سه‌ره‌كی   |   ده‌رباره‌ى مه‌   |   په‌یوه‌ندی

قه‌زا وناحیه   كومه‌ڵكه   گوند   چیا   كانی و ریبار   هاڤینگه   شینوارێن ده‌ڤه‌ری   ئه‌ده‌ب و هونه‌ر   فلكلور   ستران و موزیك   ناڤدارێن ده‌فه‌رێ   شه‌هیدێن ده‌فه‌رێ
ره‌نگا و ره‌نگ    سالنامه    هه‌لكه‌فت و بیره‌وه‌ری    ئاگه‌هداری    ئه‌رشیفێ ده‌نگ‌ و باسا    ئه‌لبوم    رێڤه‌به‌ریێن میری    لینك     زانست     ئه‌رێ تو دزانى      زاروك
:-:

 

گوندێ هێتوتێ

 

هه‌ر د كه‌ڤندا  خه‌لكێ هێتوتێ ژى وه‌كى خه‌لكێ گوندێت دى یێت كوردستانێ ژیانا خو ل سه‌ر گوندێ خو د بوراند ، گوندێن كوردستانێ ژى پرى خێر و به‌ره‌كه‌ت بون، ژ بلى ڤێ ئێكێ هه‌ر گونده‌ك یێ شیایى ب ره‌نج و خه‌باتا خو دیروكه‌كێ بئافرینیت، هێتوتێ ئێكه‌ ژ گوندێن دلڤه‌كه‌ر و سرنج راكێش كو خه‌لكێ ڤى گوندى ب هێز و شیانێن خو شیانه‌ به‌رناسیێ د ده‌ڤه‌رێ دا په‌یدا بكه‌ن.

هێتوت چیه‌:

هێتوت ئێكه‌ ژگوندێن سه‌رنج راكێش و خوش ل ده‌ڤه‌را دێره‌لوكێ و ئه‌ڤ گونده‌ ل شه‌ش بنه‌مالان (ئیجاخان) پێك دهێت كو وه‌ك دهێته‌ گوتن ژ لایێ دانعه‌مرێن ڤى گوندى ڤه‌ چوار ژ ڤان بنه‌مالان خه‌لكێ ره‌سه‌نێ هێتوتێ نه‌ و ل شیڤا به‌نانێ ل ده‌ڤه‌را مزوورى ژووریا هاتینه‌ و ئه‌و ژى (مالا باپیرا، مالا مه‌روش، مالا حه‌سه‌ن، مالا جندى)نه‌ و ل گوندێ هێتوتێ ئاكنجیبونه‌ و مالباته‌كا دیتر ژى ب ره‌سه‌ناتیا خو قائیدینه‌ واته‌ مه‌سیحینه‌ و شانه‌ده‌را سه‌ركه‌ڤرى جهێ ته‌وافا ڤێ مالباتێ بوو كو ئه‌و ژى مالا (مه‌فا) نه‌ و مالباتا دیتر ژى كو ب (ره‌شا) یا به‌رناسه‌ ئه‌ڤ ماله‌ ژى ب ئه‌سل ئه‌رتوشى و پنیانشینه‌.

 

چاوانیا ئاكنجیبوبا هێتوتیان ل هێتوتێ:

ب ئه‌گه‌رێ هند سه‌ده‌مێن كو نه‌هاتینه‌ دیار كرن ده‌ما كو هه‌ر چوار برایان (باپیر، مه‌روش، حه‌سه‌ن و جندى) بریار داى ل شیڤا به‌نانێ به‌ره‌ڤ هێتوتێ مشه‌خت ببن ل مالا ( پیروویێ شه‌مو) كو خه‌لكێ ره‌سه‌نێ گوندى بوو دبنه‌ مێڤان و دهێته‌ گوتن كو پیرو دوو كور هه‌بوو و ب ئه‌گه‌رێ كێشه‌كا عه‌شیره‌تگه‌رى  هاتبونه‌ كوشتن و ده‌ما كو چوار برایان بریارا كرینا هێتوتێ داى شه‌مو به‌س ژبو  تولڤه‌كرنا كورێن خو رازى دبیت گوندێ هێتوتێ بده‌ته‌ هه‌ر چار برایان و پشتى سه‌ركه‌ڤتنا وان د تولڤه‌كرنێ دا تا نوكه‌ ئه‌ڤ گونده‌ بو ڤان مالباتان مایه‌.

 

ئه‌و گوندێن سه‌ر ب هێتوتێ ڤه‌:

هێتوت ب ته‌نێ ژ ئێك گوند پێك ناهێت به‌لكو ب سنوورێ خو ڤه‌ وه‌ك گوند وان ملكێ یه‌ك عه‌شیر جهێ هه‌ى و چه‌ندین گوند نوكه‌ سه‌ر ب ڤى گوندیڤه‌نه‌ لێ ژ به‌ر ده‌رباس بونا سه‌رده‌مان ئه‌و گوند ژى دناڤا هێتوتێ دا حه‌لیانه‌ و خو وه‌ك هێتوتى دده‌نه‌ ناسكرن كو ئه‌و ژى ئه‌ڤه‌نه‌: ( چه‌كى، به‌گوندێ، پێشكێ، زه‌ڤیا چیلكا، كوراتلخا، بێم پیرێ، بێسنور، ملێ گوهیژكا، پیران، بادان، هاجیمه‌ندا، بیماڤا و كانیا بێتلى).

 

جوگرافیا هێتوتێ:

هێتوتێ جهه‌كێ سێربه‌نده‌ و گه‌له‌ك ب له‌ز كارتێكرنێ دكه‌ته‌ سه‌ر ناخێ مروڤى و راستیا ژیانا كه‌ڤنارا گوندان دده‌ته‌ دیار كرن، هێتوت ژ لایێ فه‌له‌كى ڤه‌ دكه‌ڤیته‌ سه‌ر هێلا درێژى یا (43) نمره‌ و ل سه‌ر هێلا پانى یا (37) نمره‌ و ب سنورێ خو یێ كارگێرى ڤه‌ نوكه‌ یا گرێداییه‌ ب ناحیا دێره‌لوكێ و گوندێ هێتوتێ یا دوور پێچكریه‌ ب ڤان جهان ( ل ژووریا هێتوتێ هه‌ر ئێك ژ گوندێن وێله‌ و شیڤیێ هه‌نه‌ و گوندێن كاره‌ و بێباكێ ژى دكه‌ڤنه‌ روژهه‌لات و ژووریا روژهه‌لاتێ گوندى و روبارێ زێ مه‌زن ژى دكه‌ڤیته‌ روژئاڤا گوندى و ده‌ما كو ل چیایێ لینكێ دهێینه‌ خوار و دكه‌ڤینه‌ دناڤا ده‌شتا ده‌شتازێ دا گوندێ هێتوتێ ب ڤان جهان یا دورپێچكریه‌، ل روژئاڤا وى گوندێ كولان هه‌یه‌ دكه‌ل گوندێن هه‌سنبه‌كرا و باوان كو دكه‌ڤنه‌ ژێریا روژئاڤا گوندى و ژێریا گوندى ژى روبارێ زێ و ده‌ڤه‌را زێباریان)ه‌، و نوكه‌ ئه‌ڤ گونده‌ 8 كیلومه‌ترا دكه‌ڤیته‌ روژئاڤا ناحیا دێره‌لوكێ و خه‌لكێ هێتوتێ  دناڤا كومه‌لگه‌ها شارستانى یا هێتوتێ دا دژین، كو ئه‌ڤ كومه‌لگه‌هه‌ ل سالا 2001 و ب بریارا (نێچیرڤان بارزانى) سه‌روكێ حكومه‌تا كوردستانێ هاتبوو و ئاڤاكرن و نوكه‌ ژمارا خه‌لكێ گوندێ هێتوتێ نێزیكى 3000 كه‌سانه‌ كو پتریا وان ل كومه‌لگه‌ها هێتوتێ دژین و هندك ژ هێتوتیان ل ناحیا دێره‌لوكێ و سه‌نته‌رێ باژێرێ دهوكێ دژین، هه‌روه‌سا دشێین بێژین كو پتر ژ 100 مالباتێن هێتوتى ژى ل ده‌رڤه‌ى كوردستانێ و ب تایبه‌تى ل وه‌لاتێن ئه‌وروپا ژیانێ دكه‌ن.

دیروكا گوندى:

ژ به‌ر نه‌بوونا هیچ ڤه‌كولینه‌كا راست و درست ل سه‌ر ده‌ڤه‌رێ ب گشتى تا نوكه‌ نه‌هاتیه‌ زانین كانێ دروست بونا گوندێ هێتوتێ بو كیژ سه‌رده‌مى ڤه‌دگه‌ریت لێ وه‌ك دهێته‌ گوتن ژ لایێ كه‌سانێن دانعه‌مر و تێر ژیڤه‌ كو ئاكنجیێن گوندێ هێتوتێ به‌رى چه‌ند سه‌دسالا ل ده‌ڤه‌را مزووریا هاتینه‌ و ل هێتوتێ ئاكنجیبونه‌، له‌ورا تا نها ژى هه‌ر خو وه‌ك عه‌شیره‌ت ب مزوورى دده‌نه‌ دیاركرن.

 

هێتوتى و شوره‌شێن بزاڤا رزگارى خوازا گه‌لێ مه‌:

هێتوتى و گوندێ هێتوتێ هه‌ر ده‌م جهێ گرنگى دانا مالباتا بارزان بوون و هه‌رده‌م ڤێ مالباتێ پشتا خو ب هێتوتیا گه‌رم كریه‌ و بوینه‌ جهێ باوه‌ریا وان و هه‌ر ل ده‌ست پێكا شوره‌شا شێخ عه‌بدولسه‌لامێ بارزانى هێتوتى ته‌ڤى بزاڤا وى بونه‌ و ئاماده‌ى خو گورى كرنێ بونه‌، هه‌روه‌سا ل سه‌رده‌ما شوره‌شێن بارزان ژى ب سه‌روكاتیا شێخ ئه‌حمه‌د و بارزانیێ نه‌مر، هێتوتى ئاماده‌ى شوره‌شێ ببون ژ بوى ڤێ مه‌به‌ستێ ژى 12 كه‌سێن هێتوتێ ژ لایێ ده‌ستهلاتداریا وى سه‌رده‌مى ڤه‌ حوكمێ سیداره‌دانێ بو هاتبوو برین كو ئه‌و ژى ئه‌ڤه‌ بوون ( ده‌روێش هێتوتى، سالح یوسف ئیبراهیم، میرزا مێرتیخان ئه‌حمه‌د، نادر، خالد خالد، كه‌ریم مه‌لا ئه‌حمه‌د،زێرو حه‌سه‌ن، مه‌حمود ئه‌بابه‌كر، تێلى شێخسێن و مسته‌فا محه‌مه‌د سالح، دگه‌ل دوو تێكوشه‌رێن دیتر كو ناڤێ وان نه‌هاته‌ زانین).

ده‌ما كو پارتى دیموكراتى كوردستان ژى هاتیه‌ دامه‌زراندن هێتوتى ب ئێكجارى چونه‌ پال شوره‌شێ و پشكداریه‌كا كارا د ئێكه‌م شوره‌شا رزگارى خوازا گه‌لێ مه‌ دا ب سه‌روكاتیا بارزانى و پارتى دا كریه‌ كو ئه‌و ژى شوره‌شا ئیلونا مه‌زن بوو و وه‌ك هێتوتى دده‌نه‌ دیار كرن كو ئێكه‌م شه‌هیدێ شوره‌شا ئیلونێ شه‌هید (نوح عه‌بدولا) بوو نه‌ك كه‌سه‌كێ دیتر كو ل رێكه‌فتى 11/9/1961 شه‌هید دبیت و هێتوتیا پشكدارى د شوره‌شا گولانا پێشكه‌فتنخواز دا كریه‌ دگه‌ل سه‌رهلدانا پیروزا بهارا 1991 و د ڤێ رێكێ دا ب ده‌هان شه‌هید پێشكێشى ئاخا كوردستانێ و رێبازا بارزانى كرینه‌.

هه‌روه‌سا ژ به‌ر پشكدارى كرنا وان د شوره‌شێن كوردى دا ل سالا 1975 چه‌ندین مالباتێن هێتوتى ئاواره‌ى ئیرانێ دبن و پاشان ل سالا 1986 ژى چه‌ند مالبه‌ته‌كێن دیتر ئاواره‌ى ئیرانێ دبن و ل ئه‌نفالێن ره‌شدا ژى هێتوتى ب ئێكجارى (به‌س هنده‌ك مالباتێن كێم مابوون) قه‌ستا توركیا و ئیرانێ دكه‌ن و دگه‌ل جریسكا سه‌رهلدانا پیروز گه‌له‌ك ژ ئاوارێن هێتوتى ڤه‌دگه‌رن كوردستانێ و نوكه‌ ژى چه‌ندین مالباتێن هێتوتى هێژ ل ئیرانێ مانه‌.

 

شینوارێن هێتوتێ:

كوردستان وه‌لاته‌كێ پرى شینواره‌ و شینوارن كو راستیا ژیانا مروڤاتیێ ل هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كێ دده‌ته‌ دیاركرن و ل گوندێ هێتوتێ ژى گه‌له‌ك جهێن شینوارى هه‌نه‌ لێ هه‌ر ژ به‌ر ئاسێ بونا ده‌ڤه‌رێ و نه‌بونا هیچ ڤه‌كولینه‌كا دروستا زانستى ئه‌و شینوار نه‌هاتبونه‌ ئه‌شكه‌را كرن لێ پشتى كو هه‌ر دوو به‌رێزان ( كوڤان ئحسان یاسین و سه‌ردار حاجى ئیبراهیم) گه‌شته‌كا زانستى بریه‌ ده‌ڤه‌رێ شیان دانه‌ناسینێ بو چه‌ند جهه‌كێن شینوارى ل هێتوتێ بكه‌ن:

رێكا ده‌ره‌جێ ل هێتوتێ:

ئه‌ڤ رێكه‌ دكه‌ڤیته‌ گوندێ هێتوتێ ل چیایێ لینكى به‌ره‌ڤ خارێ دچیت و یا پێكهاتیه‌ ژ چه‌ند په‌یسكه‌كان ب شێوێ چه‌پ و راست و ژ به‌ر و كسلێ هاتینه‌ دروستكرن و ئه‌ڤ رێكه‌ ب ده‌ره‌جا هێتوتێ یا به‌رناسه‌ و د سه‌رده‌مێن كه‌ڤندا وه‌ك رێكه‌كا بازرگانى بو ئامێدیێ و ده‌ڤه‌را زێباریا دهاته‌ بكارئینان، و دیروكا دروستبونا ڤێ رێكێ ژى وه‌ك د ئه‌فسانه‌یێن خه‌لكى دا هاتینه‌ دیاركرن كو بو سه‌رده‌مێ میر محه‌مه‌دێ ساتى ڤه‌دگه‌ریت، لێ ئه‌گه‌ر ب باشى به‌رێخودانه‌كێ بكه‌ین ل ده‌ڤه‌رێ وه‌ك دیار دبیت كو دیروكا دروست بونا ڤێ رێكێ ژى بو سه‌رده‌مێ دروست بونا پرا كه‌لیا ل ژووریا دێره‌لوكێ و رێكا شوپێ ل گوندێ ره‌شاڤه‌ ڤه‌دگه‌ریت. هه‌روه‌سا ژ بلى ڤێ چه‌ندێ هنده‌ك رێكێن دیتر ژى هه‌نه‌ وه‌ك ده‌ره‌جا هێتوتێ ل ده‌ڤه‌رێ كو ژ بو جهێن ئاسێ هاتینه‌ دروست كرن ئه‌و ژى رێكا به‌رێ گارێ یه‌ ل گوندێ دێره‌شێ.

ناووسكا هێتوتێ:

ناووسكا هێتوتێ ب دوراتیا 700 مه‌تران ژ جادا گشتى یا دیره‌ و ئه‌ڤ ناووسكه‌ ب شێوه‌كێ جوان و رێك و پێك هاتیه‌ كولان دناڤ زكێ كه‌ڤرى دا و جهێ سێ ته‌ختێن نڤستنێ ل سه‌ر هه‌نه‌ كو وه‌ك دهێته‌ زانین دیروكا دروست بونا ڤى شینوارى ژى بو سه‌رده‌مێ مه‌سیحیه‌تێ ل ده‌ڤه‌رێ ڤه‌دگه‌ریت چونكى ژ به‌ر ترسا ده‌ستهلاتداریا ساسانیا و رومانیا ئولدارێن ئاینێ مه‌سیحى دناڤا ڤان ناووسكاندا په‌ره‌ستنا خوه‌دایێ ئێكانه‌ دكرن.

 

روبارێن هێتوتێ:

هێتوتێ ب خو وه‌ك گونده‌كێ دێم دهێته‌ ل قه‌له‌م دان ژ به‌ر كو جهه‌كێ ئاسێیه‌ و زێده‌تر خه‌لكێ ڤى گوندى ب خودانكرنا ته‌رش و ته‌والى یێ به‌رناسه‌ لێ گوندێ هێتوتێ ل هه‌ر دوو ئالیێن روژئاڤا و و ژووریا گوندى یا ب رووبارێ زێ مه‌زن دوورپێچكریه‌ كو ئه‌ڤ روباره‌ 34% ژ ئاڤا روبارێ دیجله‌ پێك دئینیت.

ل گوندێ هێتوتێ گه‌له‌ك كانیێن ئاڤێ هه‌نه‌ كو ژ بو مه‌به‌ستا ڤه‌خارنێ دهاتنه‌ بكار ئینان و ژ وانا (كانیا مالا دكه‌ڤیته‌ سه‌راڤا گوندى، كانیا حه‌جى و سه‌ر ره‌زا و كانى گیسكى و كانیا به‌ربه‌رایێ ژى دكه‌ڤنه‌ ناڤا گوندى و كانیا كاره‌ ركێ ژى دكه‌ڤیته‌ روژئاڤا گوندى دگه‌ل كانیێن بیبكا و سه‌رگه‌را و به‌رشیڤێ و كانى بوتكێ و كانى شرینێ و به‌ر ملێ كورێ و ناڤ خارێ و كانى گله‌زه‌ركێ ژى دكه‌ڤنه‌ روژهه‌لاتا گوندى).

هه‌روه‌سا ل ده‌شتازێ ژى هێتوتێ چه‌ندین كانیێن به‌رناس هه‌نه‌ وه‌ك كانیا پیران و گه‌له‌كێن دیتر.هه‌روه‌سا ل ناڤا چیایێ لینكى بیره‌كا ئاڤێ هه‌یه‌ و پشتى ل ڤان سالێن بوورى ژ لایێ هنده‌ك خه‌مخورێن گوندى ڤه‌ هاتیه‌ نویژه‌نكرن نوكه‌ بو ڤه‌خارنێ ب كار دهێت كو ئه‌و ژى بیرا ناڤ بیرێ یه‌.

 

چیایێن گوندى:

ده‌ما كو به‌حسا هێتوتێ دهێته‌ كرن ئێكسه‌ر چیایێ لینكى دكه‌ڤیته‌ سه‌ر زارێ هه‌ر كه‌سه‌كى واته‌ هێتوت ب چیایێ لینكى كو ئێكه‌ ژ زنجیرا چیایێ مه‌تینا یا به‌رناسه‌ و گه‌له‌ك جاران گوندێ هێتوتێ ب هێتوتا لینكى یا به‌رناسه‌ و ئه‌ڤ چیایه‌ (2500) مه‌تران ل سه‌ر ئاستێ ده‌ریا یا بلنده‌ كو دبیته‌ بلندترین جه ل هێتوتێ، هه‌روه‌سان چیایێ سه‌ردولان ژى هه‌یه‌ ل هێتوتێ كو ئه‌ڤ چیایه‌ دكه‌ڤیته‌ ژووریا گوندى به‌رڤ روژئاڤا گوندى خار دبیت و چیایێ هنداڤا ره‌زان ژى دكه‌ڤیته‌ دناڤبه‌را چیایێ لینكى و گوندى ب خو دا.

ئه‌گه‌ر باس ژ سه‌قایێ ده‌ڤه‌رێ ژى بكه‌ین لگور وان ژێده‌رێن به‌ر ده‌ست كو نزمترین پلا گه‌رماتیێ ل هێتوتێ (11) ل ژێر سفرێ دا و زوورتین رێژا به‌فر بارینێ دبیته‌ (2،13) سم لگورا سه‌رژمێریا سالا 2007 و رێژا بارانێ ژى دبیته‌ (823 ملم).

ل گوندێ هێتوتێ گه‌له‌ك گه‌لى لێهه‌نه‌ كو به‌رناسترینا وان گه‌لیێ سه‌رشیڤێ یه‌ كو دكه‌ڤیته‌ ژێریا گوندى و ئه‌ڤ گه‌لیه‌ درێژاهیا وى دبیته‌ 10 كیلومه‌تر. و گه‌لیێ شیڤه‌ گه‌مكێ ژى هه‌ر ل گوندى یه‌ و درێژاهیا وى ژى پتره‌ ژ 10 كیلومه‌تران، گه‌لى كوتكا ژى دكه‌ڤیته‌ بن زووما كانیێن میرا و د ڤى گه‌لى دا دار گیز و ئاڤه‌كا مشه‌ لێهه‌یه‌ و د هه‌مان ده‌م دا فێقیه‌كێ باش ژى لێهه‌یه‌.

هه‌ر چه‌نده‌ گوند ب خو جهه‌كێ ئاسێیه‌ و زێد جهێن ده‌شت لێنینه‌ لێ ژ به‌ر به‌رفره‌هیا سنوورێ گوندێ هێتوتێ ل ڤى گوندى سێ ده‌شتێن به‌رناس هه‌نه‌ كو ئه‌و ژى ده‌شتا (چه‌مكانێ) یه‌ كو دكه‌ڤیته‌ روژئاڤا گوندى دگه‌ل هه‌ر دوو ده‌شتێن سه‌لینه‌ كو ل گوندێ پیرانه‌ یێ گرێداى گوندێ هێتوتێ و بادمه‌ر ژى ل باوانه‌.

هه‌روه‌سا ژ بلى گه‌لى و چیایێن هێتوتى گه‌له‌ك شكه‌ڤت ژى هه‌نه‌ ل ڤى گوندى كو پتریا وان بو خودانكرنا ته‌رش و ته‌والى دهاتنه‌ ب كار ئینان و ژ وانا ژى: شكه‌فتا سیلێ و شكه‌فتا سورێ، شكه‌فته‌ گا، شكه‌فته‌ كه‌رێ، شكه‌فتا مناسبى، شكه‌فتا بنیێ به‌رێ، شكه‌فتا سه‌رنیا، شكه‌فته‌ گولكێ، شكه‌فتا سه‌رچه‌مى و شكه‌فتا سمبێلێ و شكه‌فتا ره‌ڤه‌زێ و شكه‌فتا قه‌والكێ.

هێتوتى ب نێچیرا گیانه‌وه‌رێن كیڤى ژى گه‌له‌ك د به‌رناسن و ل هێتوتێ گه‌له‌ك جورێن گیانه‌وه‌رێن كیڤى هه‌نه‌ و د هه‌مان ده‌م دا چه‌په‌رێن نێچیران ژى هه‌نه‌ كو به‌رناسترین چه‌په‌ر ژى ئه‌ڤه‌نه‌ ل هێتوتێ: چه‌په‌رێ قدرێ دكه‌ڤیته‌ ده‌ریێ زێباریا و ده‌ریێ رانا دكه‌ڤیته‌ هنداڤا كێریێ سیارێ و چه‌په‌رێ مرێ دكه‌ڤیته‌ سه‌ر چیایێ لینكى و چه‌په‌رێ قلینگینى دكه‌ڤیته‌ ناڤ چیایێ لینكى هنداڤا ره‌زا و چه‌په‌رێ ئاڤه‌ سوركێ دكه‌ڤیته‌ ناڤ سه‌را لینكى.

و ژ جهێن هه‌ره‌ به‌رناس ل هێتوتێ (كانیێن میرا) نه‌ و ئه‌ڤ كانیه‌ جهێن زومێن هێتوتیانه‌ و وه‌ك هاتیه‌ گوتن د ئه‌فسانه‌یاندا كو كانیێن میرا جهێ میرێن ساتیانه‌ و پشتى په‌یدا بونا خینداریێ دناڤبه‌را وان و هێتوتیان دا ئه‌و زوم بو هێتوتیا مایه‌ و نوكه‌ ئێكه‌ ژ جهێن هه‌ر خوش و دلڤه‌كه‌ر یێن هێتوتێ.

 

ئابوورێ گوندى:

وه‌ك هاتیه‌ دیار كرن كو ژیانا خه‌لكێ گوندا یا ل سه‌ر چاندێ و خودان كرنا ته‌رش و ته‌والى و خه‌لكێ هێتوتێ ژى یێ بێ به‌رهر نه‌بوو ژ ڤان هه‌ر دووكان چونكى وه‌ك مه‌ دایه‌ دیار كرن كو هێتوتێ جهه‌كێ ئاسێیه‌ ژ به‌ر هندێ ل ڤى گوندى خه‌لكى گه‌له‌ك ته‌رش و ته‌وال ب تایبه‌تى (بزن و میه) خودان كرینه‌ و ژیانا وان ل سه‌ر خودانكرنا گیانه‌وه‌ران بوو لێ وه‌ك دانعه‌رێن ده‌ڤه‌رێ دده‌نه‌ خویاكرن كو ژ به‌ر هه‌بوونا چه‌ندین جهێن باش و زه‌ڤیێن پرى به‌ره‌ك ل هنده‌ك گوندێن نێروه‌یا كو هێتوتیان كرینه‌ ب تایبه‌ت ل گوندێن( وێله‌ و كاره‌ و بێرومان) چه‌ندین مالباتێن هێتوتێ بو خو كارێ چاندنێ كریه‌ و ئه‌ڤ ده‌رامه‌ته‌ لێ دهاته‌ به‌رهه‌م ( برنج، گه‌نموك، گارس، خروڤى) و گوند ب خو ژى یێ ب هه‌بونا داره‌كا زوورا كه‌زانێ به‌رناسه‌ چونكى ل سنوورێ گوندێ هێتوتێ ب هزاران دارێن كه‌زان هه‌نه‌.

هه‌روه‌سا ژ لایێ هه‌بونا كانزایان ڤه‌ تا نوكه‌ هیچ تشته‌ك نه‌هاتیه‌ دیاركرن چونكى كه‌سێن شاره‌زا سه‌ردانا ده‌ڤه‌رێ نه‌كرینه‌ لێ وه‌ك خه‌لك دبێژیت ل گوندى زێر و ئه‌لماس و قیر هه‌یه‌.

 

مه‌زن و موختارێن گوندى:

ل گوندێ هێتوتێ ب درێژاهیا وێ دیروكا كه‌تیه‌ به‌ر ده‌ستێن مه‌ چه‌ندین كه‌سێن به‌رناس موختارى و مه‌زناتى ل گوندى كریه‌ لێ نابیت بهێته‌ ژ بیر كرن كو وان واته‌ هێتوتیا ئاغا نه‌بونه‌ و نه‌هێلایه‌ كه‌س ئاغاتیێ لێ بكه‌ت و مه‌زن و موختارێن هێتوتێ ژى ئه‌ڤه‌نه‌ ( ده‌روێش حه‌جى هێتوتێ كو ب ده‌روێشێ هێتوتى یێ به‌رناسه‌ و سه‌لیمێ سه‌عدو، محمد سالح، حه‌سه‌نێ له‌یمینێ، تێلى شێخسێن و محه‌مه‌دێ نادر).

هه‌روه‌سا هێتوتێ گه‌له‌ك مروڤێن ناڤدار ژى تێدا بوون كو هه‌ر ده‌م جهێ بریارێ و رێزگرتنا خه‌لكى بوون و ژوانان ژى (ته‌یمه‌زێ سالح، سه‌لیمێ یاسین، ده‌روێشێ هێتوتێ، سه‌لویێ كه‌ریم، سه‌لویێ بابه‌یى، سه‌لیمێ سه‌عدو، سه‌عدویێ تاهر،حه‌سه‌نێ مه‌روان، مشه‌ختیێ شێخ ئه‌مه‌ر، شێخسێن عه‌بدولره‌حمان، محه‌مه‌دێ نادر) و ل سه‌ر ئاستێ ژنان ژى ئه‌ڤ ژنه‌ ل هێتوتێ گه‌له‌ك به‌رناس و جهێ رێزگرتنێ بوون ( كه‌ڤوت، بهارا شێخسێن، گولا مه‌لا محه‌مه‌د)ى.

 

ده‌وات:

گوندێ هێتوتێ و خه‌لكێ وێ ب كرنا ده‌واتان ل ده‌ڤه‌رێ یێن به‌رناسن چونكى پتریا جورێن ده‌واتێن كوردى دكه‌ن و ل كه‌ڤندا هێتوتیا ل ده‌ستپێكا بهارێ ژن دخواستن و ل دوماهیا پاییزێ ڤه‌دگوهاستن چونكى وه‌ك دانعه‌مرا دایه‌ دیار كرن كو ئه‌و دناڤا ڤى ده‌مى دا زێده‌ مژیلى كارى بوون و هه‌ر ده‌واته‌كا ل هێتوتێ چێدبوو سێ روژا ڤه‌دكێشا و ب شه‌ڤ و روژ و كچ و كورا ملێ خو دا ئێك و ل سه‌ر بانا ده‌وات دكرن، هه‌روه‌سا هنده‌ك جارا چێبویه‌ كو 7 بیك و 7 زاڤایا د ئێك ده‌مدا ده‌واتا خو كریه‌ ب هه‌ڤرا و ده‌وات ب ڤى شێوه‌ى بوون: زاڤا دا چیته‌ ماله‌كێ و ده‌واتى ل به‌ر ده‌رێ مالا بابێ زاڤا خرڤه‌ دبوون و دا جابێ ده‌نه‌ مالا بابێ بیكێ و ده‌ما كو دچون بیكێ ڤه‌گوهێزن دا ل ده‌ستپێكێ خارنه‌كێ ل مالا جیرانێن بابێ بیكێ خون پاشان دا ب كرنا ده‌واتێ ل پێشیا بیكێ وێ بو مالا زاڤاى ئینن.

هه‌روه‌سا بو شیڤێ ژى مالێن ده‌وروبه‌رێن زاڤاى شیڤ د و ل دوور وان ره‌وشت و تیتالێن به‌رێ بیك و زاڤا هه‌ر ئێك 3 جارا رادكرن و روینشتن نه‌ وه‌ك نها ب تنێ بیك 3 جارا رادبیت و دروینیت.

 

به‌هى و تازى:

ل هێتوتێ به‌هى نه‌دهاتنه‌ دانان ده‌ما كو كه‌سه‌كى ئه‌مرێ خودێ كربا ب تنێ ل سه‌ر گورستانێ ده‌ما كو ئه‌و كه‌سێ چویه‌ به‌ر دلوڤانیا خودێ دهاته‌ ڤه‌شارتن خه‌لكێ ئاماده‌بوى ل سه‌ر گورستانێ بو وى دوعا دكرن و پاشان هه‌ر كه‌سه‌ك دچوو سه‌ر كارێ خو، لێ مالباتا مرى بو مریێ خو مه‌لا و فه‌قى دگرتن دا كو هه‌ر ئێك ژ وان 10 جاران بو مریێ وان قورئانێ بخوینیت و خلاس بكه‌ت ئه‌و ژى ب مه‌رجه‌كى كو دڤێت ل سه‌ر گورێ مرى خاندبان هه‌تا ئه‌گه‌ر زستان ژى با.

 

فلكلورێ هێتوتێ:

ل ده‌مێ دبوو شه‌ڤ و ب تایبه‌تى ل ده‌واتا ل هێتوتێ هند هونه‌رمه‌ند و حه‌یران بێژ هه‌بوون كو شه‌ڤێن تارى و درێژ پرى خوشى و ژیانا نوو دكرن و ب سترانێن فلكلورى یێن ره‌سه‌نێ كورده‌واریێ و باب و باپیران ئه‌و شه‌ڤێن درێژ خه‌لاس دكرن و ژ هونه‌رمه‌ندێن هێتوتێ یێن زه‌لام ئه‌ڤێن هه‌نێنه‌:

یاسین سه‌لیم، یه‌حیا سه‌لیم، گراڤى ئه‌حمه‌د، ره‌مه‌زان ئه‌بابه‌كر، عه‌زیز عه‌لى و قوتاس ئه‌بابه‌كر كو ئه‌ڤێن ل سه‌رى هه‌ر هه‌موو چه‌ندین ساله‌ چوینه‌ به‌ر دلوڤانیا خودێ مه‌زن و یێن نوكه‌ د ژیانێ دا ماى ژى ئه‌ڤه‌نه‌:خالد عه‌زیز (نوكه‌ ل كومه‌لگه‌ها هێتوتێ دژیت)، موسا مسته‌فا ( ل وه‌لاتێ ئه‌لمانیا دژیت).

هه‌روه‌سا مل ب ملێ زه‌لاما ژنا هێتوتى ژى هه‌ر ده‌م د ناڤا گوره‌پانا سترانا كوردى دا بوو هیچ ده‌مه‌كى رێ ژێ نه‌هاتیه‌ گرتن كو ب ده‌نگێ خو خزمه‌تا فلكلورێ گه‌لێ خو نه‌كه‌ت و ئه‌و ژن ژى ئه‌ڤه‌ بوون: به‌گیخانا كه‌ریم، حه‌لا مه‌حمید، بنه‌وشا محه‌مه‌د، كه‌مه‌را له‌یمینێ، خوناڤ، بزنوكا كه‌ریم و ره‌فیقا كه‌ریم دگه‌ل زله‌یخا عه‌بدلا و ئه‌سمایا گولى.

ژ بلى سترانێن فلكلورى خه‌لكێ هێتوتێ و ب تایبه‌تى زاروكان یاریێن فلكلورى ژى دكرن كو ژ وانا: دارحه‌جانێ، تیسانێ، هولانێ، كێله‌به‌رانێ، میرانێ، شه‌كرانێ، ماتلیسكانێ، كابانێ، هێكانێ، به‌رِیانێ، مازیانێ، ره‌زكێ ره‌مه‌زانێ،موركانێ، پارسه‌نگانێ، سێ پێنگاڤانێ، گوستیرانێ، داروپلیتكانێ، زلى و بلى، وه‌ریس كێشانێ، برانا دارى و شتانێ.

 

خارنێن كورده‌وارى یێن كو ل هێتوتێ گه‌له‌ك دهاتنه‌ چێكرن ل سه‌رده‌مێن كه‌ڤندا:

هێتوتى ب چێكرنا ده‌وینێ یێن به‌رناسن لێ ژ بلى ڤى جورێ خارنێ وان گه‌له‌ك جورێن دیتر یێن خارنێن كورده‌وارى دروست كرنه‌ و ژ وان ژى: ترشك (یا ب كوتلك و بێ كوتلك)، ماش، نیسك، برنجا شوره‌ڤایێ، ئیپراخ(دولمه‌)، ترخێن، كه‌نگر، چورین، چیچ برنج (نیڤه‌ك برنجه‌ و نیڤه‌ك گارسه‌) دگه‌ل چه‌ندین جورێن دیتر یێن خارنێ و نانێ وان ژى ژ گارسى و خروڤێ و گه‌نموكێ دهاته‌ چێكرن.

 

جل و به‌رگ و ده‌ست ره‌نگینى:

زه‌لامێن هێتوتى گه‌له‌ك بو كارێ خو یێن به‌رناسن و جل و به‌رگێن جوان هه‌ر ده‌م ل به‌ر خو كرینه‌ و ل سه‌ر ده‌مێن كه‌ڤندا وان به‌رگیز و ساق و ده‌رسوكێن مه‌ره‌زى دگه‌ل هنده‌ك ئێله‌كان ل به‌ر خو كرینه‌ و پێلاڤا وان ژ چه‌رمێ گا دهاته‌ دروست كرن و ژنان ژى چاپان هه‌ر ده‌م شین دكر و پاشان دكرنه‌ به‌رخو دگه‌ل كچولى و گرێب و مه‌خمیر و مه‌یدانى و سالكو ژى دكرنه‌ به‌رخو.هه‌روه‌سا ژ بوى خو جوانكرنێ ژنا زیڤ بكار دئینان و ژ بوى بیكان ژى هه‌ر زیڤ دهاته‌ بكار ئینان نه‌ك زێر و ئێكه‌م جار ژى ده‌ما كو ژنێن هێتوتێ زێر بكار ئیناى خزێمك بكار ئینایه‌ و پاشان گوهارك.

دهێته‌ گوتن كو ژنێن هێتوتى ده‌ست ره‌نگینى و دروستكرنا مافورا و كه‌لوپه‌لێن دیتر یێن ناڤ مالێ ژ ژنێن ئوره‌ماریا وه‌رگرتینه‌ چونكه‌ ئوره‌ماریى ب دروستكرنا تشتێن ناڤ مالێ یێن به‌رناس بوون.

و نوكه‌ ئه‌گه‌ر بێت به‌حس ل سه‌ر ره‌وشا ژیانا هێتوتیان بكه‌ین دێ بینین كو پتریا وان یێن ل سه‌ر موچێ مه‌هانه‌ دژین و گه‌له‌ك كێم كه‌س هه‌نه‌ كو ب كارێ بازرگانى یان هه‌ر كاره‌كێ دیتر رادبن.

 

 

ژێده‌ر:

*كوڤان ئحسان یاسن، رێكا ده‌ره‌جا هێتوتێ و چه‌ند دیتنه‌ك، كوڤارا لینك، ژماره‌ 1، خزیرانا 2009.

*كوڤان ئحسان یاسین و سه‌ردار حاجى ئیبراهیم، گه‌ریانه‌ك بو گوندێ هێتوتێ،كوڤارا سیلاڤ،ژماره‌36،نیسانا 2009.

*كوڤان ئحسان یاسن،پرا كه‌لیا هێمایه‌كێ هه‌بوونێ، كوڤارا لینك، ژماره‌2،تیرمه‌ها 2009.

*فیسته‌ڤالێن فلكلورى ل ده‌ڤه‌را ئامێدیێ، ژ وه‌شانێن لقێ 18،زنجیره‌3، 2006-2007.

*دیداره‌ك دگه‌ل خالد عه‌زیزهێتوتى كو ژیێ وى 80 ساله‌ و ئاكنجیێ كومه‌لگه‌ها هێتوتێ یه‌.

*دیداره‌ك دگه‌ل حاجى ئیبراهیم ده‌روێش هێتوتى ژیێ وى 53 سالن و ل ناحیا دێره‌لوكێ دژیت.

 

 

سه‌ردار هێتوتى

 

  Copyright © 2009 Kurdistan - Devera Amedye
Mobile: 00964 750 475 6683 Ariafon: 00964 062 763 1591
E-mail: info@amedye.com  amedye@msn.com