سه‌عید دێره‌شى

  خه‌له‌كا دویێ

1. كومگورِه‌كێ قه‌رقوده‌یێت مروڤان

هه‌روه‌ك من د خه‌له‌كا چووییدا به‌حسێ ته‌شیكا كچا كافرى و گوندێ  دێره‌شێ و گه‌لیێ دێره‌شێ و گه‌لیێ بیێ كرى, مه‌ گوتبوو ته‌شیكا كچا كافرى دناڤ گه‌لیێ بیێ دایه‌. ڤێ جارێ ژى دێ هه‌ر دناڤ گه‌لیێ بیێ دا مینین, ژبه‌ركو ئه‌گه‌ر مروڤ هه‌ما تنێ لسه‌ر شوینوارێت وى یێت سه‌رئه‌رد ڤه‌كولیت, دێ بنه‌ گه‌له‌ك.

به‌لێ به‌رى ئه‌ز لسه‌ر ڤێ مژارا نوى باخڤم , من دڤێـت بو خوینده‌ڤانا خویا كه‌م, كو د خه‌له‌كا بوریدا, من به‌حسێ وێ چه‌ندێ كربوو كا سه‌روچاڤێت ته‌شیكا كچا كافرى دشبنه‌ یێت ژنكان ئان یێت زه‌لاما و من هوسا نڤیسیبوو:

((مروڤ نه‌شێت ب دروستى ڤان سه‌روچاڤا بنیاسیت كا یێت زه‌لامینه‌ ئان یێت ژنكێنه‌, به‌لێ ب باوه‌ریا من, ئه‌گه‌ر مروڤ هویر و دویر لێ بنێرِیت دێ تێئینیته‌ده‌رێ كو سه‌روچاڤێت ژنكێ نه‌. دیسا به‌لكى تێبینیته‌ده‌رێ كو پرچا وێ بسه‌ر ملادا هاتییه‌ و رویێت هه‌لاَمه‌تى دبێ موینه‌.)) پشتى من شكلێ ڤى هه‌لامه‌تى نیشا هنده‌ك كه‌سا داى, گه‌له‌كا دگوت كو ئه‌و سه‌روچاڤێت زه‌لامینه‌, له‌ورِا به‌لكى ژى ئه‌ڤ نێرِینا دویماهیێ پتر د جهێ خودابیت, هه‌رچاوابیت داخازا لێبورینێ ژ خانده‌ڤانا دكه‌ین. نهو ژى دێ چینه‌ سه‌ر مژارا خو یا نوى.   

من گوتبوو كو د ڤێ گه‌رِیانا خودا مه‌ ئیبویێ حه‌مید ژى دگه‌ل خو بر. وى ئه‌م برینه‌ جهه‌كێ نێزیكى ته‌شیكا كچا كافرى, بو مه‌ ڤه‌گێرِا كو ((ئه‌ڤساله‌ حوكمه‌تێ د گه‌لیێ بیێ رِا جاده‌ دبره‌ ده‌ڤه‌را به‌رێ گارێ, پشتى بلدوزه‌ر گه‌هشتییه‌ ڤى جهى, قه‌رقوده‌ و هه‌ستیێت مروڤا دگه‌ل ده‌ڤێ وێ هاتن, قه‌رقوده‌ وه‌كى مروڤه‌كێ روینشى و ده‌سته‌كێ وى یێ بلنكرى بوو, ئامانه‌كێ وه‌كى تراره‌كى كو ژ ئاخێ چێكرى دده‌ستیدابوو و سه‌رێ ترارى ب ده‌رگڤانكه‌كى یێ گرتى بوو, ئو دبێژیت: من بخو ئه‌و ئامان و قه‌رقوده‌ دیتبوون. ئه‌و كه‌سێت لسه‌ر رێكێ كاردكر خه‌لكێ ده‌ڤه‌را ئاكرێ بوون و وان ئه‌و ئامان هنده‌ك شكاندن و هنده‌ك ژى دگه‌ل خو برن.))

پاشى ئه‌م ژى گه‌له‌ك ل وى جهى گه‌ریاین و مه‌ گه‌له‌ك قه‌رقوده‌یێت درست دیتن, هێشتا د جهێ خودابوون, مه‌ ژى ده‌ستڤه‌نه‌دان, تنێ ئه‌و هه‌ستى و شكه‌لكێت لبه‌ر ده‌ڤێ بلدوزه‌رێ به‌لاَڤه‌یى وان درا بووین, مه‌ ئه‌و كومڤه‌كرن و دگه‌ل خو ئینان. ب راستى من گه‌له‌ك حه‌ز دكر وان هه‌ستیییا دگه‌ل خو بینمه‌ ئه‌له‌مانیا بو سه‌حكرنێ, لێ ژبه‌ر هنده‌ك سه‌ده‌ما من نه‌ئینان. به‌س پشتى ئه‌م ڤه‌گه‌رِیاین مووسا دێره‌شى ئه‌و دانه‌ڤ كه‌ڤنارگه‌ها دهوكێ یا شوینوارا, بو وێ چه‌ندێ ل سه‌ر راوه‌ستن و سه‌حكه‌نێ و ل نك خو بپارێزن

دناڤ وان هه‌ستیێت به‌ر ده‌ڤێ بلدوزه‌رێ ل وان ده‌رودورا به‌لاَڤبووین, هه‌مى ره‌نگێت هه‌ستیێت له‌شێ مروڤى تێدا هه‌بوون, بگره‌ ژ هه‌ستێكێت سه‌رتبلا هه‌تا كلوخكێت سه‌رى و لامێت ژورى و ژێرى دگه‌ل ددانا, پراسیا, موڤكێت پشتێ و گه‌له‌ك هه‌ستیێت دى, كو هنده‌ك ژ وانا دوان شكلێت دڤێرێدا دهێن به‌لاَڤكرن, دیارن.

ئه‌گه‌ر نه‌ ب رێكێت زانستێ بیت, مروڤ نه‌شێت چ برِیارێت بنه‌جه و بباوه‌ر لسه‌ر ڤان ڤه‌دیتنێت (اكتشافات) هوسا بده‌ت, لێ ده‌مێ مروڤى چ تشتێ زانستى دده‌ستیدا نه‌بیت, دێ نه‌چاربیت پشتا خو ب مگرتییا (فرچیات) ببه‌ستییت. له‌ورِا ژى لڤێرێ تنێ ئه‌م دشیێن هنده‌ك هزر و نێرِینان بنڤیسین, پشتێ وێرێ دێ خو ل هیڤیا روژه‌كێ گرین, كو كه‌سێت شه‌هره‌زا و خودان سه‌ربورِ  برێكا ئامیر و ئالاڤێت نوى ژین و ژیارا خه‌لكێ ڤى گه‌لى ئاشكرا كه‌ن و سه‌رده‌مێ وى مروڤێ ل ڤێرێ ژیاى و هه‌تا روژا ئه‌ڤرو ده‌سنیشان بكه‌ن.

تشتێ هزرا من بو دچیت ئه‌وه‌, كو ڤى كومگورِى و ته‌شیكا كچا كافرى و شكه‌فتا سنگرا (شكه‌فتا ئاسنگرا) كو دێ د به‌رپه‌رِێت بهێتدا به‌حس لێ كه‌ین, به‌لكى گه‌له‌ك ڤه‌دیتنێت دى هێشتا نه‌ لبه‌ر چاڤن, گرێدانه‌كا بهێز ڤێكرِا هه‌یه‌. نێرِینا من وه‌سایه‌, كو دسه‌رده‌مێت كه‌ڤندا خوجهڤانیه‌كا (مستوگنه‌) مروڤان د ڤى گه‌لى دا, هه‌بوویه‌. ئه‌ڤ خوجهڤانیه‌ ژى ب دیتنا من ژیێ وێ نێزیكى پێنج هه‌تا شه‌ش هزار سالایه‌, ئه‌گه‌ر ڤه‌كولین لسه‌ر بهێنه‌ كرن نه‌دویره‌ چاخێ وان بزڤریته‌ به‌رى یێ سومه‌ریا.

ئه‌گه‌ر مروڤ به‌رێ خو بده‌ته‌ وان شوینوارێت د گه‌لیێ دێره‌شێدا, دێ بینیت ئه‌وان شوینوارا شوینده‌ستێت ئولێت ناڤدار زه‌رده‌شتیێ و جوهیاتیێ و فه‌لاتیێ پێڤه‌ دیارن, لێ ئه‌گه‌ر بنێرِینه‌ شوینوارێت گه‌لیێ بیێ شوینده‌ستێت ڤان ئولان پێڤه‌ نینن, بژلى دو شكه‌فتێت بلند كو ئێكێ دبێژنێ شكه‌فتا پیر عه‌ددى و یادى دبێژنێ شكه‌فتا شێخادى. ئه‌ڤجا ب باوه‌ریا من مروڤێ كه‌ڤنێ ڤێ ده‌ڤه‌رێ گه‌لیێ بیێ بو خو كریه‌ خوجهڤانیا پێشین.

ئه‌گه‌ر باش ل كوردستانێ بگه‌رِین دێ بینین هه‌تا مروڤێ خوجهێ وێ یێ نوى ژى هه‌رده‌م خو دایه‌ په‌سارگه‌ه و جهێت بلند, ئه‌و ژى خویایه‌ ژبه‌ر ئێریشێت دژمنان بوویه‌, گه‌لیێ بیێ ژى ژبه‌ركو گه‌لیه‌كێ ئاسێ و به‌رته‌نگه‌, چ دژمن نه‌شێن ژێ ده‌رباز ببن. ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ ئه‌ڤى خه‌لكێ كه‌ڤنار لڤێرێ خو د ڤى گه‌لی و شكه‌فتێت وى یێت بلندا پاراستییه‌.

دیسان ئه‌ڤ گه‌لیه‌ كو ژوریا وى گوندێ دێره‌شێ و ئاقارێ وییه‌ و ل ژێریا وى گوندێت گویزێ و بیێ و ئاقارێت وانن, كو ئه‌ڤ هه‌رسێ گونده‌ گه‌له‌ك ب ئاڤن و ده‌رامه‌ته‌كێ باش لێ هه‌یه‌, هه‌ردو چیایێت زه‌نگلى و بێسمتى ژى كو گه‌لى دكه‌ڤیته‌ ناڤبه‌را وان, گه‌له‌ك ب رێل و داروبارن و ب ده‌ها دارێت فێقیێ خورِستى تێدا هه‌نه‌, ره‌نگێت وان گیایێت كو تێنه‌ خوارن د ڤان هه‌ردو چیادا گه‌له‌ك گه‌له‌كن, ئو ب ده‌هان ره‌نگێت حه‌یوانێت كویڤى كو ل ڤان چیان هه‌نه‌ و خه‌لكێ ڤى گه‌لى لسه‌ر نێچیرا وان ژیایه‌.

د شكلیدا به‌لییه‌, ئه‌و جهێ ئێك ژ وان جهێت بلدوزه‌رێ ده‌ڤێ خو لێداى, وه‌كى شكه‌فته‌كێ چێبوویه‌, نه‌ دویره‌ ژى ئه‌گه‌ر ل دویڤ بچن ئه‌و جه ده‌ركه‌ڤیت شكه‌فت. ل وى جهێ ئه‌م دبینین یێ وه‌كى شكه‌فتێ, گه‌له‌ك خولیا به‌رینى (حجرى) كه‌تیه‌ سه‌رێك, ئانكو ئه‌و جهێ وان ئاگر بو خو لێ هه‌لكرى, خولیا وى یا دیاره‌, یا بوویه‌ ئاخه‌كا ره‌ق, وه‌سا دیاره‌ گه‌ڤه‌یا (سمك) وێ خولیێ یا ستویره‌, ئه‌و شوپا وێ چه‌ندێیه‌, كو ده‌مه‌كێ درێژ ئه‌و خه‌لك ل ڤى جهى ژیاینه‌.

هه‌لبه‌ت زانایێت ئارشیولوگى وه‌سا كفش كرییه‌, كو ده‌ڤه‌را مێزوپوتامیا (ناڤبه‌را هه‌ردو رویبارا) جهێ سه‌رهلدانا باژێرِڤانیا ئێكێیه‌ ل سه‌ر روییێ ئه‌ردى, مروڤێ ئێكێیه‌ چاندن كرى, مروڤێ ئێكێیه‌, په‌ز و كه‌وال بخودان كرین و مروڤێ ئێكێیه‌ خاندن و نڤیسین كرى, به‌لكى مروڤێ ئێكێیه‌ حنێربه‌ندیا نكراندنێ (نحت) پیشێخستى و مروڤێ ئێكێیه‌ ژى به‌رى ئاڤاكرنا خانیان, وى دناڤ شكه‌فتادا (هه‌روه‌كو شكه‌فتا كونا كافرى كو دێ د نڤیسینێت بهێتدا لسه‌ر ئاخڤین) ئوده‌ و لیوان و دوشك و جهێت روونشتنێ چێكرینه‌. ئو گه‌له‌ك فلیڤانیێت دى. 

ئه‌ڤجا ئه‌ز ب خیال (ئه‌گه‌ر چ خیالێ چ بنگه‌هێت زانستى نینن) وه‌سا تێدگه‌هم, كو ئه‌ڤ گه‌لیه‌ و گه‌له‌ك جهێت دى یێت كوردستانێ, بنگه‌هێ خوجهڤانیا ئێكێیه‌ ددیروكێدا. لێ پتریا جارا مروڤ ب خیالێ دگه‌هیته‌ راستیان, له‌ورِا هیڤیدارم خیالا مه‌ راست ده‌ركه‌ڤیت.

2. شكه‌فتا سنگرا (ئاسنگرا)

ئه‌ڤ شكه‌فته‌ ژى دكه‌ڤیته‌ دانگا "گه‌لیێ بیێ" ژ لایێ دێره‌شێ ڤه‌ و دكه‌ڤیته‌ هنداڤا رێكێ و نه‌ گه‌له‌ك ژ رێكێ بلنده‌. پشتى كو ڤان سالا جاده‌ د ڤى گه‌لیرِا بو به‌رێگارێ برى, گه‌له‌ك ژ به‌یاڤێ وێ یێ هاتن و چوون و رابوون و روینشتنێ كه‌ڤتیه‌ به‌ر ده‌ڤێ بلدوزه‌رێ. د وه‌ختێ خودا شكه‌فت گه‌له‌كا مه‌زن بوویه‌, جهێ گه‌له‌ك مروڤان كو تێڤه‌ بژین تێدا هه‌بوویه‌, لێ ب سه‌دا سالایه‌ به‌لكى ژى ب هزارا سالایه‌ شكه‌فت هاتیه‌ به‌ردان و مروڤ تێڤه‌ نه‌ژیاینه‌, ئێدى هێدى هێدى گوهورینێت خورِستى (ته‌بیعه‌تى) بسه‌ردا هاتینه‌. ئو ل پشتا شكه‌فتێ ئانكو لسه‌ر شكه‌فتێدا ژ لایێ ژورى كون تێدا چێبووینه‌ و ب بوورینا ده‌مى سال بوسال ئاخ و به‌ر د وێ كونێدا هاتینه‌ دشكه‌فتێدا,

 ئێدى ئه‌وان ئاخ و به‌را شكه‌فت ته‌نگ كرییه‌. ژبه‌ر وێ چه‌ندێ و ژبه‌ر خراببوونا گه‌له‌ك ژ به‌یاڤێ وێ ئه‌ز نه‌شیام شكه‌فتێ بپیڤم و درێژى و فره‌هیا وێ بزانم.    

مروڤ نه‌شێت نهو دیروكا چێبوونا ڤێ شكه‌فتێ ده‌سنیشان كه‌ت, لێ ب باوه‌ریا من دیسان ئه‌ڤ شكه‌فته‌ و ته‌شیكا كچا كافرى و كومگورِێ مه‌ ل سلال به‌حس كرى, د ئێك چاخێت دیروكێدا وه‌رار كرییه‌, ئه‌ڤه‌ هه‌مى شوینوارێت وێ خوجهڤانیێنه‌ یا مه‌ لسه‌ر ئاخڤتى.

ئه‌گه‌ر مروڤ تنێ بچاڤه‌كێ بله‌ز ژى بنێرِیته‌ وى جهێ لبه‌ر ده‌ڤێ بلدوزه‌رێ هاتیه‌ ژبه‌رڤه‌كرن, دێ مروڤ گه‌له‌ك تویخا (ته‌به‌قا) لسه‌رێك بینیت, وه‌سا خویایه‌ كو هه‌ر تویخه‌كێ پتر ژ هزار سالا مروڤ لسه‌ر ژیاینه‌, خولیا ئاگرێ وان و به‌رمایكێت وان و هه‌رتشه‌ته‌كێ وان ل وێرێ بكارئیناى و ماى, ئه‌و تویخ ژێ چێبوویه‌. ئو تشتێ گه‌له‌ك ب ساناهى كو شوینوارڤان پێزانینان لسه‌ر ڤێ خوجهڤانیێ بزانن ئه‌ڤ تویخه‌نه‌, ب رێكا سه‌حوسیكرنا ڤان تویخان, هه‌م دێ ژیێ وێ زانن و هه‌م ژى دێ گه‌له‌ك تشتێت نه‌ د خیالا مه‌دا كفش بن. 

ئه‌ڤێ شكه‌فتێ دبێژنێ "شكه‌فتا سنگرا" ئه‌م ب دروستى نزانین كا ئه‌ڤ ناڤه‌ هه‌روه‌كى خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ دبێژیت, ژ "شكه‌فتا ئاسنگرا" هاتیه‌, كو گه‌له‌ك جارا د كوردیێدا بو سڤكبوون تیپه‌ك ئان دو ژ په‌یڤه‌كێ تێنه‌ هاڤێـن, ئه‌گه‌ر وه‌سابیت, دیاره‌ دده‌مێت كه‌ڤندا ئاسنگه‌رى د ڤێ شكه‌فتێدا هاتیه‌ كرن و داس و بڤر و ئامیرێت جوتیاریێ و چه‌كێت شه‌رِى شیر و تیر و مه‌رتال و زرى و كومزرى تێڤه‌ هاتینه‌ چێكرن.

ئه‌گه‌ر ژى بو هنده‌ك رامانێت دى بكارهاتبیت: ((سنگ + گر)) ئانكو ئه‌ڤ شكه‌ڤته‌ سنگه‌كێ چكلاندییه‌ به‌رامبه‌ر هه‌ر ئێرِشه‌كێ كو بهێته‌ سه‌ر گه‌لى. ئان ژى ((سینگ + گر)) كو (ى) ژێ هاتیه‌ هاڤێتن, ئانكو سینگى ل دژمنان دگریت.

لێ ب باوه‌ریا من ژى هه‌ر رامانا ئێكێ كو "شكه‌فتا ئاسنگرا"یه‌, یا درسته‌.

دیسا من دڤێت بو وان كه‌سا بێژم یێت كو به‌رپسیارن ژ دیروكێ و شوینوارا, هیڤیدارم ئه‌ڤ شكه‌ڤته‌ زێدتر نه‌كه‌ڤیته‌ به‌ر ده‌ڤێت ئاسنێت غه‌دار, ئه‌ڤه‌ شوینواره‌كێ گه‌له‌ك كه‌ڤن و مه‌زنه‌, كورد ب ڤێ دیروكێ سه‌ربلندن, ئه‌و مله‌تێ قه‌درێ دیروكا خو نه‌گریت, شوینوارێت خو نه‌پارێزیت, باوه‌ربكه‌ن ئه‌و مله‌ت بهایێ دیروكێ ژى نزانیت.