیكا رۆژهه‌لات) بیتن.

* جوگرافیا گۆندى:

      ئه‌ڤ  گۆنده‌ (دهیكا رۆژهه‌لات) ئێك ژ گۆندێن ده‌ڤه‌را هۆزا (رِێكـان)ه‌, ژ به‌شێ (دێمى), و سه‌ر ب قه‌زا ده‌ڤه‌را (ئامێدیێ) ڤه‌یه‌, و سنوورێ وێ یێ جوگرافى ژى ب ڤى رِه‌نگێ ل ژێرى یه‌:

- ژلایێ ژوورى(باكوورى)ڤه‌ : گۆندێ (به‌نستان)ه‌

- ژلایێ ژێرى(باشورى)ڤه‌: گۆندێ (وه‌ره‌خه‌ل)ه‌

- ژلایێ رۆژهه‌لاتى ڤه‌: گۆندێ (رزێ)یه‌

- ژلایێ رۆژئاڤاى ڤه‌: گۆندێ (شابه‌كه‌ما)یه‌.

  هه‌روه‌سا ژلایێ رۆژهه‌لاتى ڤه‌ شیڤه‌ك(نهال)ه‌ك هه‌یه‌ كو گۆندى دكه‌ته‌ دوو جوین( به‌رۆژ و نزار).

* سرۆشتێ گۆندى:

      هه‌روه‌كى مه‌ ل سلال دیاركرى كو ژگۆندێن ده‌ڤه‌را (رِێكان) یێن (دێمى)یه‌, له‌وما ژى ده‌رامه‌ت و چاندن و داروبارێن وێ ژى به‌هرا پتر ددێمینه‌ وه‌ك(سماق , كه‌زان, گۆیز...), وده‌رامه‌تێن دیتر ژى (رِه‌زێن دێمى)نه‌, لێ دگه‌ل ڤێ چه‌ندێ ژى ئه‌ڤ گۆنده‌ ب مێرگا خۆ یا بناڤێ (مێرگا دهیك)یا ناڤداره‌, كۆ یا هوین و فینك ودلڤه‌كه‌ره‌, كۆ ببوو مه‌ڵبه‌نده‌كێ بێهنڤه‌دانێ بۆ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ژ رِێڤینگ و كاروانچییان , نه‌خاسمه‌ بۆ گۆندێن

 رِێكانیان ژ (مشارا دێم_ به‌لیكا دێم).

*كانیێن گۆندى:

- كانیا مزگه‌فتێ

- كانیا گۆندى (كانیا مێرگێ)

- كانیا بیشى: كو به‌هراپتر ژده‌رامه‌تێ ئاڤى ل به‌ر ڤێ كانیێ دهێته‌ كرن, كانیه‌كا خۆش و هوین(فینك)وته‌زى یه‌.

- كانیا گویزكا كه‌لێ(قه‌لێ): كو وه‌سا دهێته‌ زانین كۆ بالندێ(قه‌ل) ب خارنا ڤێ گویزێ رِادبیتن یا كو ل هنداڤى ڤێ    

  كانیێ, له‌وما ژى بڤى ناڤى هاتیه‌ ناڤكرن.

*بنه‌مالێن گۆندى:

    گۆندێ(دهیكا رۆژهه‌لات) ژ(4)ێ بنه‌مالان پێك دهێتن و ئه‌و ژى ئه‌ڤێن ل ژێرینه‌:

- مالا ته‌تێ (ته‌ته‌ر) كۆ (مالا عومه‌ر , و مالا خاجه‌)ى بخۆڤه‌دگریتن.

- مالا جوندوى.

- مالا بادێ (كو ژ ناڤێ بهائه‌ددین یێ هاتیه‌ وه‌رگرتن).

- مالا مه‌لكێ.

*موختارى یا گۆندى:

     هه‌ر ژكه‌ڤندا موختارى یا گۆندى مالا(ته‌ته‌رى) كری یه‌,و ژ وانا ژى (ته‌ته‌ر,عومه‌رته‌ته‌ر, شێخوعومه‌ر ته‌ته‌رل سالا 2006ێ  ل شێلادزێ چوویه‌ به‌ردلۆڤانیا خودێ مه‌زن,وكارێ موختاریێ نهۆ  حه‌ربى شێخۆ عومه‌ر)دكه‌تن.

*مزگه‌فت و خواندنا گۆندى یان:

       هه‌رل سالێن چلان دا مزگه‌فت ل گۆندى هاتیه‌ ئاڤاكرن وهنده‌ك زانایێن ئایینى ژ گۆندێ (چیێ_دوسكى ژوورى) ژى دهاتنه‌ وێرێ(مه‌لاخالدێ چێى) بۆ ماوێ (سێ)سالان مه‌لاتینى یا لێكرى و(مه‌لا یوسف به‌نستانى) ژى بۆ ماوێ (دوو)سالان,ونۆكه‌ شوینه‌وارێ مزگه‌فتێ یێ ماى, و بۆ خواندنێ ژى خه‌لكێ گۆندى دچوونه‌ گۆندێ(رِه‌زگه‌_رِێكان).

*ژكه‌سایه‌تیێن گۆندى:

        دناڤ ڤى گۆندى دا دبیاڤێن جودا جودا دا كه‌سایه‌تى په‌یدابووینه‌, ئه‌و ژى بڤى ته‌رزێ ل ژێرى:

- عومه‌رێ دهیكى(رویه سپى ونانده‌ر)

- عوزه‌یرێ دهیكى (رویه سپى ونانده‌ر)

- جوندویێ دهیكى:ل سالا (1961)ێ چوویه‌ به‌ردلۆڤانیا خودێ مه‌زن.

- ئیبراهیم فه‌یزى عومه‌ر(ئێكه‌م كه‌س بوو ئانكو یێ پێشه‌نگ بوو  یێ كۆ باوه‌رناما ئاماده‌یى وه‌رگرتى ل سالا1967ێ ل مویسل , و فه‌رمانبه‌رى ل رِێڤه‌به‌رى یاچاندنێ ل دهوكێ كربوو, ل سالا(1995)ێ ل شێلادزێ چوویه‌ به‌ردلۆڤانیا خودێ مه‌زن.

- چه‌تو صالح خاجه‌: ل سالا (1988)ێ  هاتیه‌ ئه‌نفال كرن.

- مسته‌فا عه‌بدوللامسته‌فا(كه‌سایه‌تیه‌كێ ئایینى)بوو.

- عه‌لى بهائه‌ددین

- ئه‌حمه‌د بهائه‌ددین

- گه‌نجۆ بهائه‌ددین عوزه‌یردهیكى: نوژداره‌كێ  مللى یێ شه‌هره‌زا و ناڤداره‌ دچێكرنا ملحه‌ما برینا سووتنێ دا, كۆ مشه‌ كه‌سانێن توشى سووتنێ  بووى مفا ژێ وه‌رگرتى یه‌, ژدایك بوویێ سالا(1953)ێ یێ یه‌, وئاكنجى یێ باژێركێ(شێلادزێ)یه‌.

- ئیدریس مسته‌فا عومه‌ر: سه‌رپه‌رشتێ په‌روه‌رده‌یى یه‌ ل كه‌رتێ په‌روه‌ردا ئامێدیێ.

- رائید (كامیران ئیبراهیم فه‌یزى).

- زێره‌ڤان ئیبراهیم فه‌یزى: مامۆستا

- خورشید سه‌عید خاجه‌: مامۆستا

- موئه‌یه‌د ئه‌حمه‌د بهائه‌ددین:

*هێلاناگۆندى:

      ئه‌ڤ گۆنده‌ ژى ئێك ژوان گۆندێن رِێكانیان بوویه‌ یێن كو ل سالا (1978)ێ پشتى كو رژێما به‌عسا عیراقێ یا رِوخیایى پرانیا گۆندێن ده‌ڤه‌را(رِێكان) سووتین  وكاڤل و وێرانكرین  ژوانا ژى(به‌نستان, دێركێ, دهیكا رۆژهه‌لات, رزێ, رِه‌زگه‌,سنجێ, شامكێ, كوكه‌رێ, مێرگاڤا, هوره‌...)وخه‌لكێ ڤى گۆندى هاتینه‌ كومه‌لگه‌هێن نوى ئاڤاكرى وه‌ك( شێلادزێ و سیریێ) ولێ ئاكنجى بووینه‌,وهه‌ژى یه‌ بێژین كو (مالاته‌ته‌رى)هه‌رژ كه‌ڤندا چووبوونه‌ باژێرێ (دهوكێ) ولێ جهواربووینه‌ وه‌ك (مالا زه‌ینه‌لێ برایێ ته‌ته‌رى).

 

      ژێده‌ر/ هه‌ڤپه‌یڤین دگه‌ل مامۆستا ( ئیدریس مسته‌فا عومه‌ر دهیكى) ل رۆژاچارشه‌مبى13/1/2010ێ ل شێلادزێ.

 

 

 

 

  Copyright © 2009 Kurdistan - Devera Amedye
Mobile: 00964 750 475 6683 Ariafon: 00964 062 763 1591
E-mail: info@amedye.com  amedye@msn.com