|
نهزیف محمد على
دهمێ
كهسهك یان نڤێسهرهك ل
سهر مێژویا ههر جه و
وارهكى بنڤێسیت ؛ یا دروست و
باش ئهوه ئهڤ نڤێسینه پشت
بهستنێ ب ژێدهریێن مێژویى
بكهت دا پتر راستى و خوشى ژێ
بهێته وهرگرتن ژ لایێ
خواندهڤانى ڤه ؛ لێ ههكهر
ژێدهر ژبهر ههر ئگهرهكێ
نهبن یان ب دهست نهكهڤن؛
ئهو كهس یان نڤێسهر یێ
نهچاره پهنایێ بهته دهڤ
دان عهمرو پیرهمێرا و ل
دوماهیێ پشت بهستنێ ب گوتن و
جیروك و چیڤانوكێن وان یێن (
ڤهگێرایى ) بكهت .. براستى
ئهڤه ژ مێژه وهره ئهم
مژیلى ڤى بابهتى ؛ ئان كو
بابهتێ ژێدهرا ژ بوم مێژویا
سهرسنكێ و یهك دهلیڤهژى
مه ژ خو نهكریه ژ بو ڤێ
مهرهمێ .. بهلێ مخابن تا
نوكه تشتهكێ ژ ڤى رهنگى ب
دهست مه نهكهفتیه ..
راسته چهند نڤێسینهك بو
نمونه وهك دهلیلهكێ
گوزارى یان راپورتهك ( نڤێسى
.. دیتى ) ل ڤێره و ل وێرا
هه ل سهر سهرسنكێ هاتینه
نڤێسین و نیشان دان ب
تایبهتى پشتى سهرههلدانا
پیروزا 1991ێ ؛ لێ ژێدهرێن
وان نڤێسین و پێزانینا ژى
ههر پیره مێر و دان
عهمربوینه و نوكهژى
زوربهیا وان د ساخن .. یان
ژى تومارگههێن فهرمانگهها
جارجار بكار هاتینه وهك
ژێدهر بو چهند پێزانینهكا
لێ پرانیا پێزانینێن ڤان
تومارگهها ژى ل سالێن
پێنجیان وێڤهتر نابورن ..
ئان كو دهمێ سهرسنك بویه
ناحیه ل سالا 1952 ێ ل
چهرخێ بورى . ههلبهته مه
بهحسێ مێژویهكا كهڤن و
دێرین تره ههر چ نهبیت (
500 ) سالا و وێڤهتر ..
زێدهبارى ئهڤ پێزانینه ل
گور دیتنا مه زور د سهرڤه
سهرڤه و سهر پێ بوینه و د
ئهنجام دا دوور بوینه ژ
ڤهگریێ و ( شمولیه ) هور
بینیێ .. سهرهراى ڤێ چهندێ
ئهڤ نڤێسینه جهێ دل خوشیێ و
رێزێنه ب تایبهتى ل جهم
خهلكێ سهرسنكێ .. ههر
چهنده ژێدهرێن ڤێ نڤێسینێ
ژى ههر پیره مێر و دان
عهمرن لێ بدیتنا مه كورتر و
ڤهگرتى تره . ئهڤه ژ
لایهكى ڤه و ... ژلایهكێ
دیڤه و ل دویف رهوشهنبیریا
مه یا كێم بو مێژویێ ب گشتى
و مێژویا سهرسنكێ ب تایبهتى
.. سهرسنك نه جه و وارهكێ
كهڤن و دێرینه ژ لایێ مێژو
و كهلات و دهست ههلاتێ ڤه
.. ههلبهته نه رامان ژ ڤێ
ئاخفتنێ ئهوه كو ڤى جه و
وارى د كهڤن دا كهسهك لى
نهژیایه ؛ نهخێر .. ژبهر
كو چهندین شینهوارێن مروڤا
لێ هاتینه دیتن و ل چهندین
جها نیشانا وێ چهندێ ددهن
كو سهرسنكێ دكهڤن دا ژیانا
مروڤا لێ ههبویه و تا
نوكهژى یا بهردهوامه ..
لێ ل گور دیتنا مه ژیان ل ڤى
جه و وارى ب شێوهیهكێ دهم
دهمى و ڤهقهتیایى لێ
هاتیه برێڤهبرن ؛ ئان كو
نهب شێوێ زنجیرهكا
بهردهوان : بو نمونه ل
سالا 1922ێ ل جهرخێ بورى
دهمێ چهند مالهكا ژ برا
مهسیحیان قهستا گوندێ
سهرسنكێ كرى ب مهرهما ژیان
و ئاكنجى بونێ و دهست ب
كولانا بنیاتێن خانیا دكر ..
چهندین بهرێن گوگراندى و
یێن ب نهخش نكراندى ژ بن
عهردى ژ لایهَ خهلكێ گوندى
ڤه هاتینه دیتن و ههلاندن
پاشى ئهڤ بهره ل ناڤ
گهرێن دیوارێن دێرا سهرسنكێ
دا هاتینه دانان و نژناندن ژ
بو جوانى و بیرهاتنا و تا
نوكهژى دیارن ... ههر وهسا
و ل سالا 1953ێ دهمێ بنیاتێن
قهسرا خێزانا پادشاهى (
مهلكى ) بو نێزیكى چوار
میترا كولاین جهر و لینكێن
مهزنیێن ئاخێ بههستیێن
مروڤان ڤه ( كو دڤان لین و
جهرادا ) بوون هاتینه
ڤهدیتن و ههلاندن ..
ئهڤهژى ژین و ژیارا
مروڤایهتیێ ل ڤى جه و وارى
ههر ژ كهڤن دا دسێلمینیت –
تا سالێن ههشتیان ژى ئهڤ
جهر ولینه دپاراستى بون –
ههر جاوا بیت نهیا دورسته
بو مه ئهم زور لسهر مێژویا
شینهوارا خهبهر دهین
ژبهر كو ئهڤه زانسته و
بسپوریه و تا نوكهژى مه
نهبهیستیه كو ڤهكولینێن (
ئاركیولوجى ) ل سهر
شوینهوارێن سهرسنكێ هاتبنه
كرن و شوینهوار ناسا
شروڤهكرنێن خو ل سهر دیار
كربن كو ئهم درێكا وان را
بزانین ئهڤ شوینه واره بو
چ چاخ و زهمان دزڤرن ؛ ژبهر
كو مه بسپوریا ڤى بوارى
نینه .
سهرسنكێ
بهرى 1922
ئهو
زهلامێن پێشین ئهوێن
بنهكوكا سهرسینكا نوكه
ئاڤاكرى و لێ ئاكنجى بوین ؛
یا بو نهڤیێن خو
ڤهگێرایهڤه .. كو سهرسنكێ
گوندهكێ بهردایى بو بهرى
وان بو پتر ژ ( 100 ) سالا و
هیچ كهسهك یان مالهك لێ
نهبو و شینهوارێن سهرسنكا
بهرى بهروارا ل سهرى دیار
كرى یا ب دارستانهكا چرِ و
پرِ ژ دارێن جورا و جور و
بتایبهتى دارێن بهرى و مازى
و زێدهبارى ئاقار و بیاڤێ وێ
ب دهحل و بیشهكێ ئاڤى و
تارى و پرى دههبه و پێشى
پێك دهات .
و لسهر مهزنیا ڤى دهحل و
بیشى چیروكهكێ د سالێن بستان
دا د ڤهدگێرنهڤه و دبێژن (
گایهكێ گوندى دناڤ دهحلێ
ناڤبرى دا بهرزهدبیت و بو
ماوێ پتر ژ ( 15 ) روژا ل ڤى
گاى دگهرن تا كو دبینهڤه )
– مهزنیا دهحل و بیشى
تهخمین كه – ههر وهسا
دبێژن شڤانێن گوندێن
دهوروبهر و جیرانێن
سهرسنكێ چ جارا پهزێ خو ل
سهرسنكێ شهڤین و پالین
نهدكر ژ بهر پێشیا و
دههبهى وهكى
گورك و هرچا .
چ پێنهڤێت جههكێ پر كانیى و
كانیك بیت و یێ بهردایى بیت
دێ یێ بڤى رهنگى بیت ئان كو
دێ ب دهحل و بیش بیت
یا ژ ههژى یه ل ڤێرێ دیار
كهین كو ڤان چهند خالێن ل
خوارێ دكهنه گروڤه ل سهر
گوتنا خو ؛ كو سهرسنكێ
كاڤله گوندهكێ بهردایى بو
بو پتر ژ ( 100 ) سالا :-
1 – د كاڤلێن گوندێن بهردایى
دا دیوارێن نیڤ ههرفته
مابونه ژ پێرڤه و ل ناڤ ڤان
كاڤلاندا دارێن بهرى و مازى
شوین ببون و ستیراتیا وان
دارا دگههشته پتر ژ ( 50 )
سم ئانكو ستیراتیا وان نیڤ
مێتر بون .. وهكو دهێته
زانین كو ئهڤ داره ژ دارێن
گران وهرار دهێنه ههژمارتن
و پتر ژ ( 100 ) سالا دڤێن ت
اكو قورمێن وان دگههنه ڤێ
ستیراتیێ و ژبهر ڤێ ستراتیێ
ژى خهلكێ گوندى ئهڤ داره
بكار ئینابون وهك ستین و
گاریته بو خوانیێن خو و تا
دوماهیا سالێن پێنجیا ژى
چهندهك ژڤان گاریته و
ستینا مابون و دهاتنه دیتن ل
ڤێره و ل وێراهه .
2 – قونسلێ بریتانى ل میسل (
برسى بادجهر ) ل سالا 1842ێ
د كتێبا خودا دیار دكهت كو
ئهو شهڤهكێ یێ ل گوندێ
بادهرهشكێ نڤستى د رێكا
خودا بو ( ئاشوتێ ل ناڤ
ههكاریا ) كوردستانا باكور و
چ بهحسێ سهرسنكێ د كتێبا
خودا نهكریه – سهرسنك و
بادهرهشك ههڤ توخیبن وزور
دنێزیكى ئێكن بتنێ شیڤهكا
بچیك یا دناڤبهرا وان دا – ل
ڤێره پرسیارهك دهێته پێش :
بوچى گوندهكێ خودان ئاڤهكا
بوش و خوش و ئاخهكا ب كێر
هاتى بو چاندنێ ( دهرامهت ؛
فێقى ) گوندهكێ بهردیى و بێ
خودان بیت ؛ نهخاسمه
ههژارى و نهداریا وى
سهردهمى !؟
بهرسڤ ژى وهكى پیرهمێر و
دان عهمر دبێژن وڤدگێرن
ئهڤهیه :-
1- ئێشێن
كوژهك و قوتبر یێن دهم بو
دهمى سهرسنكێ ڤهدگرت و
خهلكێ وێ ڤهدبراند و دهنگ
و باسێن ڤێ مرنا بكوم (
ڤهبراندنێ ) دگهریان و ترس
و سههمهكا ئهفسانهیى دناڤ
دل و دهرونێ خهلكى دا
پهیدا كربو ل وى سهردهمى
گههشتبو وى رادهى د گوتن (
ژبلى سهید و وهلیا كهس ل
ڤى جهى ناژیت ) ههر وهسا
دبێژن ئهڤ ئێشه خهلكهكێ
بناڤێ ( ئێشا سهرسنكێ ) ب
ناڤ كربو بو نمونه :
سهیدایێ زهكى عهودیشو بو
من ڤهگێرا و گوت
پیرهمێرهكێ خهلكێ گوندێ
سیارێ ل سالێن ههشتیان دا
گوته من هندهك جارا گوندیێن
مه نفرینهك بكار دئینا و
دگوت ( ئێشا سهرسنكێ بهێته
مالا ته ) سیارێ گوندهكه
دكهڤیته بهرامبهرى
سهرسنكێ ژ لایێ باشورى ڤه ل
پشتا چیایێ گارهى .
2- بارینا
بهفرهكا ئێكجار زور ل
سهرسنكێ ل وهرزێ زڤستانێ و
سر و سهقهما وێ یا گران و
دژوار و ناڤ و دهنگ ل چاڤ
ههر جههكێ دى ل سبنهیێ
بادینان – نهخاسمه سهرسنك
وهكى دهێته زانین د
كهڤیته لبن سیها سرتا چیایێ
گارهى و جههكێ نزار و بلند
و بهربایه ژ لایێ جوگرافى
ڤه ( ئهز گهلهك جارا
دبێژم سهرسنك خوش
زڤستانگههه ) .
3- قهچاخچى
و رێگر و جهردهچى ؛ ژبهر
كو سهرسنكێ گوندهكێ
بهردایى بو و یێ پرى جوم
جهلال بو و خودان دهحل و
بیشهكێ مهزن بو وهكى مه ل
سهرى ئاماژه پێ كرى .. نه
بتنێ ئهڤ دهحله دێ دههبا
دناڤ خودا ڤهشێریت بهلكى
حهوینگهههكا باش بو بو ڤان
جوره كهساناژى . دیسا ل
ڤێرێ پسیارهكا دى خو
دههلاڤێت : پا چاوا برا
مهسیحى رازى بون ل سهر ڤى
وارى بژین ؛ سهرهراى
ئاگههداریا وان ل سهر
راستیێن ل سهرى مه ئاماژه
پێ كرین .
ڕ – وهكى دهێته زانین سالێن
بیستا دوماهیا جهنگا جیهانیا
ئێكێ یه و جیهان ب گشتى
بهرهڤ گوهرینا دچو ژ ههر
لایهكى ڤه و جوره سیههكا
ئارامیێ یا رێژهیى ل
دهڤهرا مه ( روژههلاتا
ناڤین ) ب گشتى یا بهرقهرار
بو و سیبهرا ڤى شاپهرى
ناوچهیێن مهژى تا
رادهیهكى ڤهگرتبو .
ب – ئهڤ چهند مالێن برا
مهسیحیێن قهستا خراباتێن
سهرسنكێ كرى بو ژیان و
ئاكنجى وبوونێ ژ نهچاریا خو
ئهڤ گونده ههلبژارت د( لێ
قهومتى بون ) و چ رێكێن
باشتر ل بهر وان نهبون
زێدهبارى برا مهسیحیێن
تیارى ب ناڤ و دهنگ بون ژ
لایێ مێرخاسیێ ڤه ب تایبهتى
ل وى سهردهمى ( نهچاریا
وان ژى چیروكهكا دى یا
تایبهته !؟ ) .
هزرا بنهكوكا ئێكێ یا
هاڤینگههـ كرنا گوندێ
سهرسنكێ
ل
سالا 1934ێ خودێ ژێ رازى (
قهشه عهودیشو )ى قهێ
سهرسنكێ پێنگافهكا دهست
پێشخهر بهرهف هاڤینگهه
كرنا گوندێ سهرسنكێ هاڤێت
دهمێ ب كرِینا گرێ روژ ئاڤا
گوندێ سهرسنكێ رابووى .. ژ
ئێكى دگوتنێ ( محمد تاهر
بادهرهشكى ) ب گوژمێ ( 50
)ى دینارا .. ئهو گرێ نوكه
قهسرا مهلیكى ل سهر هاتیه
ئاڤاكرن و نوكه ب ( گرێ
قهسرێ ) یێ هاتیه بناڤ كرن
– ئهڤ گره دكهڤیته دناڤ
توخیبێ گوندێ بادهرهشكێ دا
– پشتى پێرابونیێن بازارێ گرێ
ناڤبرى ب دوماهى هاتى قهشه
كهته ههول و بزاڤا كو ڤى
گرێ دێم و هشك ئاڤى بكهت ..
د ئهنجام دا شیا ئاڤا كانیا
گهلیێ سهرسنكێ ب رێكا
بوریێن ئاخێ دگوتنێ ( سولینه
) ب كێشیته سهرێ گرى و
سولینهژى قهشهى ل گوندێ
دێرگنى دابوونه چێكرن و
درێژاهیا ههر پارچهكێ ژ ڤان
سولینا ( 50 ) سم بون ئان كو
نیڤ متر بون . پشتى قهشهى
ئاڤ گههاندیه گرێ ناڤبرى
دهست ب چێكرنا بیستانهكێ
مهزن كر یێ پێك هاتى ب
چهندین بیستانك و جنینكێن
فێقى و كهسكاتى و زێدهبارى
چهندین باخچهیێن بهرفرهه
و خوش و دلڤهكهر .
پاشى رابه ب ئاڤاكرنا ( 9 –
10 ) خانیا دگهل چهندین
كهپرێن هاڤینى بو گهریده و
گهشتیارێن سهرا هاڤینگههێ
! دهن ژ بو كرێ كرنێ ل
وهرزێ هاڤینێ كو پتریا وان
خهلكێ میسل و بهغدا بون ..
ب ڤى رهنگى ئهڤ گره دبیته
( بنهكوكا ئێكێ یا
هاڤینگهها مهزنا نوكه یا
سهرسنكێ ) و قهشه عهودیشو
خودێ ژێرازیبیت ب ئێكهمین
كهس دهێته نیاسین كو هزرا
هاڤینگهه كرنا گوندێ
سهرسنكێ كرى و بهرێ بنیاتى
بو داناى .
براستیژى ئهڤ پێنگاڤه یان
بێژین ئهڤ رویدانه وهكى
كودهتایهكا ئهكتیڤ بو نه
بتنێ د ژیار و ژیانا خهلكێ
گوندێ سهرسنكێ دا بهلكى
سهر چهق و شاكێن وێ هێدى
هێدى دهڤهرژى ڤهگرت ژ
گهلهك لایان ڤه ب تایبهتى
ژ لایێ ئابورى و رهوشهنبیرى
و چڤاكى ڤه . بو نمونه :
ژلایێ ئابورى ڤه خهلكێ
گوندى بسانههى شیان
بهرههمێ خو یێ چاندنێ و
گیانهوهرى بفروشنه
گهریده و گهشتیارێن سهرا
هاڤینگههێ دهن و ژ لایێ
رهوشهنبیرى ڤه یا خویایه
كو تێكههلى دگهل پاشخانێن
كهلتوریێن جووداجوودا دا
كهنالهكێ ههره گرنگه بو
لێك گوهرینا شارهزایێن ژیانێ
و ل دوماهیكێ فاكتهر و
ئالاڤهكێ ب هێزه بو لیك
گوهرینا بیر و راو ههلبهته
ئهڤهژى گوهرینا
رهوشهنبیرى ب خوڤه دگریت
نهخاسمه ههكه تێكههلى
دگهل تهخهكا بژاره وهكى
گهریده و گهشتیارا بیت ..
ههر وهسا ههڤ نیاسین و
تێكههلى دگهل مێشكێن دنیا
دیتى و ڤهبوویى دبنه
ئهگهرێ چێبون و دروست بونا
پهیوهندیێن مروڤایهتى یێن
ههمهرهنگ ب تایبهتى یێن
چڤاكى .
ل
دوماهیكێ یا ژ ههژییه
بهێته گوت نكو قهشه
عهودیشو قهشێ سهرسنكێ
دامهزرێنهرێ هاڤینگهها
سهرسنكێ یه و خودانێ روولێ
ههره گرنك و سهرهكى یه
دوان ههمى پێشكهفتن و دهست
كهفتیێن هاڤینگهها سهرسنكێ
ب خوڤو دیتى .. تا ئهم دشێین
بێژین دهڤهر ژى .
ژێدهر:
1_مجلة دهوك،عدد16.
2_مجلة هريم،عدد248.
3_الكورد والأحداث الوطنية في
العراق خلال العهد
الملكي(د.عبد الفتاح علي
بوتاني).
4_زيارات الأمير الوصي عبد
لله للاقضية(عقرة
،زاخو،دهوك،عمادية)د.عبد
الفتاح علي بوتاني.
5_مجلة دهوك،عدد7.
6_ ارزي وبكر بكي ارزي،محمد
أمين دوسكي.
7_مجموعة من لقاءات مع زكي
عوديشو،محمد رشو ،محمد
ويسي،ملا حمدي السلفي،محمد
افدل كركوهي،إسماعيل
سليمان،إضافة إلى لقاءات
أخرى.
|
