عه‌لى شێخ غیاسه‌ددین به‌نستانى

 

ئا: هێرش كه‌مال رِێكانى

       نڤیسه‌ر و رِه‌وشه‌نبیر و خه‌باتكه‌رێ نیشتیمان په‌روه‌ر(عه‌لى)كورِێ ئیكانه‌یێ زانا و خه‌مخور ودلسۆز و هۆزانڤانێ به‌ركه‌فتى (شێخ غیاسه‌ددین نه‌قشه‌به‌ندى_ به‌نستانى 1890_1944ز)یه‌,ل سالا(1924)ێ ل (بامه‌رنێ) هاتیه‌ سه‌ردۆنیایێ, و هه‌ر ل وێرێ خواندنا خۆ یا سه‌ره‌تایى ب دوماهى ئینایه‌, و ناڤنجى و ئاماده‌یى ژى ل باژێرێ(مویسل), و ل سالا(1944)ێ ل شوینا بابێ وى كو ل ڤێ سالێ چووبوو به‌ردلۆڤانیا خودێ, دهێته‌ ده‌ست نیشانكرن بۆ نوینه‌راتیا ده‌ڤه‌را (ئامێدیێ)دجڤاتا نوینه‌رێن عیراقێ دا,ول سالا (1946)ێ ئه‌ڤ نوینه‌راتى یه‌ ب دوماهى هاتیه‌, وهه‌ر دسالێن چلاندا چووبوو دناڤ كومه‌لا(هیوا)دا ل بامه‌رنێ , ول سالا (1957)ێ پشكدارى دڤیسته‌ڤالا قوتابى ولاوێن جیهانێ دا ل(موسكو_ روسیا)كربوو, و ل وێرێ هه‌ڤپه‌یڤین و دیداره‌ك دگه‌ل خه‌باتكه‌ر (ئه‌سعه‌د خۆشه‌ڤى) وهۆزانڤانێ ناڤدارێ كورد(قه‌دریجان)و(نوره‌ددین زازا)ى وهنده‌كێن دیتر كربوو ئه‌وێن كو ل وێ ڤیسته‌ڤالێ ئاماده‌بووین,ودزڤرینا خۆ دا ژ ڤێ ڤیسته‌ڤالێ ل ئاسایشا به‌غدا دهێته‌ ده‌سته‌سه‌ركرن, به‌لێ مامێ وى(شێخ مه‌سعود نه‌قشه‌به‌ندى 1922_2005ز) به‌ره‌ڤانیێ ژێ دكه‌تن و ئازاددكه‌تن ژئاسایشێ,ئه‌و ژى ب وى مه‌رجى كو دڤێتن ل بامه‌رنێ  ل ژێر زێره‌ڤانیا پولیسان دابیتن بۆ ماوێ ساله‌كێ, و ل سالا (1959ز)ێ دهێته‌ نه‌فیكرن بۆ باژێرێ (عممارة) ب فه‌رمانا حاكمێ عه‌سكه‌رى بۆ ماوێ دوو سالان, ول سالا(1963)ێ دچیته‌ دناڤ رێزێن پێشمه‌رگێن جانفیدادا وپشكدارى یێ دكه‌تن ب پێنڤیسێ خۆ یێ زێرین بۆ ئێزگێ ده‌نگێ كوردستان, وپشتى هنگى دچیته‌ ده‌ڤه‌را (بارزان)و تاكو سالا(1968)ێ دمینته‌ ل نك سه‌ركرده‌یێ تێگوشه‌ر(شێخ ئه‌حمه‌د بارزانى), و ل سالا(1970)ێ یێ دزڤریته‌ به‌غدا ودبیته‌ ئه‌ندام د(كومه‌لا رِه‌وشه‌نبیرى یا كوردى)دا,ول سالا (1972)یێ ئێكه‌م په‌رتوك بناڤێ (چیرۆكێن كرمانجى) ل چاپخانا دهوكێ چاپ دكه‌تن ودبیته‌ ئه‌ندام د(سه‌ندیكا روژنامه‌ڤانێن عیراقێ),وهه‌روه‌سا وه‌ك نڤیسه‌ر ل روژناما(هاوكارى)ژى ل به‌غدا دهێته‌ دامه‌زراندن, ودیسا نڤیسه‌رى بۆ(ئێزگێ كوردى_به‌غدا)كرى یه‌ بۆ به‌رنامێ(كه‌له‌پورى مللى), و ناڤهاتى ژ گۆڤار و روژنامێن كو بابه‌ت تێدا به‌لا ڤكرین ئه‌و ژى گۆڤارا (هیوا) و روژنامێن (روناهى) و (التقدم) و (الاخبار),و هه‌ژى یه‌ بێژین كو هه‌ر ژ به‌رهه‌مێن خامه‌یێ  نڤیسه‌رێ ده‌ستهه‌ل و ژێهاتى(عه‌لى شێخ غیاسه‌ددین نـه‌قشه‌به‌ندى _ بـه‌نستانى), ئه‌ڤ په‌رتـۆكێن نـاڤـدارێن ل ژێرینه‌ یێن كو ژ زمانێ عه‌ره‌بى وه‌رگێراینه‌ ل سـه‌ر زمـانێ شرینێ كوردى 

- كوخ العم توم: ژنڤیسینا رۆمان نڤیسا ناڤدارا ئه‌مریكى(هارییت بیتشراستو) یه‌, ئه‌وا كو ل سالا (1852)ێ نڤیسى كو ل دۆر ئه‌گه‌رێ شه‌رێ ناڤخۆیى(ئه‌هلى) یێ ئه‌مریكى یه‌

- كلیله‌ ود منه‌: كو ناڤدارترین په‌رتۆكا فه‌یله‌سوفێ هندى (بیدبا)یه‌, كو (عه‌بدوللا كورِێ موقه‌ففه‌عى723_759ز)ژ فارسى وه‌رگێرا بوو عه‌ره‌بى.

- ملحمه‌ جلجامش

- مقدمه‌ إبن خلدون

       و  پشتى بزاڤ و خزمه‌ته‌كا پێش چاڤ و دیار پێشكێشى تۆرو ره‌وشه‌نبیرى یا كوردى و خه‌باتا گه‌لێ خۆ یێ كورد كرى ل 2/8/2000 ێ ل پایته‌ختا كوردستانێ(هه‌ڤلێرێ)دچیته‌ به‌ردلۆڤانیا خودێ و هه‌ر ل وێرێ ژى دهێته‌ ڤه‌شارتن, و(كچه‌ك و سێ كورِێن) نڤیسه‌رێن ده‌ستهه‌ل وخه‌مخورێن چاند و تۆرو ئه‌ده‌بێ كوردى ل دویڤ خۆ دهێلیتن ئه‌و ژى (عه‌بدولره‌حمان , بلند, غیاسه‌ددین, سه‌رفه‌راز)كو ناڤێن دیارن درِه‌وشه‌نبیرى یا كوردى دا.

 

 

 

 

 

ژێده‌ر/

- په‌رتوكا(ئه‌ڤه‌یه‌ بامه‌رنێ), مسته‌فا نورى بامه‌رنى,2004دهۆك

- بنك المعلومات,عباس لمع , ج5 2001بیروت

- بنك المعلومات,ڕنگوان خلیل حمد,ج10 2002بیروت

- موسوعه‌ المعلومات,إبراهیم مرزوق 2000 القاهره‌