|
ههر د كهڤندا
خهلكێ هێتوتێ ژى وهكى خهلكێ گوندێت دى
یێت كوردستانێ ژیانا خو ل سهر گوندێ خو د بوراند
، گوندێن كوردستانێ ژى پرى خێر و بهرهكهت بون،
ژ بلى ڤێ ئێكێ ههر گوندهك یێ شیایى ب رهنج و خهباتا
خو دیروكهكێ بئافرینیت، هێتوتێ ئێكه ژ گوندێن
دلڤهكهر و سرنج راكێش كو خهلكێ ڤى گوندى ب هێز
و شیانێن خو شیانه بهرناسیێ د دهڤهرێ دا
پهیدا بكهن.
هێتوت چیه:
هێتوت ئێكه ژگوندێن سهرنج راكێش و خوش ل دهڤهرا
دێرهلوكێ و ئهڤ گونده ل شهش بنهمالان (ئیجاخان)
پێك دهێت كو وهك دهێته گوتن ژ لایێ دانعهمرێن
ڤى گوندى ڤه چوار ژ ڤان بنهمالان خهلكێ
رهسهنێ هێتوتێ نه و ل شیڤا بهنانێ ل دهڤهرا
مزوورى ژووریا هاتینه و ئهو ژى (مالا باپیرا،
مالا مهروش، مالا حهسهن، مالا جندى)نه و ل
گوندێ هێتوتێ ئاكنجیبونه و مالباتهكا دیتر ژى ب
رهسهناتیا خو قائیدینه واته مهسیحینه و
شانهدهرا سهركهڤرى جهێ تهوافا ڤێ مالباتێ بوو
كو ئهو ژى مالا (مهفا) نه و مالباتا دیتر ژى كو
ب (رهشا) یا بهرناسه ئهڤ ماله ژى ب ئهسل ئهرتوشى
و پنیانشینه.
چاوانیا ئاكنجیبوبا هێتوتیان ل هێتوتێ:
ب ئهگهرێ هند سهدهمێن كو نههاتینه دیار كرن
دهما كو ههر چوار برایان (باپیر، مهروش، حهسهن
و جندى) بریار داى ل شیڤا بهنانێ بهرهڤ هێتوتێ
مشهخت ببن ل مالا ( پیروویێ شهمو) كو خهلكێ
رهسهنێ گوندى بوو دبنه مێڤان و دهێته گوتن كو
پیرو دوو كور ههبوو و ب ئهگهرێ كێشهكا عهشیرهتگهرى
هاتبونه كوشتن و دهما كو چوار برایان
بریارا كرینا هێتوتێ داى شهمو بهس ژبو
تولڤهكرنا كورێن خو رازى دبیت گوندێ
هێتوتێ بدهته ههر چار برایان و پشتى سهركهڤتنا
وان د تولڤهكرنێ دا تا نوكه ئهڤ گونده بو ڤان
مالباتان مایه.
ئهو گوندێن سهر ب هێتوتێ ڤه:
هێتوت ب تهنێ ژ ئێك گوند پێك ناهێت بهلكو ب
سنوورێ خو ڤه وهك گوند وان ملكێ یهك عهشیر جهێ
ههى و چهندین گوند نوكه سهر ب ڤى گوندیڤهنه
لێ ژ بهر دهرباس بونا سهردهمان ئهو گوند ژى
دناڤا هێتوتێ دا حهلیانه و خو وهك هێتوتى
ددهنه ناسكرن كو ئهو ژى ئهڤهنه: ( چهكى،
بهگوندێ، پێشكێ، زهڤیا چیلكا، كوراتلخا، بێم
پیرێ، بێسنور، ملێ گوهیژكا، پیران، بادان،
هاجیمهندا، بیماڤا و كانیا بێتلى).
جوگرافیا هێتوتێ:
هێتوتێ جههكێ سێربهنده و گهلهك ب لهز
كارتێكرنێ دكهته سهر ناخێ مروڤى و راستیا ژیانا
كهڤنارا گوندان ددهته دیار كرن، هێتوت ژ لایێ
فهلهكى ڤه دكهڤیته سهر هێلا درێژى یا (43)
نمره و ل سهر هێلا پانى یا (37) نمره و ب سنورێ
خو یێ كارگێرى ڤه نوكه یا گرێداییه ب ناحیا
دێرهلوكێ و گوندێ هێتوتێ یا دوور پێچكریه ب ڤان
جهان ( ل ژووریا هێتوتێ ههر ئێك ژ گوندێن وێله و
شیڤیێ ههنه و گوندێن كاره و بێباكێ ژى دكهڤنه
روژههلات و ژووریا روژههلاتێ گوندى و روبارێ زێ
مهزن ژى دكهڤیته روژئاڤا گوندى و دهما كو ل
چیایێ لینكێ دهێینه خوار و دكهڤینه دناڤا
دهشتا دهشتازێ دا گوندێ هێتوتێ ب ڤان جهان یا
دورپێچكریه، ل روژئاڤا وى گوندێ كولان ههیه
دكهل گوندێن ههسنبهكرا و باوان كو دكهڤنه
ژێریا روژئاڤا گوندى و ژێریا گوندى ژى روبارێ زێ و
دهڤهرا زێباریان)ه، و نوكه ئهڤ گونده 8
كیلومهترا دكهڤیته روژئاڤا ناحیا دێرهلوكێ و
خهلكێ هێتوتێ
دناڤا كومهلگهها شارستانى یا هێتوتێ دا
دژین، كو ئهڤ كومهلگههه ل سالا 2001 و ب
بریارا (نێچیرڤان بارزانى) سهروكێ حكومهتا
كوردستانێ هاتبوو و ئاڤاكرن و نوكه ژمارا خهلكێ
گوندێ هێتوتێ نێزیكى 3000 كهسانه كو پتریا وان ل
كومهلگهها هێتوتێ دژین و هندك ژ هێتوتیان ل
ناحیا دێرهلوكێ و سهنتهرێ باژێرێ دهوكێ دژین،
ههروهسا دشێین بێژین كو پتر ژ 100 مالباتێن
هێتوتى ژى ل دهرڤهى كوردستانێ و ب تایبهتى ل
وهلاتێن ئهوروپا ژیانێ دكهن.
دیروكا گوندى:
ژ بهر نهبوونا هیچ ڤهكولینهكا راست و درست ل
سهر دهڤهرێ ب گشتى تا نوكه نههاتیه زانین
كانێ دروست بونا گوندێ هێتوتێ بو كیژ سهردهمى
ڤهدگهریت لێ وهك دهێته گوتن ژ لایێ كهسانێن
دانعهمر و تێر ژیڤه كو ئاكنجیێن گوندێ هێتوتێ
بهرى چهند سهدسالا ل دهڤهرا مزووریا هاتینه
و ل هێتوتێ ئاكنجیبونه، لهورا تا نها ژى ههر خو
وهك عهشیرهت ب مزوورى ددهنه دیاركرن.
هێتوتى و شورهشێن بزاڤا رزگارى خوازا گهلێ مه:
هێتوتى و گوندێ هێتوتێ ههر دهم جهێ گرنگى دانا
مالباتا بارزان بوون و ههردهم ڤێ مالباتێ پشتا
خو ب هێتوتیا گهرم كریه و بوینه جهێ باوهریا
وان و ههر ل دهست پێكا شورهشا شێخ
عهبدولسهلامێ بارزانى هێتوتى تهڤى بزاڤا وى
بونه و ئامادهى خو گورى كرنێ بونه، ههروهسا ل
سهردهما شورهشێن بارزان ژى ب سهروكاتیا شێخ
ئهحمهد و بارزانیێ نهمر، هێتوتى ئامادهى
شورهشێ ببون ژ بوى ڤێ مهبهستێ ژى 12 كهسێن
هێتوتێ ژ لایێ دهستهلاتداریا وى سهردهمى ڤه
حوكمێ سیدارهدانێ بو هاتبوو برین كو ئهو ژى
ئهڤه بوون ( دهروێش هێتوتى، سالح یوسف
ئیبراهیم، میرزا مێرتیخان ئهحمهد، نادر، خالد
خالد، كهریم مهلا ئهحمهد،زێرو حهسهن،
مهحمود ئهبابهكر، تێلى شێخسێن و مستهفا
محهمهد سالح، دگهل دوو تێكوشهرێن دیتر كو ناڤێ
وان نههاته زانین).
دهما كو پارتى دیموكراتى كوردستان ژى هاتیه
دامهزراندن هێتوتى ب ئێكجارى چونه پال شورهشێ و
پشكداریهكا كارا د ئێكهم شورهشا رزگارى خوازا
گهلێ مه دا ب سهروكاتیا بارزانى و پارتى دا
كریه كو ئهو ژى شورهشا ئیلونا مهزن بوو و وهك
هێتوتى ددهنه دیار كرن كو ئێكهم شههیدێ
شورهشا ئیلونێ شههید (نوح عهبدولا) بوو نهك
كهسهكێ دیتر كو ل رێكهفتى 11/9/1961 شههید
دبیت و هێتوتیا پشكدارى د شورهشا گولانا
پێشكهفتنخواز دا كریه دگهل سهرهلدانا پیروزا
بهارا 1991 و د ڤێ رێكێ دا ب دههان شههید
پێشكێشى ئاخا كوردستانێ و رێبازا بارزانى كرینه.
ههروهسا ژ بهر پشكدارى كرنا وان د شورهشێن
كوردى دا ل سالا 1975 چهندین مالباتێن هێتوتى
ئاوارهى ئیرانێ دبن و پاشان ل سالا 1986 ژى چهند
مالبهتهكێن دیتر ئاوارهى ئیرانێ دبن و ل
ئهنفالێن رهشدا ژى هێتوتى ب ئێكجارى (بهس
هندهك مالباتێن كێم مابوون) قهستا توركیا و
ئیرانێ دكهن و دگهل جریسكا سهرهلدانا پیروز
گهلهك ژ ئاوارێن هێتوتى ڤهدگهرن كوردستانێ و
نوكه ژى چهندین مالباتێن هێتوتى هێژ ل ئیرانێ
مانه.
شینوارێن هێتوتێ:
كوردستان وهلاتهكێ پرى شینواره و شینوارن كو
راستیا ژیانا مروڤاتیێ ل ههر دهڤهرهكێ ددهته
دیاركرن و ل گوندێ هێتوتێ ژى گهلهك جهێن شینوارى
ههنه لێ ههر ژ بهر ئاسێ بونا دهڤهرێ و
نهبونا هیچ ڤهكولینهكا دروستا زانستى ئهو
شینوار نههاتبونه ئهشكهرا كرن لێ پشتى كو ههر
دوو بهرێزان ( كوڤان ئحسان یاسین و سهردار حاجى
ئیبراهیم) گهشتهكا زانستى بریه دهڤهرێ شیان
دانهناسینێ بو چهند جههكێن شینوارى ل هێتوتێ
بكهن:
رێكا دهرهجێ ل هێتوتێ:
ئهڤ رێكه دكهڤیته گوندێ هێتوتێ ل چیایێ لینكى
بهرهڤ خارێ دچیت و یا پێكهاتیه ژ چهند
پهیسكهكان ب شێوێ چهپ و راست و ژ بهر و كسلێ
هاتینه دروستكرن و ئهڤ رێكه ب دهرهجا هێتوتێ
یا بهرناسه و د سهردهمێن كهڤندا وهك رێكهكا
بازرگانى بو ئامێدیێ و دهڤهرا زێباریا دهاته
بكارئینان، و دیروكا دروستبونا ڤێ رێكێ ژى وهك د
ئهفسانهیێن خهلكى دا هاتینه دیاركرن كو بو
سهردهمێ میر محهمهدێ ساتى ڤهدگهریت، لێ
ئهگهر ب باشى بهرێخودانهكێ بكهین ل دهڤهرێ
وهك دیار دبیت كو دیروكا دروست بونا ڤێ رێكێ ژى
بو سهردهمێ دروست بونا پرا كهلیا ل ژووریا
دێرهلوكێ و رێكا شوپێ ل گوندێ رهشاڤه
ڤهدگهریت. ههروهسا ژ بلى ڤێ چهندێ هندهك
رێكێن دیتر ژى ههنه وهك دهرهجا هێتوتێ ل
دهڤهرێ كو ژ بو جهێن ئاسێ هاتینه دروست كرن
ئهو ژى رێكا بهرێ گارێ یه ل گوندێ دێرهشێ.
ناووسكا هێتوتێ:
ناووسكا هێتوتێ ب دوراتیا 700 مهتران ژ جادا گشتى
یا دیره و ئهڤ ناووسكه ب شێوهكێ جوان و رێك و
پێك هاتیه كولان دناڤ زكێ كهڤرى دا و جهێ سێ
تهختێن نڤستنێ ل سهر ههنه كو وهك دهێته
زانین دیروكا دروست بونا ڤى شینوارى ژى بو
سهردهمێ مهسیحیهتێ ل دهڤهرێ ڤهدگهریت
چونكى ژ بهر ترسا دهستهلاتداریا ساسانیا و
رومانیا ئولدارێن ئاینێ مهسیحى دناڤا ڤان
ناووسكاندا پهرهستنا خوهدایێ ئێكانه دكرن.
روبارێن هێتوتێ:
هێتوتێ ب خو وهك گوندهكێ دێم دهێته ل قهلهم
دان ژ بهر كو جههكێ ئاسێیه و زێدهتر خهلكێ ڤى
گوندى ب خودانكرنا تهرش و تهوالى یێ بهرناسه
لێ گوندێ هێتوتێ ل ههر دوو ئالیێن روژئاڤا و و
ژووریا گوندى یا ب رووبارێ زێ مهزن دوورپێچكریه
كو ئهڤ روباره 34% ژ ئاڤا روبارێ دیجله پێك
دئینیت.
ل گوندێ هێتوتێ گهلهك كانیێن ئاڤێ ههنه كو ژ
بو مهبهستا ڤهخارنێ دهاتنه بكار ئینان و ژ
وانا (كانیا مالا دكهڤیته سهراڤا گوندى، كانیا
حهجى و سهر رهزا و كانى گیسكى و كانیا
بهربهرایێ ژى دكهڤنه ناڤا گوندى و كانیا كاره
ركێ ژى دكهڤیته روژئاڤا گوندى دگهل كانیێن
بیبكا و سهرگهرا و بهرشیڤێ و كانى بوتكێ و كانى
شرینێ و بهر ملێ كورێ و ناڤ خارێ و كانى
گلهزهركێ ژى دكهڤنه روژههلاتا گوندى).
ههروهسا ل دهشتازێ ژى هێتوتێ چهندین كانیێن
بهرناس ههنه وهك كانیا پیران و گهلهكێن
دیتر.ههروهسا ل ناڤا چیایێ لینكى بیرهكا ئاڤێ
ههیه و پشتى ل ڤان سالێن بوورى ژ لایێ هندهك
خهمخورێن گوندى ڤه هاتیه نویژهنكرن نوكه بو
ڤهخارنێ ب كار دهێت كو ئهو ژى بیرا ناڤ بیرێ
یه.
چیایێن گوندى:
دهما كو بهحسا هێتوتێ دهێته كرن ئێكسهر چیایێ
لینكى دكهڤیته سهر زارێ ههر كهسهكى واته
هێتوت ب چیایێ لینكى كو ئێكه ژ زنجیرا چیایێ
مهتینا یا بهرناسه و گهلهك جاران گوندێ
هێتوتێ ب هێتوتا لینكى یا بهرناسه و ئهڤ چیایه
(2500) مهتران ل سهر ئاستێ دهریا یا بلنده كو
دبیته بلندترین جه ل هێتوتێ، ههروهسان چیایێ
سهردولان ژى ههیه ل هێتوتێ كو ئهڤ چیایه
دكهڤیته ژووریا گوندى بهرڤ روژئاڤا گوندى خار
دبیت و چیایێ هنداڤا رهزان ژى دكهڤیته
دناڤبهرا چیایێ لینكى و گوندى ب خو دا.
ئهگهر باس ژ سهقایێ دهڤهرێ ژى بكهین لگور
وان ژێدهرێن بهر دهست كو نزمترین پلا گهرماتیێ
ل هێتوتێ (11) ل ژێر سفرێ دا و زوورتین رێژا بهفر
بارینێ دبیته (2،13) سم لگورا سهرژمێریا سالا
2007 و رێژا بارانێ ژى دبیته (823 ملم).
ل گوندێ هێتوتێ گهلهك گهلى لێههنه كو
بهرناسترینا وان گهلیێ سهرشیڤێ یه كو
دكهڤیته ژێریا گوندى و ئهڤ گهلیه درێژاهیا وى
دبیته 10 كیلومهتر. و گهلیێ شیڤه گهمكێ ژى
ههر ل گوندى یه و درێژاهیا وى ژى پتره ژ 10
كیلومهتران، گهلى كوتكا ژى دكهڤیته بن زووما
كانیێن میرا و د ڤى گهلى دا دار گیز و ئاڤهكا
مشه لێههیه و د ههمان دهم دا فێقیهكێ باش ژى
لێههیه.
ههر چهنده گوند ب خو جههكێ ئاسێیه و زێد جهێن
دهشت لێنینه لێ ژ بهر بهرفرههیا سنوورێ گوندێ
هێتوتێ ل ڤى گوندى سێ دهشتێن بهرناس ههنه كو
ئهو ژى دهشتا (چهمكانێ) یه كو دكهڤیته
روژئاڤا گوندى دگهل ههر دوو دهشتێن سهلینه كو
ل گوندێ پیرانه یێ گرێداى گوندێ هێتوتێ و بادمهر
ژى ل باوانه.
ههروهسا ژ بلى گهلى و چیایێن هێتوتى گهلهك
شكهڤت ژى ههنه ل ڤى گوندى كو پتریا وان بو
خودانكرنا تهرش و تهوالى دهاتنه ب كار ئینان و
ژ وانا ژى: شكهفتا سیلێ و شكهفتا سورێ، شكهفته
گا، شكهفته كهرێ، شكهفتا مناسبى، شكهفتا بنیێ
بهرێ، شكهفتا سهرنیا، شكهفته گولكێ، شكهفتا
سهرچهمى و شكهفتا سمبێلێ و شكهفتا رهڤهزێ و
شكهفتا قهوالكێ.
هێتوتى ب نێچیرا گیانهوهرێن كیڤى ژى گهلهك د
بهرناسن و ل هێتوتێ گهلهك جورێن گیانهوهرێن
كیڤى ههنه و د ههمان دهم دا چهپهرێن نێچیران
ژى ههنه كو بهرناسترین چهپهر ژى ئهڤهنه ل
هێتوتێ: چهپهرێ قدرێ دكهڤیته دهریێ زێباریا و
دهریێ رانا دكهڤیته هنداڤا كێریێ سیارێ و
چهپهرێ مرێ دكهڤیته سهر چیایێ لینكى و
چهپهرێ قلینگینى دكهڤیته ناڤ چیایێ لینكى
هنداڤا رهزا و چهپهرێ ئاڤه سوركێ دكهڤیته
ناڤ سهرا لینكى.
و ژ جهێن ههره بهرناس ل هێتوتێ (كانیێن میرا)
نه و ئهڤ كانیه جهێن زومێن هێتوتیانه و وهك
هاتیه گوتن د ئهفسانهیاندا كو كانیێن میرا جهێ
میرێن ساتیانه و پشتى پهیدا بونا خینداریێ
دناڤبهرا وان و هێتوتیان دا ئهو زوم بو هێتوتیا
مایه و نوكه ئێكه ژ جهێن ههر خوش و دلڤهكهر
یێن هێتوتێ.
ئابوورێ گوندى:
وهك هاتیه دیار كرن كو ژیانا خهلكێ گوندا یا ل
سهر چاندێ و خودان كرنا تهرش و تهوالى و خهلكێ
هێتوتێ ژى یێ بێ بهرهر نهبوو ژ ڤان ههر دووكان
چونكى وهك مه دایه دیار كرن كو هێتوتێ جههكێ
ئاسێیه ژ بهر هندێ ل ڤى گوندى خهلكى گهلهك
تهرش و تهوال ب تایبهتى (بزن و میه) خودان
كرینه و ژیانا وان ل سهر خودانكرنا گیانهوهران
بوو لێ وهك دانعهرێن دهڤهرێ ددهنه خویاكرن
كو ژ بهر ههبوونا چهندین جهێن باش و زهڤیێن
پرى بهرهك ل هندهك گوندێن نێروهیا كو هێتوتیان
كرینه ب تایبهت ل گوندێن( وێله و كاره و
بێرومان) چهندین مالباتێن هێتوتێ بو خو كارێ
چاندنێ كریه و ئهڤ دهرامهته لێ دهاته
بهرههم ( برنج، گهنموك، گارس، خروڤى) و گوند ب
خو ژى یێ ب ههبونا دارهكا زوورا كهزانێ
بهرناسه چونكى ل سنوورێ گوندێ هێتوتێ ب هزاران
دارێن كهزان ههنه.
ههروهسا ژ لایێ ههبونا كانزایان ڤه تا نوكه
هیچ تشتهك نههاتیه دیاركرن چونكى كهسێن
شارهزا سهردانا دهڤهرێ نهكرینه لێ وهك
خهلك دبێژیت ل گوندى زێر و ئهلماس و قیر ههیه.
مهزن و موختارێن گوندى:
ل گوندێ هێتوتێ ب درێژاهیا وێ دیروكا كهتیه بهر
دهستێن مه چهندین كهسێن بهرناس موختارى و
مهزناتى ل گوندى كریه لێ نابیت بهێته ژ بیر كرن
كو وان واته هێتوتیا ئاغا نهبونه و نههێلایه
كهس ئاغاتیێ لێ بكهت و مهزن و موختارێن هێتوتێ
ژى ئهڤهنه ( دهروێش حهجى هێتوتێ كو ب
دهروێشێ هێتوتى یێ بهرناسه و سهلیمێ سهعدو،
محمد سالح، حهسهنێ لهیمینێ، تێلى شێخسێن و
محهمهدێ نادر).
ههروهسا هێتوتێ گهلهك مروڤێن ناڤدار ژى تێدا
بوون كو ههر دهم جهێ بریارێ و رێزگرتنا خهلكى
بوون و ژوانان ژى (تهیمهزێ سالح، سهلیمێ یاسین،
دهروێشێ هێتوتێ، سهلویێ كهریم، سهلویێ
بابهیى، سهلیمێ سهعدو، سهعدویێ تاهر،حهسهنێ
مهروان، مشهختیێ شێخ ئهمهر، شێخسێن
عهبدولرهحمان، محهمهدێ نادر) و ل سهر ئاستێ
ژنان ژى ئهڤ ژنه ل هێتوتێ گهلهك بهرناس و جهێ
رێزگرتنێ بوون ( كهڤوت، بهارا شێخسێن، گولا مهلا
محهمهد)ى.
دهوات:
گوندێ هێتوتێ و خهلكێ وێ ب كرنا دهواتان ل
دهڤهرێ یێن بهرناسن چونكى پتریا جورێن دهواتێن
كوردى دكهن و ل كهڤندا هێتوتیا ل دهستپێكا
بهارێ ژن دخواستن و ل دوماهیا پاییزێ ڤهدگوهاستن
چونكى وهك دانعهمرا دایه دیار كرن كو ئهو
دناڤا ڤى دهمى دا زێده مژیلى كارى بوون و ههر
دهواتهكا ل هێتوتێ چێدبوو سێ روژا ڤهدكێشا و ب
شهڤ و روژ و كچ و كورا ملێ خو دا ئێك و ل سهر
بانا دهوات دكرن، ههروهسا هندهك جارا چێبویه
كو 7 بیك و 7 زاڤایا د ئێك دهمدا دهواتا خو
كریه ب ههڤرا و دهوات ب ڤى شێوهى بوون: زاڤا
دا چیته مالهكێ و دهواتى ل بهر دهرێ مالا
بابێ زاڤا خرڤه دبوون و دا جابێ دهنه مالا بابێ
بیكێ و دهما كو دچون بیكێ ڤهگوهێزن دا ل
دهستپێكێ خارنهكێ ل مالا جیرانێن بابێ بیكێ خون
پاشان دا ب كرنا دهواتێ ل پێشیا بیكێ وێ بو مالا
زاڤاى ئینن.
ههروهسا بو شیڤێ ژى مالێن دهوروبهرێن زاڤاى
شیڤ د و ل دوور وان رهوشت و تیتالێن بهرێ بیك و
زاڤا ههر ئێك 3 جارا رادكرن و روینشتن نه وهك
نها ب تنێ بیك 3 جارا رادبیت و دروینیت.
بههى و تازى:
ل هێتوتێ بههى نهدهاتنه دانان دهما كو
كهسهكى ئهمرێ خودێ كربا ب تنێ ل سهر گورستانێ
دهما كو ئهو كهسێ چویه بهر دلوڤانیا خودێ
دهاته ڤهشارتن خهلكێ ئامادهبوى ل سهر
گورستانێ بو وى دوعا دكرن و پاشان ههر كهسهك
دچوو سهر كارێ خو، لێ مالباتا مرى بو مریێ خو
مهلا و فهقى دگرتن دا كو ههر ئێك ژ وان 10
جاران بو مریێ وان قورئانێ بخوینیت و خلاس بكهت
ئهو ژى ب مهرجهكى كو دڤێت ل سهر گورێ مرى
خاندبان ههتا ئهگهر زستان ژى با.
فلكلورێ هێتوتێ:
ل دهمێ دبوو شهڤ و ب تایبهتى ل دهواتا ل
هێتوتێ هند هونهرمهند و حهیران بێژ ههبوون كو
شهڤێن تارى و درێژ پرى خوشى و ژیانا نوو دكرن و ب
سترانێن فلكلورى یێن رهسهنێ كوردهواریێ و باب و
باپیران ئهو شهڤێن درێژ خهلاس دكرن و ژ
هونهرمهندێن هێتوتێ یێن زهلام ئهڤێن ههنێنه:
یاسین سهلیم، یهحیا سهلیم، گراڤى ئهحمهد،
رهمهزان ئهبابهكر، عهزیز عهلى و قوتاس
ئهبابهكر كو ئهڤێن ل سهرى ههر ههموو چهندین
ساله چوینه بهر دلوڤانیا خودێ مهزن و یێن
نوكه د ژیانێ دا ماى ژى ئهڤهنه:خالد عهزیز
(نوكه ل كومهلگهها هێتوتێ دژیت)، موسا مستهفا
( ل وهلاتێ ئهلمانیا دژیت).
ههروهسا مل ب ملێ زهلاما ژنا هێتوتى ژى ههر
دهم د ناڤا گورهپانا سترانا كوردى دا بوو هیچ
دهمهكى رێ ژێ نههاتیه گرتن كو ب دهنگێ خو
خزمهتا فلكلورێ گهلێ خو نهكهت و ئهو ژن ژى
ئهڤه بوون: بهگیخانا كهریم، حهلا مهحمید،
بنهوشا محهمهد، كهمهرا لهیمینێ، خوناڤ،
بزنوكا كهریم و رهفیقا كهریم دگهل زلهیخا
عهبدلا و ئهسمایا گولى.
ژ بلى سترانێن فلكلورى خهلكێ هێتوتێ و ب تایبهتى
زاروكان یاریێن فلكلورى ژى دكرن كو ژ وانا:
دارحهجانێ، تیسانێ، هولانێ، كێلهبهرانێ،
میرانێ، شهكرانێ، ماتلیسكانێ، كابانێ، هێكانێ،
بهرِیانێ، مازیانێ، رهزكێ رهمهزانێ،موركانێ،
پارسهنگانێ، سێ پێنگاڤانێ، گوستیرانێ،
داروپلیتكانێ، زلى و بلى، وهریس كێشانێ، برانا
دارى و شتانێ.
خارنێن كوردهوارى یێن كو ل هێتوتێ گهلهك
دهاتنه چێكرن ل سهردهمێن كهڤندا:
هێتوتى ب چێكرنا دهوینێ یێن بهرناسن لێ ژ بلى ڤى
جورێ خارنێ وان گهلهك جورێن دیتر یێن خارنێن
كوردهوارى دروست كرنه و ژ وان ژى: ترشك (یا ب
كوتلك و بێ كوتلك)، ماش، نیسك، برنجا شورهڤایێ،
ئیپراخ(دولمه)، ترخێن، كهنگر، چورین، چیچ برنج
(نیڤهك برنجه و نیڤهك گارسه) دگهل چهندین
جورێن دیتر یێن خارنێ و نانێ وان ژى ژ گارسى و
خروڤێ و گهنموكێ دهاته چێكرن.
جل و بهرگ و دهست رهنگینى:
زهلامێن هێتوتى گهلهك بو كارێ خو یێن بهرناسن
و جل و بهرگێن جوان ههر دهم ل بهر خو كرینه و
ل سهر دهمێن كهڤندا وان بهرگیز و ساق و دهرسوكێن
مهرهزى دگهل هندهك ئێلهكان ل بهر خو كرینه
و پێلاڤا وان ژ چهرمێ گا دهاته دروست كرن و ژنان
ژى چاپان ههر دهم شین دكر و پاشان دكرنه بهرخو
دگهل كچولى و گرێب و مهخمیر و مهیدانى و سالكو
ژى دكرنه بهرخو.ههروهسا ژ بوى خو جوانكرنێ ژنا
زیڤ بكار دئینان و ژ بوى بیكان ژى ههر زیڤ دهاته
بكار ئینان نهك زێر و ئێكهم جار ژى دهما كو ژنێن
هێتوتێ زێر بكار ئیناى خزێمك بكار ئینایه و پاشان
گوهارك.
دهێته گوتن كو ژنێن هێتوتى دهست رهنگینى و
دروستكرنا مافورا و كهلوپهلێن دیتر یێن ناڤ مالێ
ژ ژنێن ئورهماریا وهرگرتینه چونكه ئورهماریى
ب دروستكرنا تشتێن ناڤ مالێ یێن بهرناس بوون.
و نوكه ئهگهر بێت بهحس ل سهر رهوشا ژیانا
هێتوتیان بكهین دێ بینین كو پتریا وان یێن ل سهر
موچێ مههانه دژین و گهلهك كێم كهس ههنه كو
ب كارێ بازرگانى یان ههر كارهكێ دیتر رادبن.
ژێدهر:
*كوڤان ئحسان یاسن، رێكا دهرهجا هێتوتێ و چهند
دیتنهك، كوڤارا لینك، ژماره 1، خزیرانا 2009.
*كوڤان ئحسان یاسین و سهردار حاجى ئیبراهیم، گهریانهك
بو گوندێ هێتوتێ،كوڤارا سیلاڤ،ژماره36،نیسانا
2009.
*كوڤان ئحسان یاسن،پرا كهلیا هێمایهكێ ههبوونێ،
كوڤارا لینك، ژماره2،تیرمهها 2009.
*فیستهڤالێن فلكلورى ل دهڤهرا ئامێدیێ، ژ
وهشانێن لقێ 18،زنجیره3، 2006-2007.
*دیدارهك دگهل خالد عهزیزهێتوتى كو ژیێ وى 80
ساله و ئاكنجیێ كومهلگهها هێتوتێ یه.
*دیدارهك دگهل حاجى ئیبراهیم دهروێش هێتوتى ژیێ
وى 53 سالن و ل ناحیا دێرهلوكێ دژیت.
سهردار هێتوتى
|