|
کورته
ژین
ل گولانا سالا 1918 ێ ل
ئامێدیێ ژ دایک بوویه ، بنهمالا
وان ل ئامێدیێ ب ناڤێ
( مالا کوتا - کوتا زاده ) یا ناڤداره ، بابێ وی مروڤهکێ
ژ خو شهرم کری و بهرخۆڤهبوویه ل
دویف هێزو ڤهژانا خو
کریاری و فروتن کریه ، مالا خو ب
سهرفهرازی خودان کریه ، ل سالا 1932 ێ دژیێ
8 سالیێ دا ل خواندگهها ئامێدیێ قوناغا سهرهتایی ب
دوماهی ئینا . ژ بهر دهست کورتیێ
نهشییا ل سهر خواندنێ بهردهوام
بیت ، ژ بهر کو دڤیا بچیته مویسل
و پاره پێ دڤیان ، ژ ههژاری و بهلهنگازیا بارێ جڤاکی ،
خواندن برێڤه هێلا ، پشتی سێ سالان ژ نوی
بهردهوامیێ پێ د دهت ، ل سالا 1933 ێ داخوازی
ژ خهلکێ ئامێدیێ
هاتهکرن ل گهل گوندێن رهخ و
روی بو ڤهکرنا رێکا ترومبێلا ل ناڤبهرا گوندێ بێبادێ و
ئامێدیێ کو بێبادێ ژ (8-10) کم ژ
هاڤینگهها سویلاڤێ
یا دویره ، (س .ب. ئامێدی) ژی ئێک بوویه ژ وان کهسێن
پشکداری دڤهکرنا رێکێ دا کری ، پشتی ب دوماهیک
هاتی (مهلک فهیسهلێ ئێکێ) هات و رێک ب رهنگهکێ فهرمی
ڤهکر ، ئێکی ژ مروڤێن ئامێدی کو محهمهد سهلیم
عبدالعزیز - برایێ
شههید عزت عبدالعزیز - گوتێ عهریزهکێ
بو مهلکی بنڤیسه و تێدا بێژێ خواندنگهههکا ناڤنجی ل ئامێدیێ
ڤهکهت بو وان کهسێن خواندنا خو ب دوماهی دئینن
، بهلێ ئهڤ داخوازه بجه نههات ، ل سالا 1935 ێ ژ نوی
دهست دایه خواندنا خو ل ئامادهیا مویسل بو ماوێ
پێنچ سالان ، پشتی بدوماهیک ئینای چوویه بهغدا ل
کولیژا (دار المعلمین العالیه) پشکا
جڤاکی گهلهک دناڤ پشکێن
کولیژێ دا هاتی یه و چوویه ههتا کول وێ
پشکێ بنهجێ بووی
، پشتی خواندنا کولیژێ بدوماهی هاتی بوویه سهیدا ل باژێرێ کهرکوکێ ل روژا
23 / 9 / 1944
ڤهگوهاستیه ناڤنجیا باژێرکێ ( ههلهبچه ) و حهفت سالا مایه ل
وێرێ ، پاشی ڤهگوهاستیه باژێرێ سلێمانیێ و ژ وێرێ
ژی ڤهگوهاستیه ناڤنجیا ( زاخو ) و سالهکێ مایه ل وێرێ
، ههتا دوماهیێ بهرێ وی دایه باژێرکێ ( هیت) کو جهێ
دهست پێکرنا وی بوویه ژلایێ ئهدهبییا تا ڤه ههر
وهک وی ب خو د دیدارهکێ دا گوتێ . پشتی سالهکێ مایه ل وێرێ
ڤهگوهاستیه بهغدا ل ناڤنجیا (الرصافه) بو ماوهیێ سێ
سالان ، ل سالێن ( 1956 و
1957 و 1958 ) ێ ، ئامێدیێ ل بهغدا
ههڤده سالان کار کریه و دهرس گوتینه ، پێنچ سالا ل وهزارهتا
پهروهردێ ل رێڤهبهریا خواندنێن کوردی ، پاشی
بوویه ئهندامێ لژنا زمانێ کوردی ل کورێ
زانیاری یا کوردی ژ بلی کو ل زانکویا بهغدا بو ماوێ
شهش سالان دهرس گوتی نه .
ئامێدیێ و بزاڤ
ئامێدیێ گهلهک پشکداری
یێن د یانهیێن
ڕهوشهنبیری و جڤاکی و دهزگایێن
ڕاگههاندنێ دا کرین ، ژ وان یانهیا ( یانهی سهرکهوتن) و
ڕادیویا کوردی ل بهغدا ههر ژ سالا 1956 ێ ههتا
چوویه بهر دلوڤانیا خودێ ، گهلهک گوتار و
بابهت ل دور توره و ئهدهبێ کودی ، زمان و
کاروبارێن جڤاکی یێن کوردان
و د ڕۆژنامه و گوڤاران
و ڕادیویا کوردی دا
بهڵاڤ
کرینه . ژ جهێن بابهت
لێ بهڵاڤ کرین : برایی ، برایهتی ،
هاوکاری ، ڕۆژێ نوێ ، بهیان ،
ڕهوشهنبیری
نوێ ، گوڤارا چیا ، نوسهری کورد، رۆژی کوردستان ،
دهفتهری کوردهواری ، ڕوناهی و گوڤارا کوری زانیاری کورد .
ل دهمێ ئامێدیێ
ل رێزا دوویێ ناڤنجی ل مویسل ،
ڕۆژنامهک بدهست خو ئێخست بناڤێ ( ژیان ) ، ل دهمێ
خواندی چ تام ژێ وهرنهگرت
چنکی هێشتا چ تام
ژ خواندنا کوردی نهدزانی ، پشتی هێدی هێدی
خواندی ، رابو کاغهزهک بو ریڤهبهرێ رۆژنامێ فرێکر
ب زمانێ عهرهبی دا بهردهوام بگههتێ ، و دراڤێ
وێ ڕۆژنامێ دا بو وان فرێبکهت ،
بهلێ ڕێڤهبهرێ بهرپرس ژ ڕوژنامێ ڕوژنامه بو فرێکر بێ دراڤ
و سوپاسیا ئامێدی کر ، ل ڕێزا سێ یێ دهست ب نڤیسینا
کوردی کر ، سالا 1958 پشتی شوڕهشا 14 ی تهمووزێ دهست دا
قهلهمێ خو و هندهک بابهت بو
ڕادیویا کوردی ل بهغدا
نڤیساندن و هندهک ژ ئنگلیزی وهرگێرانه سهر زمانێ
کوردی . دڤی ژییێ کورتێ ( 64 ) سالی دا گهلهک ژ بهرههمێن
خو هێلاینه ب جهدا و نه گههشت ههمیا چاپ و
بهڵاڤ بکهت ، چنکی ههر سال پهرتوکهک چاپ دکر ژ بلی بابهتێن
ڕۆژنامه و گوڤارا دا
بهڵاڤ دکرن ، ژ پهرتوکێن وی یێن نه
هاتینه چاپ کرن :
* دیروکا تورێ کلاسیکی یێ
کوردی .
* چێروکێن کوردی ( سهرهاتی )
.
* بابهتێن ڤهگوهاستی بو
سهر زمانێ کوردی .
ئهگهر بنێرینه گوتار و بهرههمێن
وی یێن چاپ کری ، خزمهتهکا گهلهک مهزن پێشکێشی
مللهتێ خو کری یه ژ لایێ ئهدهبێ کوردی ( کرمانجی
) ڤه . چنکی گهلهک بابهت د تاریێ دا مابوون ، ئێخستنه
بهر ڕوناهیێ هندهک پشکوژ گهش کرن و کرنه گولهکا
گهش ، ههر ژ سالا 1973 ێ حهتا
ڕۆژا وهغهرا دوماهیێ
بجێ ئینای ، بهردهوام بوویه ل سهر چاپ کرنا بهرههمێن
خو ، ههر وهسا پشتی وی ژی ههر هاتینه چاپ کرن .
د ڤی ژیێ کوردت دا بزاڤا وی یا مهزن کو چ جارا نههێته
ژ بیر کرن ، پهرتوکێن وینه ، یێن کو ههمی وهکو
گهلاڤێژهکا گهش د ئهسمانێ تورهیێ کوردی دا د بڕسقن
. ژ بلی پهرتوکا ، ( ئامێدی) گهلهک کورته ژین
ل سهر هۆزانڤانێن کورد
ل بهراهیا پهرتوکا دا نڤیسینه
وهک :
*ژیانا ئهحمهدێ خانی
بو چاپا ( مهم و زین ) ل
ههڤلێرێ سالا
1968 هاتیه چاپ کرن .
* ژیانا
ئهحهمهدێ نالبهند بو دیوانا
ئهحمهدێ نالبهند / بهرگ (1) ژ لایێ نڤیسهر ( خالد حسێن
) ڤه ل دهوکێ چاپ بوویه .
* بهراهیک بو دیوانا (
پشکوژهک ژ باخچێن کوردستانێ یا
هۆزانڤان محهمهد امین
ئاغا ئاکرهیێ ل سالا 1971 ێ ل دهوکێ چاپ بوویه) .
بزاڤا خودێ ژێ رازی (
ئامێدی ) گهلهکا بهردهوام بو ژ نڤیسینا ژیانا
هۆزانڤانا و ساخ کرنا بهرههمێن
وان ، دوێ بزاڤێ دا گهلهک پهرتوک ئێخستینه بهر
دهست کو مروڤ ب چ رێیا نهشێت خو ژێ دویر بێخیت
و دناڤ پهرتوک خانا ههر نڤیسهرهکێ کورد دا نهبن نه
خاسمه ئهڤێن حهس ژ شهعرا کلاسیکی دکهن .
بهرههمێن وی یێن کوردی
* ئێدیهمێن کوردی :
ل چاپخانا
( الشعب ) سالا 1973 ێ کوری زانیاری کورد ل بهغدا چاپ کریه ، ب تیپا (
ئا ) دهست پێ دکهت و ب تیپا ( م ) ب دیماهی دهێت ل گهل دویڤهلانکهکێ ب
کورتی ، ژ چهند پهرتوکێن زمانێن کوردی
و عهرهبی مفا دیتیه بهر پهرێ ( 4 ) ێ دا ( ئـامێدی
) دبێژیت : (( ئهڤ نڤشته یا من پێشکێشی ئهکادمیا کوردی
کری چارهسهریهکا لایهکێ زمانێ کوردی دکهت و زاراڤ و ئیدیهمن )) د
ڤێ پهرتوکێ دا ئیدیهم یا نڤیسی پاشی راڤا
وێ و ل دویفرا ڕامان ب زمانێ عهرهبی ، پهرتوک ( 160 ) بهرپهره
دگهل دویڤهلانهکێ ب قهبارێ بهتال . ئهڤ پهرتوکه گهلهک یا بنرخه ژلایێ زمانیڤه ،
چنکی ئهگهر زمانێ مه
هندهک کێماسی تێدا ههبن ، مرۆڤ نهشێت نهپێ
باخڤیت و نه ژی پێ بنڤیسیت . ئهگهر زمان یێ لهنگ
بیت کهس د داخازا مروڤی ناگههیت ههروهکی (ئامێدی) دبێژیت
: (( زمان کلیلا سهربهستی و ئازادیا ههمی مللهتانه بێ جودایی
، شوینهوار و ڕهوشهنبیریا مللهتی بزمانێ وی د
هێته پاراستن ، ههر وهسا مللهت بزمانێ ماکێ دهێنه
نیاسین و خودان سهنگ و بهانه )) { بهرێ خۆبده : نوبهارا سهیدایێ
مهزن ئهحمهدێ خانی / بهرپهرێ 22 } لهورا ڤێ کارێ پیرۆز ،
جهێ ڤالا ژ پهرتوکین زمانێ یێ پر کری و بزاڤا ئێکێ یه ژ
لایێ ئامێدی ڤه هاتیه چاپ کرن .
* رێزمانا کوردی :
سالا 1976 ێ ب رونیویێ هاتیه
چاپ کرن . ژ ( 156 ) بهرپهرن فولسکاب پێک هاتیه
، ژ کومهکا وان گوتارێن ل کولیژا ئادابێ پشکا زمانێ
کوردی وهک وانه ( دهرس ) گوتین چاپ کریه ، ژ بو نڤیسینا
وێ مفا ژ هژمارهکا ژێدهران کریه .
* دیوانا مهلایێ جزیری :
سالا 1977 ێ ژ لایی کوڕێ زانیاری کورد ڤه ل بهغدا چاپ بویه گرنکترین دیوانه ژ دیوانێت
هۆزانڤانێن کورد ژ بهر کو ( جزیری ) سهرکێشێ
هوزانا کلاسیکیا کوردی یه . ئهڤ دیوانه (640 ) بهرپهره
و ژ ( 122 ) ههلبهستان پێک هاتیه ژ ههمی جورێن هونهرێ ههلبهستان
ب زمانێ کوردی و عهرهبی و فارسی ل سهر ئهبجهدی یا
عهرهبی ژ بلی دهنگێ پیتا ( ع . غ ) نهبن ههمی
پیتێن دی ههلبهست پێ ڤههاندینه .
* دیوانا پهرتویێ ههکاری
:
سالا 1978 ێ ل ( دار الحریه
للطباعه ) چاپ کریه و ژ
بهڵاڤوکێن دهزگهها
ڕهوشهنبیری وبهڵاڤ
کرنا کوردی یه ل بهغدا ، ( 175 )ههلبهست دناڤ (
238 ) بهرپهران دا ههلگرتینه .
* نوبهارا سهیدایێ مهزن ئهحمهدێ
خانی :
ئهڤ پهرتوکه ژی ژ
بهڵا کری
یێن کوڕێ زانیاری کورده ل بهغدا ، ( 95) بهرپهره و
فهرههنگوکا نوبهارێ یه ژ لایێ ئهحمهدێ خانی ڤه بو زارویێن
کوردا هاتیه نڤیسین ، ئامێدی دانهیێن وێ کوم کرینه
و تویژاندیه و سالا 1979 چاپ کریه .
*
هۆزانڤانێت کورد :
ئهڤ پهرتوکه ژی ژ
بهڵاڤ
کری یێن کوڕی زانیاری کورده سالا ( 1980 ) ێ ب قهبارێ مهزن
( 624 ) بهرپهران دا چاپ کریه . ل دور ژیان و بهرههمێ
( 19 ) نوزده هۆزانڤانێن کورده ، ئهوژی ئهڤهنه :
1- عبدالصمد بابهک . 2- مهلایێ جزیری . 3-
فهقێ تهیران . 4- علی حریری . 5- مهلا مهنسوورێ گرگاشی . 6- خالد
ئاغایێ زێباری . 7- مهلا حوسێنێ باتهیێ . 8- ئهحمهدێ خانی . 9- پهرتویێ
ههکاری . 10- بهکر بهگێ ئهرزی . 11- شێخ نورهدینێ بریفکانی . 12-
شێخ طاها یێ مایی . 13 - حوسنی یێ بامهرنی . 14 - شێخ غیاث الدین نهقشهبهندی . 15-مهلائهنوهرێ مایی . 16- طاهرێ شوشی . 17- ئهحمهدێ
نالبهند . 18-طاهرێ ڕوژدی . 19- شێخ مهمدوحێ بریفکی .
7- خان و مان :
ئهڤ پهرتوکه پێک هاتیه
ژ چهند سهر هاتی و چێروکێن زارڤهکرنێ کو ههمی یێن هاتینه
وهرگرتن ژ گوتن و سهر هاتی یێن کهلهپورێ کوردی ، ژبهڵاڤ
کرنا دهزگهها ڕهوشهنبیری و
بهڵاڤ کرنا کوردی یه ،
سالا 1981 ێ ب قهبارێ مهزن د ( 264 ) بهرپهران دا و ژ
(5 ) پێنچ پشکا پێک دهێت هاتیه چاپ کرن .
8- مهولیدا مهلایێ باتهیی
:
دگهل دا ( عهقیدا ئیمانێ ) یا
ئهحمهدێ خانی . سالا 1982 ێ ژ لاێی ئهمانهتا
گشتی یا ڕهوشهنبیری و لاوان ل
ههڤلێرێ هاتیه چاپ کرن ،
پێك هاتیه ژ ( 76 ) بهرپهران و تویژاندی
یه ژ
چهندین ژێدهرا .
9- ڕێز و سهروبهرێن ژنئینانێ
و کهڤنه شههیان و گوڤهند :
پهرتوکهکا
کهلهپوری
فلکلوری یه ل دور ناڤ و نیشانێن خویه ، دهزگهها
ڕهوشنبیری بو
بهڵاڤ کرنا کوردی ل سالا 1984 ێ پشتی
وهغهر کرنا وی
بهڵاڤ کریه و د بهرگهکێ ڕهنگین دا
و ب ( 120 ) بهرپهران ، تێدا ل دور سهر و بهرێن ژن
ئینانێ و سترانێن فلکلوری ئهڤێن ل بهرێ د هاتنه گوتن
گهلهک تێدا ههنه .
10- ڕێزمانا کوردی - کرمانجی
یا ژوری و ژێری یا ههڤبهرکری :
ئهڤ پهرتوکه ل سالا 1987 ێ
ژ لایێ زانکویا صلاح الدین ڤه هاتیه چاپ کرن ، پێک هاتیه ژ (
481 ) بهرپهران و ل بهغدا هاتیه چاپ کرن . ل دور ئاریشه
و بابهتێن زمانهوانی پهیڤی یه و ههردو زاراڤ ههڤبهری
ئێک کرینه ، ئهڤ پهرتوکه پشتی وهغهرکرنا وی هاتیه چاپ کرن .
ههژی گوتنێ یه
کو سادق بههائهددین ئامێدی ل
ڕۆژا 16 / 6 / 1982 ێ
د کوم بونهکا زمانهڤانیا کوڕێ زانیاری کوردی دا ل بهغدا چوویه
بهر دلوڤانیا خودێ
..
ڤهکولینێن بهر فره
د ژیانا خو یا
ڕهوشهنبیری دا ،
( ئامێدی ) مشه گوتارێن ئهدهبی نڤیسینی نه
بهلێ یێن ب
رهنگ ڤهکولین و گهلهک درێژ نه خاسمه ئهڤێن ل گوڤارا
کوڕی زانیاری کورد،
بهڵاڤ بووین نمونێن ڤێ چهندێ نه ، ئهوژی
سێ گوتارێن گهلهک بهر فرههن :-
1- سهر هوستایێ کێش و ڤههاندنێ
مهلاێ جزیری :
ئهڤ گوتاره یان ڤهکولی نه ژ
( 173 ) بهرپهران پێک هاتی یه و سێ پشکا د گوڤارا ناڤ بری دا
د هژمارا ئێکێ بهرگێ سیێ سالا 1975 ێ و هژمارا بهشێ
دوویێ ژ بهرگێ سیێ 1976 ێ و پشکا سیێ هژمارا بهرگێ چوارێ
یێ سالا 1976 ێ بهڵاڤ کریه .
پاشی ئهڤ بابهته
د پهرتوکا ( ههزانڤانێت
کورد ) دا بهرپهرێن ( 25 - 175 ) هاتیه
بهڵاڤ کرن .
2- هۆزانا
کوردی و هاڤلییا وێ
ب هۆزانا عهرهبی و فارسی ڤه :
ئهڤ گوتارهژی ههر د گوڤارا
کوڕی زانیاری کورد دا بهرگێ شهشێ سالا 1978 دا هاتیه
بهڵاڤ
کرن و ژ ( 43 ) بهرپهران پێک هاتیه .
3- جهلادهت بهدرخان :
ژ ( 31 ) بهرپهران پێک هاتیه و
د بهرگێ ( 7 ) حهفتێ یێ سالا 1980 دا ژ گوڤارا ناڤبری
هاتیه بهڵاڤ کرن .
ئامێدی و زمانی کوردی
کهسێن خزمهتا ملهتێ خو بکهن
گهلهکن ، لێ خزمهت ههنه ژ هندهک خزمهتێن دیتر
ب مفا و بهرههمدا ترن ، چ خو بکهنه قوربان یان ژی
ژ هێز و ڤهژهن و بزاڤا خو تشتهکێ دی تر بکهته
دیاری بومللهتێ خو . ژ ڤان کهسان تهخا کو ههردهم ب
بزاڤ یا ڕهوشهنبیر و تورهڤانایه .
ئێک ژ کهسێن ڤێ تهخێ خزمهتهکا
مهزن پێشکێشی کوڕێن مللهتی و
ڕهوشهنبیریا کوردی
کری نڤیئسهرێ خودێ ژێ رازی (
سادق بههائهددین ئامێدی
) یه .
ئامێدی و بزاڤا ڕهوشهنبیری
ژ خواندن
و ل دویڤ چونا ( س . ب .ئامێدی
) بو تورهو ئهزمانێ کوردی ، نهخاسمه
ل دهست پێکا خواندنا خۆ یا
ناڤنجی
ل مویسل و دهمێ ل نک شههیدێ کوردینی یێ
عزهت عبدالعزیز ، ئهڤی گهلهک هان د دا کو بهردهوام بخوینیت و ڕۆژنامه و
گوڤارێن کوردی د گههاندنێ و ئێکهمین
جار ڕۆژناما ( ژیان ) ل سالا 1936 ێ گههشتیه دهستێ
وی و پشتی خواندنێ ، کاخهزهک بو خودانێ وێ نڤیسی یه و
بهردهوام
گههشتی یێ . ل دویڤ دا ههر وهک ( ئامێدی ) بخو دبێژیت
کو گوڤارا ( گهلاوێژ ) خواند و هێدی هێدی
فێری زارێ کرمانجی یا ژێری بوویه ، پاشی دویڤ دا گوڤارا ( هاوار
) چهند هژمارهک ژێ دهست کهفتینه و خواندی نه ، ههر وهسا گوڤارا
( ڕوناهی ) .
ژ خواندنا ڤان ڕۆژنامه و گوڤاران
کارتێکرنهک ل سهر سهیدای هاته کرن و هان دا کو پتر بخوینیت و
دهست بدهته نڤیسینێ . ل سالا 1944 ێ د بیته سهیدا ل ئامادهیا
کهرکوک و ل دویڤ دا بو چهند جهێن دیتر د هێته ڤهگوهاستن
وهک ههلهبچه و سلێمانیێ . بهری ببیته سهیدا
، ل دهمێ چوویه بهغدا دا کو ل کولیژا ( دار المعلمین العالیه ) بهێته
وهرگرتن ، چاف بێکهفتن
دگهل دا هاتیه کرن و ل وی دهمی چهندین پسیاریێت زهحمهت
ژ قوتابیا دکرن ههتا کو
بهێنه وهرگرتن ، دهمێ سهیدایێ
ئامێدی چوویه بهرامبهری
لژنێ گوتێ بخوینه کو کتێبا ( الطرف )
بوو ، ڤێ دا چو خوارێ و گههشته سهرێ ههڤو کهکی ( ڕسته ) سهرێ وێ
( ما اذا ) بوو ، د . مستهفا جهوادی گوتێ ( اعراب ) بکه ،
ئینا ئێکسهر ئهوی مالکهکا ( الفیه ابن مالک ) بو خواند
، کو بهرسڤا پرسیارا وی بوویه و گوت :
یا اخوتی افیدکم فائدة
کل مابعد اذا زائدة
پاشی ل سهر خواندنێ بهردهوام
بوو یهو ههتا گههشتیه بابهتهکێ دیتر ، دیسان
پرسیار ژێ کر کا ( موانع الصرف ) چهندن ؟
ئێکسهر سهیدایێ ئـامێدی ههر
ب چهند مالکێن ( الفیه ابن مالک ) بهرسڤێ سهر ددهت
و گوت :
موانع الصرف تسعه کلما وجدت
اثنتان منها فما للصرف تصویب
عدل و وصف تانیث و معرفة
و عجمة ثم جمع ثم ترکیب
و النون زائدة من قبلها الف
و وزن فعل و هذا القول تقریب (
۲)
ههر ل دهست پێکا ژیانا
خو بهر
دهوام بویه ل سهر خواندن و نڤیسینێ و لدویڤ چوونا بابهتێن
دیروکێ و زمانی و جڤاکی و تورهیی . لێ دوماهیێ
وهک ڕێباز بو ههر نڤیسهرهکی ، کو ل بهراهیێ
ههر بابهتهکێ ههبیت ل سهر دنڤیسیت ، لێ ب درێژاهیێ
سالا ، د دهراڤهکی یان دووا بتنێ دا
د
نڤیسیت و ههمی هێز و ڤهژهن و زانینا خو تێدا
د مهزێخیت . ژ نڤیسهرێن ڤی ڕهنگی ، سهیداێ مه
سادق بههائهددین ئامێدی یه کو ڤهژاندنا ژیان
و بهرههمێ
شاعرێن کلاسیکیێن کرمانجی خهم ژێ خواری یه و
باشترن نمونه ژی پهرتوکێن وی یێن چاپ کری نه ، ئهڤه
ئێکه ، یا دووێ ژی پویته پێدانا وی ب زارو
زاراڤا ڕێزمانا کوردی ب ههردو زارێن کرمانجی ( ژووری
و ژێری ) ، دیسان باشترن نمونه گوتار و پهرتوکێن وی یێن چاپ
کری نه .
دڤێ کورته گوتارا بیرهاتنا وهغهرکرنا خودێ
ژێ رازی دا ، ب پێتڤی زانی هندهک تیشکێن ڕوناهیێ بهردهینه
سهر لایێ دوویێ ژ پویته پێدانا وی بو زمان و
تورهیێ کوردی ئهو ژ لاێی زمانهوانی یه .
ئامێدیێ و زمانهوانی
ئێکێ وهکی
سادق بههائهدینێ ئامێدی
، یێ کو کارێ خو تهرخان کری بو خزمهتا زمانێ کوردی
، پێ نهڤێت دێ ل سهر چهند رێکا خزمهت و
ڕهنجا خو پێشکێش کهت ، لهوڕا
ئهو ژی ب ڕێیا چهند دهرگههان
شیایه وێ خزمهتێ بکهت چ ب ڕێیا بهرنامێن ئێزگێ کوردی ل
بهغدا، چ ب ڕێیا نڤیسینێ و
بهڵاڤ کرنا گوتاران یان
ژی دانانا پهرتوکان و چاپ کرنا وان ، ئهڤه ههمی
ژبلی کو بو ماوێ چهند سالان ل کولیژا ئادابێ
- ل زانکویا بهغدا وهک وانه بێژ ( محاضر ) دهرس
گوتی نه و بو ڤێ مهرهمێ چهندین چێروک و سهر هاتی
و تهمسیلی و شانوگهری نڤیسی نه(
۳) .
بهری بچینه
دناڤ کاکلکا بابهتی دا فهره ڕاو بوچونێن نڤیسهری بخو ل
دور زمانێ کوردی بزانین ، ل دور پاراستنا زمانێ کوردی
د بێژیت : ( بو مللهتێ کورد ژ لایهکی ڤه بێ گومان جهێ
سهر بلندایێ و شانازیێ یه ، ژ بهرکو نهژادێ خو
پێ پاراستی یه ، ژ لایێ دووێ ڤه بهرێ بنگههێ و بنیاتی یه
بو مانا هاڤلی ئو یهکبوینی و ئێکاتیا مللهتێ کوردێ لێک ڤهکری
، ژێک ڤهدهر تهرابهرا ل چهند وهلاتان ) ( ٤ )
ئهف
چهند ڕێسکه دتژی
ڕامان و پهژنن ، نه خاسمه ژ لایێ
سیاسی ڤه کو ههبوونا مللهتێ کورد ل سهر ستوینا سهرهکی کو (
ئهزمانه ) راوهستیا یه . ل
ندور پویته پێدانا وی بو
زارێن
زمانێ کوردی و ههڤبهرکرنا وان ، ( ئامێدی ) بخو دبێژیت
: ( دانانا پهرتوکهکا ههڤبهرکی یا ههردو زارێت کوردی
یێت بنگههێ کرمانجی یا ژووری و ژێری هیڤی و ئومێدا
من بوویه ههر ژ سالا ( 1936 ) ێ ل دهم و
چاخێ هێش ئهس شاکرد بوم ل پولا دووێ ل قهتابخانا
ئامادهیا مویسلێ ، دهمێ کو رۆژناما ( ژیان ) بو من د هات
و جودایی ل بهر چاڤێت من دیار دبون کو چهند من هزرێت
خو دکرن ئهز تێ نه دگههشتم ب دورستی
... ) (٥)
پشتی چهندین
بزاڤ و نڤیسینا ل دور ڤێ چهندێ و ههولێن وی جهێ خو گرتین
، ل دوماهیێ زانکویا سلێمانی یێ / بهری کو بێته ڤهگوهاستن
بو ههڤلێرێ - کولیژا ئادابێ - پشکا کوردی ل دویڤ بانگهوازا
وی هاتیه و چاپکرنا بهرههمێ وی کو پهرتوکهک
بویه ژێرا چاپ کریه . ههر ل دور نڤیسینا گوتاران
ل دور زمانێ کوردی کو دهێنه هژمارتن ژ بهرههمێ
سهیدای یێ دهست پێکێ ، دوو گوتارن ل دور ( ڕێزمانا
کوردی ) د هژمارێن (
7 ، 8 ) ژ گوڤارا ڕوناهی و هژمارهکا
( ڕوژی نوێ ) دا ل سالا 1961 ێ بهڵاڤ کرینه . ههردوو گوتار بابهتهکێ زمانڤانێ نه و بهرسڤن ل سهر گوتارهکا
( چێژنی ) یا د گوڤارا ( ڕوژی نوێ ) دا بهلاڤبوویی .
بزاڤێن
وی د بیاڤێ زمانێ کوردی دا
1- بهرنامهیێن ئیزگهی :
ههر بهرنامهکێ
نڤیسهری نڤیسیبا ، بزاڤ دکر تێدا بتر خهلکی لێ کوم بکهت و
گوهدار ژێرا مشه
ببن ، ههر وهسا ئهزمانێ نڤیسینا بهرنامهی
دهولهمهند دکر ب پهیڤێن رهسهنێن زمانێ کوردی و تێدا
ب سهدان پهیڤ ژ مرنێ رزگار کرینه لهورا ل دور ئاخفتن
و ڤهگێرانا وان پهیڤان وی بخو ههردهم بهرنامێن خو
پێشکێش دکرن . ههر وهسا ل دور زارێن زمانێ کوردی ،
سهیدای د بهرنامهیهکێ ههفتیانه ل ئێزگا کوردی ل بهغدا ههبو تێدا
چارهسهریا گیروگرفتێن زمانی دکرن .
2- گوتار :
ههر وهک
بهری نوکا مه دایه خویا کرن کو بهرههمێ دهست پێکێ یێ نڤیسینا
سهیدایی دوو گوتارێن زمانهوانی بوون ل ژێر ناڤێ (
ڕێزمانا کوردی
) ههروهسا دوو
ڕۆژنامه و گوڤارێن کوردی دا وهک : برایی ، برایهتی ،
ڕۆژی کوردستان ، پهروهرده و زانست ، هاوکاری ، بهیان
، گوڤارا کوری زانیاری کورد ، چهندین گوتار تێدا
بهلاڤکرینه و دان و ستاندن ل سهر چهندین بابهتێن زمانهوانی کری
یه .
3- پهرتوک :
دڤی بیاڤی
دا ، سهیدای تهقسیری نهکریه و شیایه سێ پهرتوکان چاپ
بکهت ، ههر چهنده پهرتوکهک پشتی وهغهرکرنا وی هاتیه چاپ کرن .
ئهڤ پهرتوک ژی ئهڤهنه :
آ
- ئیدیهمێت کوردی :
سالا
1973 ل چاپخانا ( الشعب ) ژ لاێی کوری زانیاری کورد ڤه د ( 160 )
بهرپهراندا هاتیه چاپ کرن . ئهڤ پهرتوکه چارهسهریا
لایهکێ زمانێ کوردی دکهت کو زاراڤ و ئیدیهمن . ئیدیهم
نڤیسی یه و پاشی راڤهیا وێ و ل دویڤ دا رامان ب زمانێ عهرهبی ،
پهرتوکهکا بنرخ و ب بهایه ژلایێ زمانی ڤه ،
چنکی ههر
وهک ( ئامێدی ) بخو دبێژیت (( زمان کلیلا سهربهستی و ئازادیا ههمی
مللهتانه بێ جودایی ، شوینهوار و رهوشهنبیری یا مللهتی
بزمانێ وی تێنه پاراستن ، ههر وهسا مللهت بزمانێ ماکێ تێنه نیاسین و
خودان سهنگ و بهانه )) .
ب - ڕێزمانا کرمانجی :
سالا
1976 ب رونیویێ دناڤ ( 156 ) بهرپهرێن فولسکا ب دا هاتیه
چاپ کرن و پێک هاتیه ژ کومهکا وان گوتارێن ل کولیژا ئادابێ پشکا زمانێ کوردی
وهک دهرس گوتین چاپ کری یه . ژ بو نڤیسینا وێ چهندین ژێدهر
بکار ئیناینه و ل دور نرخ و بهایێ وێ زانایێ کورد پروفیسور
قهناتێ کوردۆیێڤ دبێژیت (( من کتێبا ته ( رێزمانا کرمانجی
) ستاند ، ئهز گهلهک ژ ته رازی مه و گهلهگ ب من خوهش هات
ههمو فکر و مهزموین وێ ژ بمن خوهش هات ))
ج - ڕێزمانا کوردی :
ئهڤ پهرتوکه
( ڕێزمانا کوردی - کرمانجیا ژووری و ژێری یا ههڤبهرکری ) ل سالا 1987
ێ ل سهر کیستێ زانکویا سهلاحهدین هاتیه چاپ کرن و پێکهاتیه
ژ ( 481 ) بهرپهران . ههر وهسا بێترین ئاریشه و
بابهتێن زمانهوانی گرتی نه و لدوی ههردوو زارا ( دیالێکتان ) ههڤبهرکرینه و گههشتیه ئهنجامهکێ دروست بو کار ئینانا ههر پهیڤ و
ههڤوکهکا ههبیت . ئهڤ پهرتوکه پێتڤیه وهک بابهتهکێ
ڕێزمانی ل زانکویان بهێته خواندن ،
چنکی پهرتوکا ئێکانهیه
ب ڤی جوری دهرکهفتی و نڤیسهرێ وێ شارهزایی د ههردوو
زارایێن سهرهکی دا ههبێت و ئهوی بخو بو ماوهیهکێ وهک سهیدا
دهرس ل زانکویێ گوتین .
|
