عاصم مایی

ئه‌ڤ گونده‌ د که‌ڤیته‌ ده‌ڤه‌را به‌رواری بالا ل سه‌ر توخیبێ تورکیا ڤی گوندی ژکه‌ڤن دا چه‌ند ئیجاخ لێ هه‌بوون ، هه‌لبه‌ت ئه‌و ژی هه‌ر ئێك دبێژیت ئه‌م ژجهه‌کی هاتینه‌ چ ل کوردستانا باکور، یان یا بوشور ، ئه‌و ئیجاخێن کێم هه‌روه‌کی مه‌ نیاسین ئه‌ڤه‌ن :

(بیبه‌کروکی ، سالما ، ژارکا ، بره‌هیمی ، هژکوژی ، خم دارا) مه‌ ژ پیرێت خو گوه لێ بویه‌ ، د چه‌رخێ شازدێ زاینی دا بنه‌ماله‌ك دبێژنێ مالا ده‌لێ ژ کوردستانا تورکیا مشه‌خت بوینه‌ و هاتینه‌ ل گوندێ  بێدوهێ ئاکنجی بوینه‌ .

ل وی سه‌رده‌می ئاریشه‌ك د ناڤبه‌را ڤێ بنه‌مالێ و مروڤێت وان دا ل گوندێ ئه‌لکێ رویدا بوو ناڤ عه‌شیرا مام خورا و ببو ئه‌گه‌را مشه‌ختیا مروڤه‌کی د گوتنێ ده‌ل و برازایه‌ك دگه‌ل خو ئینابوو ، و ژیانا خو ل گوندێ ناڤبری بره‌ سه‌ر ، ب درێژاهیا وه‌خته‌کی دگه‌هیته‌ نێزیکی پێنچ چه‌رخان ، ڤی گوندی به‌ره‌ف زێده‌هیێ کر، ژمارا مروڤان  دا ، و د هاته‌ هژمارتن گوندێ ئێکێ ل ده‌ڤه‌را به‌رواری بالا .

رێژا سه‌روك خێزانا ئه‌ڤروکه‌ ژ هزار که‌سا دبوریت ، د به‌ربه‌لاڤن ل پارێزگه‌ها دهوکێ ، و گوندێن ده‌وروبه‌را ، و ل قه‌زایێن زاخو و ئامێدیێ .

بژلی ئیجاخێت که‌ڤن ، نوکه‌ ئه‌و ئیجاخێت ب دویڤ بنه‌مالا  ده‌لێ که‌فتین ئه‌ڤه‌نه‌ :

(مالا ره‌شێ ، مالا سام ، مالا هه‌سن ، مالا ئالی ، مالا به‌هدین ، مالا حویسێ ، مالا وه‌یسی ، مالا پیرا ) که‌فخویێ گوندی ژ که‌ڤن دا ژ مالا وه‌یسی رادبوو .

ئیجاخه‌ك پشتی چه‌ند ساله‌کا ژ بنه‌مالا ده‌لێ هاتنه‌ گوندێ مایێ و ئاکنجی بوون ، دبێژنێ مالێت مه‌لا  ، و نوکه‌ خه‌لکێ گوندی هه‌میا ڤه‌دگریت ، ته‌نها مالا ئاش نه‌بیت ، دبێژن ئه‌و ژ که‌ڤن دا ژناڤ عه‌شیرا سلێڤانه‌یا هاتینه‌ مایێ ، ئه‌ڤ مشه‌ختیه‌ ل سه‌رده‌مێ ئوسمانیا رویدایه‌ ژ به‌ر سێ ئه‌گه‌را :

1 -   هه‌ژاریا کوژه‌ك ل وی سه‌رده‌می

2-    زورداریا دوژمنێت ئوسمانی

3-   نه‌خوینده‌واری و پاشڤه‌مان و ترسا به‌رده‌ام

و ئه‌ڤه‌ کاودانێن ژیانا هه‌می ملله‌تێ کوردن ، هه‌ر جهێ لێ بن  ب درێژاهیا دیروکێ .

ژبه‌ر ئه‌گه‌رێت ل سه‌ری هاتینه‌ دیارکرن ، خه‌لکه‌ك نه‌چاربون ب رێکێت له‌شکه‌ری و ب چه‌کی به‌ره‌ڤانیێ ژ هه‌بونا خو بکه‌ن دژی دوژمن و داگیرکه‌را ، هه‌ر جهێ ژێ بهێن .

گوندێ(بێدوهێ) توخیبی یه‌ دگه‌ل تورکیا دکه‌ڤیته‌ بن چیایێ شارانیێ ئانکو توخیبێ نوی ، چیایێ کروپه‌‌ دکه‌ڤیته‌ باشورێ گوندی ، و شیکری دکه‌ڤیته‌ باشورێ گوندی ، و شیکری دکه‌ڤیته‌ روژهه‌لاتێ :

رویباره‌ك د گوندی دا دهێت ، ژێده‌رێ وی ژ گوندێن (بناڤێ ، هه‌دێنه‌ ، ئوره‌) دهێت ، گه‌له‌ك کانیك ل گوندی هه‌نه‌ .

گوند یێ ل جهه‌کێ که‌ڤرین و چیایی ، چه‌ند پارچه‌ زه‌ڤیێت کێم لێ هه‌نه‌ ، گه‌له‌ك دکێمن به‌رامبه‌ر رێژا خو جهێت گوندی ، ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژ که‌ڤن دا بویه‌ ئه‌گه‌را :

1-   مشه‌ختبونا خه‌لکه‌کی ل سالێت سیهان و چلان ، ژ چه‌رخێ  بیستێ به‌ره‌ف دهوکێ ، بو ژیانێ .

2- به‌رفره‌‌ په‌ز و ئاژه‌ل ل گوندی دهاته‌ خودان کرن ، چونکی چه‌روان و چیا د به‌رفره‌‌ بوون و ژیانێ  د  خازته‌ ڤێ چه‌ندێ .

3- بازرگانیا توخیبی ، دگه‌ل کوردستانا باکور ، ڤێ جه‌ندێ کارتیکرنه‌کا باش کره‌ سه‌ر ژیانا خه‌لکێ (بێدوهێ) و رێژه‌کا باش ژێ ده‌وله‌مه‌ند بون ، نه‌خاسمه‌ ل سالێن شێستا ژ چه‌رخێ  بیستێ .

دوژمنێ به‌عسی گوند و ده‌ڤه‌رێن تخویبی ل سالا 1976 وێران کرن  و سووتن .

خه‌لکێ گوندێ بێدوهێ دیروکه‌کا پر شانازی یا هه‌ی د بارێ له‌شکه‌ری دا ، و ب درێژاهیا هه‌بونا  گوندی شیاینه‌ به‌ره‌ڤانیێ ژ خو بکه‌ن دژی نه‌حه‌زا و دوژمنان .

دیروکڤانێت ده‌ڤه‌رێ، دبیژن وه‌یسیێ بێدوهی هه‌تا پشتا جوله‌ مێرگێ ستاندیه‌ ، و باجه‌ ژێ وه‌رگرتیه‌ ، بو دویر خستنا دوژمنا ژ گوندی و ده‌ڤه‌را به‌رواری بالا .

وه‌ختێ پاشایێن ئامێدیێ باجه‌ ژێ خاستی ، وه‌یسی  گوتێ  پاشا ناڤ یێ ته‌یه‌ ، به‌لێ باجه‌ بومه‌یه‌ ، چونکی ره‌نج  و خوها ئه‌نیا مه‌یه‌ ، پاشا ل سه‌ر داخوازێ رازی بوون .

وه‌ختێ  میرێ به‌رواریا د هاته‌ هه‌لبژاردن ، ئه‌گه‌ر بێدوهێ د ئاماده‌نه‌بان ، میراتیێ  هه‌بونه‌کا  یاسایی و شه‌رعی نه‌دبو ل ده‌ڤه‌رێ ، نه‌خاسمه‌ ل سه‌ر ده‌مێ مالا عبدالقادری و پیرموس.

د چه‌رخێ بیستێ دا ، هێزین تیاریا هه‌ول داینه‌‌ زورداریێ ل ده‌ڤه‌را  به‌رواریا بکه‌ن ، هه‌روه‌سان تورکا ، خه‌لکێ به‌رواریا و ب تایبه‌ت گوندێ بێدوهێ به‌ره‌ڤانی ژ ده‌ڤه‌رێ کریه‌ ب سه‌رکه‌فتیانه‌ ، و هه‌می هێرش تێك شکاندینه‌ ئێك پشتی ئێکێ ، ئه‌ڤه‌ راستیه‌که‌ ناهێته‌ ژبیرکرن ، ژبه‌ر ئه‌گه‌رێن مه‌به‌حس ژێ کری ، ناڤ و ده‌نگێن  بێدوهیا به‌ربه‌لاڤ بوون  ب عه‌شیره‌تی و مێرانی ل هه‌می ده‌ڤه‌رێن به‌هدینان و هه‌کاریا .

د بوارێ نیشتمان په‌روه‌ردی دا ، خه‌لکێ گوندی چ جاره‌کێ کێم ته‌رخه‌می نه‌رکیه‌ ، وپێشمه‌رگایه‌تی و خزمه‌تا ملله‌تێ  کورد کریه‌ ، پشتی شوره‌شا 14 تیرمه‌هێ سالا 1958 زاینی ل عیراقێ رویدای .

بێدوهێ گوندێ ئێکێ بوو باره‌گایێ خه‌بات لێ هاتیه‌ ڤه‌کرن ل هه‌می ده‌ڤه‌رێ ، و کورێن گوندی بوینه‌ پێشمه‌رگه‌ د رێکخراوێن پارتی دا کار کریه‌ ، و ب درێژاهیا شوره‌شا ملله‌تێ کورد ، هه‌تا ئه‌ڤروکه‌ .

بو نمونه‌ ، ئه‌ڤان پێشمه‌رگا ده‌سته‌کێ بالا هه‌بوویه‌ د شوره‌شا  ئیلونا مه‌زن دا ، هه‌ر ل سالا 1961 ، و به‌رگری ژ وه‌لاتێ کریه‌ دژی دوژمنا  ، و دوژمنێن ده‌ستهه‌لات وه‌رگرتی ، ئێك پشتی ئێکێ ، هه‌تا روخانا رژێما به‌عس و ب ده‌هان شه‌هید و قوربانی بو کوردستانێ داینه‌ .

چل که‌س  ژ خه‌لکێ گوندی وه‌کو پێشمه‌رگه‌ پشکداری د شوره‌شا ئه‌یلونا مه‌زن دا کریه‌ .

رژێما به‌عس ل سالا 1976، گوندێ بێدوهێ وێران کر ، ل سالا 1992 رێکخراوا کاریتاس هنده‌ك خانیێن بێ سه‌ر و به‌ر ئاڤاکرن وه‌کی هه‌می ده‌ڤه‌رێ ، لێ هێرشێن تورکیا و توپخانا وان گوندی نه‌چاره‌کرن ل سالا 1993 گوندی چول بکه‌ن ڤه‌ ، پشتی زه‌ره‌رێت گیانی و دراڤی ب خه‌لکێ گوندی که‌فتین ، حکومه‌تا کوردستانێ ل سالا 2002 چه‌ند گونده‌ك ئاڤه‌دان کرن ، ئێك ژوان بێدوهێ بوو، کو 200 خانی بو ئاڤا کرن ، و رێکا گوندی و پروژێ ئاڤێ دروست کرن .

به‌لێ ژ ئه‌گه‌را کاودانێن ئالوز و توخیبی ، و نه‌بونا  ژێده‌رێن ژیانێ گوند هێشتا نه‌ ئاڤابویه‌ ڤه‌ .

هیڤی و ئومێد ئه‌ون ، گوندێ بێدوهێ و هه‌می ئه‌و گوندێن کوردستانێ ئاڤه‌دان ببنه‌ ڤه‌ ، و دوماهیا  ده‌رده‌ سه‌ریان و نه‌خوشیان  بیت، بو هه‌ژارێت ملله‌تێ مه‌ ، ئه‌ڤ گوندێ دێرین کو ته‌مه‌نێ  وی پتره‌ ژ هه‌شت چه‌رخا بزڤریته‌ڤه‌ گونده‌کێ ئاڤه‌دان وه‌ك جاران .