|
عهلی
ڕێکانی
چوم
تیلهرێ لێ بوهاره
چوم چیایی ب داروباره
مازی وکهڤوت لێ بون
ژاره
سال زڤرین چ نهدیاره
* * *
* * *
چوم تیلهرێ چ خوش واری
خودان بهروژو ئاقاری
خودان رێنجبهرو جوتیاری
چ خوش گوندی چ دلداری
گوندێ
تویلهر د کهڤیته
پارێزگهها دهوکێ- قهزا
ئامێدیێ - ناحیا کانی
ماسێ - دهڤهرا بهرواری
باڵا و ئهڤ گونده
دکهڤنه دهور و بهرێن
گوندێ تویلهر :-
(ههدێنه) دکهڤیته
ژووریا وی،( کانی سارکێ)
ل رۆژئا ڤا، (
ئهلکیشکێ) ل روژ ئاڤایا
ژێرییا گوندی ،( باتیفا
سهیدا و ڕاڤینا و
ئورمانێ وئورمهدادا)
دکهڤنه رۆژههلاتا
ژێرییا گوندی ،( بناڤییێ
)دکهڤیته رۆژههلاتا
ژوورییا گوندی
.
ژکهڤندا(
قهرهتوین) باژێرهکێ
بچویك یێ دهڤهرێ بو
بهلێ پهیڤهکا نوی پشتی
ئوسمانیان کوردستان داگیر
کری هاته ب کارئینا
ئهوژی( تویلهر) وئهڤ
پهیڤه ژ دوو پارچا پێک
دێت پهیڤا( توی) یا
کوردی وپاشگرێ( لهر) یێ
تورکی ئانکو جهێ
گهلهك توی لێ . و
مێژوویهکا کهڤن ههیه
و شینوارێت گوندی دزڤرن
بو بهری 2000
سالان ، و بارا پتر ژ
گوندی کهڤرن لهو ما
هاتیه ناڤ کرن ب ناڤێ
تیلهرا سهرکهڤری .
تویلهرێ گرنگی یا خو
ههیه کو دکهڤیته
دناڤبهرا چهندین گوندێت
دهڤهرا بهرواری باڵا
دا وهک ڕاڤینا وباتیفا
سهیدا و ئهلکیشکێ وکانی
سارکێ وسهرهڕو ههدێنه
و بناڤیێ . یان سنورێت
ڤان گوندان ب خوڤه دگریت
دیسان دکهڤیته لایێ
پشتێ ژجادا ناڤ بهرواری
یان ( لایێ بهرۆژ
بهرامبهر چیایێ مهتینی
) . و
چهندین کهرستێن جوره و
جوره وهک گوتن لێ
ههنه وهک :- خیز ، خوێ
، شیشه ، گێچ
...........هتد
.
گوندێ تیلهر ژ ههمی
لایان ڤه یێ تمامه بهس
ژلایێ ئاڤێ ڤه نهبیت
ههر چهنده گهلهک
ژێدهرێن ئاڤێ ل گوندی
ههنه بهلێ دکێم ئاڤن
و ناڤدارترین کانیێن
گوندی ئهڤهنه (کانیا
سپی ، کانیا ئاقاری ،
کانیا مزگهفتی ، کانیا
گهلکی ، کانی مالێ
، کانیا سهر رێزیکێ ،
دهراڤێ گهرێ ، کانیا بن
موغبهرێ ، کانیا ناڤ
گهلی ، کانیا شورێ )
. گوندێ تویلهر ژسێ جهێن
ئاکنجیبونێ یێن سهرهکی
پێك دهێت ئانکو ئهم
دشیێن بێژێن ژ سێ گوندا
پێك هاتی یه ( گوندێ
ژووری - گوندێ نیڤهکێ -
گوندێ ژێری ) و گوندێ
سهرهکی تا نوکه ژی
گوندێ نیڤهکێ یه و
بههرا پترا مال و خێزانا
لێ دئاکنجینه ..
گوندهکێ ساخلهمه
ژههمی لایان ڤه بگره
ژلایێ سروشتێ یان
ژینگههێ یان بهێن
فرههیێ ڤه یان ئاڤا
گوندی ، ب تایبهت کانیا
سپی کو د بیت جوره
کهرستهك کیمیائی یێت
ناڤ ڤێ ئاڤێ دا بهرپرسه
ژبلندیێ و گهشهکرنا
ههمی تشتی (مروڤ ،
گیانهوهر ، داروبار
....) ، چونکی خهلکێ
گوندێ تیلهر ههمی
دبلندن . ههروهسا بلندی
یا گوندی ژی دبیت
ئهگهرهکێ ساخلهمیێ
بیت ، بایهکی گهلهك
خوش وفێنك ل ڤی گوندی
دهێت . دیسان دهڤهرهکا
بهفرینه
.
ژ لایهکێ دی ڤه خهلکێ
گوندی مژویلی دوو تشتان
بووینه پێخهمهت
پهیداکرنا ژیانا رۆژانه
ئێك پهز، و دوو رهز،
گهلهک پهز دهاته ب
خودان کرن ژبهر ههبوونا
چهروانهكێ خوش و
بهرفره بهلێ ل وهرزێ
زفستانێ ئهڤ پهزه
دهاته دهرئێخستن ژ
گوندی بهرهف دهڤهرێت
مزیری ودوسکی یان ڤه
ژبهر بهفرا زۆر ،
وبههرا پترا دهرامهت و
دار و بار و شینکاتی و
جوت وکێلانا گوندی یا
دێمه و کێم بیستان و
زهڤیێن ئاڤی تێدا ههنه
رهز ژی نه یێن
تری ب تنێ بوون بهلێ
گهلهك جوورێت فێقی
ههبوون وهك سێف دێمك
و حلیك و بههێن دێم و
هرمیك ... هتد ،
دیسان جوره بازرگانیهك
ژی ههبوو چونکی
نێزیکی سنورێ تورکیایه ،
بازرگانی یا پهزی و
مێویژا وکهزانا و باهیڤا
، بارا پتر ل سهردهمێ
کهڤن دهاتنه گوهرین
دگهل دهخل و دانا
وبرنجی ل دهشتێ وهک
دهشتا سلیڤانهیا ،
ومیسل و دوسکی ومزیریا .
ئهڤ گونده ههرچار
وهرزان بخوڤه دبینیت ،
و ئاخا تیلهرێ ئاخهکا
زێرینه ودیره ژ گهلهک
ئاتافیت نهخوش یێت
چاندنێ
.
ژلایێ
جڤاکی ڤه تویلهر ژ(5)
بنهمالێت ( ئویجاخێت )
سهرهکی پێك دهێت:- (
بنهمالا مال ئومهرا ، بنهمالا
سامێ ، بنهمالا ئالێ ،
بنهمالا عهلێ ،
بنهمالا بهسێ ) و
بنهمالا ژ ههمیان
کهڤنتر د گوندیدا مال
ئومهرا یه ، ئهڤ
بنهماله ل دهسپێکا
ئاڤاکرنا گوندی خوجهێت
گوندی بوون . و ژ
شهرنهخێ هاتبون و ب
بورینا وهختی هندهكێن
دی ل دور وان کومبوون .
بنهمالا سامێ وهکی ههر
بنهمالهکا دی ژهندهك
مرۆڤان پێکهاتیه وژناڤێ
سامی هاتیه (3) برا
ژی ههبون ئالیخان ، علی
، حسین . وههر ئێك ژڤان
بۆ بنهمالهکا بوش دوو
ژوان بنهمالان ل گوندێ
تویلهرێ دژیان یێت دی ژی
ل گوندێ قهوالێ ئاکنجی
بوون سهر ب دهڤهرا
ههکاریا ، و بنهمالا
ئالێ ئالیخان برایێ علی و
حسێنی و سامی بو . و ب
بورینا سالان ئالیخان بۆ
بنهمالهك ههروهسا
بنهمالا ئالی ب خوژی
بوویه دوو بابك دبێژنێ
بابکێ عهبێ و بابکێ ئالی
بنهمالا عهلێ عهلی ژی
برایێ وان بو
نوکهبنهمالهکا جودا ژێ
دروستبوویه ، ئهڤ
بنهماله(3) بابکا ب
خوڤه د گریت بابکێ مالا
بروی و مالا مهلای ومالا
عهلێ و ژلایهکێ دی ڤه
برایێ سامی ئالیخان و علی
و حسین هینگێ
دهربهدهربون و نوکهل
گوندێ قهوالێ یێت
بووینه بنهمالێت مهزن
. بنهمالا بهسێ وهکی
ههمی بنهمالێت گوندی
یێت مشهختی گوندی بووین
وحهتا نوکه ئێکه ژپێنج
بنهمالێت گوندێ ، و
رهسهنیا ڤێ بنهمالێ
دزڤریت بۆ گوندێ
ئهلهمینێ سهرب هوزا
قهشیریا ڤه
.
دبیت
تیلهری نێزیکی (600)
مالا وزێدهتر بن بهلێ
ئهف ماله دبهر بهڵاڤن
ژبهر کو تیلهر
جههکێ چیایی یه ،
ژبهرێ وتانهو خهلکێ
گوندی قهستا دهڤهرێن
دی دکر ، بۆ نمونه
تیلهری ل ڤان دهڤهرا
ههنه :-
بامهڕنێ ، قهدش ،
مهمانێ ، کورێت کافانا ،
دهوك ، میسل ، بهغدا ،
زاخو ، باتیفا گولیا ،
دهرکار عهجهم ، گرشین
، سێمیل ،
مالتا
.
ل سالا (1979) گوندێ
تویلهر وهکی گهلهك
گوندێن دی ب دهستێن
ڕژێما بهعسا فاسشت
هاتیه سوتن و خرابکرن و
خهلکێ گوندی هاتیه
ڤهگوهاستن بۆ
کومهلگهها باتیفا ل
دهڤهرا گولیا ، بهلێ
هندهك خێزانێن گوندی
دگهل چهند خیزانێن
گوندێن تیا سهیدا و
ڕاڤینا و ئهلکیشکێ ب
نهێنیڤه گوندێ تویلهر
یێ نیڤهکی ئاڤاکریه تا
ئهنفالا رهشا
سالا(1988) و ڤان خێزانا
قهستا تورکیا کریه
ژبهر هێزێن ڕژێما بهعس
تا سالا (1991) پشتی
سهرهلدانا پیروز و کوچا
ملیونی خهلکێ گوندی
زڤریه ئاخا خوه ، ئو
پیچ پیچه گوندێ خو
جارهکا دی شینکریه و
ئاڤهدانکریه
.
خودێ
ژێ رازی (مهلاتاها یێ
حهبیبی) ، کوئێك
ژوان کهسێن گهلهکێن
ناڤداره ل دهڤهرا
بهرواری باڵا وکوردستانێ
و عێراقێ ههمیێ ب زانین
و تێگههشتن و نوژداریا
میللی دههمی جورێن نه
خوشیێن دهرونی و
ئهندامی کو خهلکی
ژههمی دهڤهرێن عێراقێ
قهستا ڤی زانای کریه بۆ
چارهسهریا ههمی
رهنگیت ئێش و نهخوشیا
.
شینوار و گوڕستانێت گوندێ
تویلهر
گوندێ تیلهرێ ئێکه ژ
وان گوندێن گهلهك
کهڤنار و دێرین ل
دهڤهرا بهرواری ژووریا
و گهلهك شینوار و جهێن
ناڤدارلێ ههنه وجهێن
دهست نیشانکری وهکی
دویرگهه بۆ زێرهڤانیێ ل
ڤی باژێرکی ( قهرهتوین
) هاتبون دانان ، یا ئێکێ
ل بلنداهیا سهرێ کێری
بهرامبهری گوندێ ڕاڤینا
ل هنداڤی رۆژههلاتا
تویلهرێ ، دویرگهها
دووێ( دهریکێ گورگا)
دکهڤیته روژئاڤا
تویلهرێ هنداڤی
ئهلکیشکێ . و گهلهك
شینوارێت دی ههنه مینا
گوڕستانێت تویلهر کو پتر
ژ (8) گوڕستانێت
مهزن بخوهڤه گرتینه
کو مهزنترین گوڕستانن ل
دهڤهرێ کو گهلهک
شهڕو پێکدادان ل
دهڤهرێ پهیدابوینه
ئهڤروکه ژی کاڤل
وشینوارێت باژێرکێ
قهرهتین د دیارن ، ل
سهردهمێ ئوسمانیا
وهکو باژێرهکێ بچویك بۆ
نێزیکی (800 - 1000) مالا
ل ڤی گوندی ژیاینه
ژبهر ڤێ ئێکێ چهندین
گوڕستانێن مهزنێن بناڤ
ودهنگ لی ههبوینه و
تانوکهژی د دیارو
بهرچاڤن ژوانا گوڕستانا
دو شاخکێ ژکانیا سپی
دهست پی دکهت تا
دگههیته خێریزێن کهڤن
ب درێژایا (500م)
وفرههیا(300م) ،
گوڕستانا ئاقاری
ژبن کانیا مزگهفتا گوندێ
خوارێ دهست پێ دکهت و ل
هنداڤ گهلی ب دوماهیك
دهێت درێژیا وێ
دگههیته(800م) وفرههیا
وێ دگههیته(600م)
، گوڕستانا گهرینێ
ژهنداڤ گهلی دهست پێ
دکهت تا دگههیته
بێدهرا گهرینێ ب
درێژیا(500م) وفرههیا (
200م ) گوڕستانا ستوکورکێ
ژ شکهفتا کهرا دهست
پی دکهت ول مزیهتوکێ ب
دوماهیك د هێت ودرێژیا وێ
دگههیته(600م) وفرههیا
وێ دگههیته(400م)
، گوڕستانا جنینێ
ژئاڤیکا دهست پێ دکهت
تا دگههیته جنینێ بخوه
ب درێژیا(600م)
وفرههیا(400م) ،
گوڕستانا گهلیێ
دهرخینکا ژگێجکا دهست
پێ دکهت ول گهلیێ
دهرخینکا ب دوماهیك دهێت
درێژیا وێ
دگههیته(300م) وفرههیا
وێ(150م) گوڕستانا
قوپهکێ ژ کانیا
دهشتا گهلکی دهست پێ
دکهت و ل پیرمرادا ب
دوماهیك دهێت درێژیا وی
دگههیته(1000م) ،
گوڕستانا گوندێ ژووری
فرههیا وێ دگههیته
(500م) ژبهرامبهری
قوپهکی دهست پی دکهت
تا دگههیته جڤاتێ
درێژیا وێ
دگههیته(600م) وفرههیا
وێ( 400م) ،
گوڕستانا گهرێ ژ رۆژ
ههلاتا گوندێ ژووری
دهست پێ دکهت تا
دگههیته سهر کهڤرا ب
درێژیا (700م) وفرههیا
(350م) ، گوڕستانا
سهرێ ملکێ ژ
رۆژ ئاڤایێ گوندێ ژووری
دهست پێ دکهت ول کورکێ
ب دوماهیك دهێت ب
درێژیا(300م) وفرههیا
(150م). ژێدهر
:- رۆژناما
تیلهر ژماره
( سفر
) .
|
