|
سوبغهتوللا ئهمین حهسهن
مزوری ل سالا(1926) ێ ل گوندێ باوان (دهڤهرا دهشتازێ - قهزا ئامێدیێ) ژ مالباتهکا
ئایینیا وهلاتپارێز هاتیه سهر دونیایێ ، ڤێ مالباتێ ژ کهڤندا تێکهلی و
پهیوهندی دگهل مالباتا بارزان ههبوون . مزوری خواندنا ئایینی ل جهم بابێ خو
خواندیه ، کو بابێ وی زانایهکێ ئایینیێ ناڤدار بوو و ههرسێ زمانێن کوردی و
عهرهبی و فارسی ب خواندن و نڤیسین ب باشی دزانین ، پاشتر بهردهوامێ ب خواندنێ
دایه ل سهر دهستێ برایێ خۆ یێ کو باوهرناما زاناییێ ژ دهستێ زانایێ ئایینێ مهزن
مهلا کچك ئهڤهندی ل ههولێرێ وهرگرتی ، مزوری بهردهوامی ب خواندنێن خۆ یێن
ئایینی ل خواندنگهها باوان دایه ئهو خواندنگهها باب و باپیرێن وی ئاڤاکری و
مولکێن خۆ کرینه وهقفا خزمهتا وێ ، پاشتر و ل سالا(1939) ێ بۆ بهردهوامیدانێ ب
خواندنێ چوو مزگهفتا مهلا یهحیایێ مزوری ل باژێرێ ئامێدێ . سالا(1940) ێ و ههر
بۆ ڤێ مهرهمێ چوویه باژێرێ موسلێ ل بهراهیێ ل خواندنگهها (الحاج زکریا )
خواندیه ، پاشتر ل خواندنگهها (الفیصلیه) یا ئایینی هاتیه وهرگرتن ، ل ڤێرێ و
ل سهر دهستێ چاکترێن زانایێن موسلێ زانستێن ئایینی خواندینه وهك (شێخ بشیر
الصقال) و (شیخ عبدالله النعمه) و یێن دی ههتا سالا(1946) خواندنا خو ب داوی
ئینای ، ههژی بێژێن ههر ژ سالا(1942) ڤه وهك ئیمامێ مزگهفتا العمریه ل موسل
هاتبوو دامهزراندن . ل باژێرێ موسلێ مزوری دگهل چهندین قوتابیێن زانستێن ئایینی
و کهسایهتیێن
ڕهوشهنبیریێن کورد ههڤنیاسین و ههڤالینی پهیدا کریه و دئهنجامدا
ژی عاشقێ ل دیڤچوون و پتر خۆ
ڕهوشهنبیرکرنێ بوو ، ل سالا(1942) پشکداری د گورهپانا
سیاسی دا کریه پشتی کو بوویه ئهندامێ
کۆمهڵا هیوا ل موسل ، دهمێ ل 16 تهباخا
1946 پارتی دیمکراتی کورد(پارتی) هاتیه دامهزراندن سوبغهتوللا مزوری ژدهستهکا
بهراهیی بوو یێن چووینه درێزێن ڤێ پارتێدا و دناڤبهرا سالێن (1946 - 1961) ێدا
چهند بهرپرسایهتیێن پارتایهتی ل ڤی باژێری بریڤه برینه و
ژئهنجامێ چالاکیێن
وی یێن سیاسی دناڤبهرا (1961 - 1966) چهند جاران هاتیه زیندانکرن و
سهرنگونکرن بۆ ژێری و ناڤهراستێ عیراقێ ، ههژیه بێژێن مزوری ژ
کهسانێن نێزیك وبهرنیاس بوویه ل جهم بارزانیێ نهمر ویهکهمین سکرتێرێ پارتی خودێ ژێ
ڕازی ههمزه
عهبدوللا . ژ سالا(1975) ڤه مزوری ژ کارێ سیاسی دویرکهت و ل مالا خۆ روینشت وما
ب هیڤیا مووچێ خۆ یێ خانهنشینیێ ڤه ، ژبهر کو ئهو مینا ژێدهرهکێ زیندۆیێ
دیرۆکا گهلێ کورد بوو ب بهردهوامی قوتابیێن پشکا دیرۆکێ ل کولیژا ئاداب زانکۆیا
دهۆکێ سهرهدانا وی دکر و مفا ژزانین و بیرهاتینێن وی یێن دیرۆکی وهردگرت . ههرژبۆ
ڕێزگرتن ل ڕولێ خهباتا وی د
ڕێزێن بزاڤا نهتهوایهتیا کوردیدا و داکو جیلێ نوو
یێ گهنجێن کوردی مفای ژ بیرهاتنێن وی وهرگرن ب ههلکهفتا یوبیلا زێڕینا پارتی ههفتینامهیا
پهیمان دیدارهکا درێژ دگهلدا کریه و ل هژمارا 55 سالا 1996 ببهڵاڤکریه
مزوری کهسایهتیهکێ نهتهوایهتی و سیاسهتمهدارهکێ
ڕهوشهنبیر بوو
، سهرهڕای
ڤێ چهندێ پهسنا خهباتا خۆو خهباتا مالباتا خۆ و پهیوهندیێن مالباتاخۆ دگهل
مالباتا بارزانیێ
نهمر نهدکر ، وههر چهنده ژیهکێ درێژ د خهباتێدا دڕێزێن
بزاڤا وهلاتپارێزیا کوردیدا بووراندیه وهاتیه گرتن و زیندانکرن و دویرئێخستن ،
بهلێ چ جاران
سینگێ خۆ ب ڤێ چهندێ ڤه نهد دهرئێخست و تنێ خهما
وی پێشکهتنا گهلێ کورد و گههشتنا وی بوو بۆ گشت مافێن وی یێن
ڕهوا ودامهزراندنا
دهولهتا سهربهخویا کوردستانێ ، بوباوهریهکا موکوم ههبوو کو خهباتا مرۆڤی و
کاری مرۆڤی سهخمهراتی
وهڵاتی کارهکێ سروشتیه و پێدڤی سوپاسی و پێداگوتنێ نینه
و ژبهر ڤێ چهندێ ژی حهز ژ وان کهسان نهدکر یێن سنگێ خۆ ب خهباتا خۆ یا سیاسی
دیاردکرن و ئهڤه ب رهنگهکی مهدحهکرنی دزانی . مزوری ب درێژیا ژیێ خۆ هێمایی
دلسوزی و وهفادهریا نهتهوایهتی بوو ، دژیێ خۆدا نهداخازا دهستکهفتهکی و
نه ژی داخازا هاریکاریهکێ کریه ، ههتا رۆژا داویێ ژیێ خۆ رۆژا 29 چریادووێ 2001
ی وهفادار و دلسوزێ رێبازا بارزانیێ نهمر بوو و بهردهوام ژی کورێن خۆ ئازاد و کاوا
دارسپاردن ل سهر ڤێ رێبازێ بچن کو رێبازا دروستا کوردایهتیێ یه
ل موسلێ ول سالێن چلان مزوری ب نڤیسینا بهرههمێن رهوشهنبیری و بهلاڤکرنا وان
کریه، بهرههمێن خۆ یێن بهراهیێ ب کوردی د کۆڤارا گهلاوێژ (1939 - 1949) دهنگی
گیتی تازه (1943 -1946) و ب عهرهبی د رۆژناما (الاهالی) و (السجل) یێن بهغدا داکریه
، پاشترژی دهمێ رۆژناما خهبات ل نیسانا سالا (1959)ل بهغدا ب ئاشکرایی دهرکهتی
بهرههمێن خو تێدا بهلاڤکرینه . ژبهر کاودانێ ژیانا وی یا نه تهنا و چالاکیێن
سیاسی مزوری نهشیایه تهڤایی دهمێ خۆ بو خواندن نڤیسینێ تهرخان کهت ، سهرهڕای
ڤێ چهندێ دههان بابهت دکۆڤار و رۆژنامێن کوردی عهرهییدا
بهڵاڤکرینه ، پشتی
سهرهلدانا (1991) ژی چهند بابهت د کۆڤارا مهتین ب کوردی عهرهبی
بهڵاڤکرینه. ههروهسان دیوانهکا ههلبهستان یا دهستنڤیس و فهرههنگهکا کوردی عهرهبی یا
بداوی نهئینای و نامیلکهکا ناڤێن کوردی ل پاش خۆ هێلاینه ، نامیلکا ناڤان ب ناڤێ
(پهراڤا ناڤێن کوردی بۆ کۆر و کچان ) نێزیکی(600) ناڤان ڤهدگریت ب تیپێن عهرهبی
و لاتینی ب مهرهما هاندانا خهلکی ب ناڤکرنا زاروکێن خو ن باڤێن کوردی هاتیه بهرههڤکرن
. ههر چهنده مزوری خودان رهوشهنبیریهکا ئایینی بوو لێ کهسایهتیهکێ
ئازادیخوازێ خودان بۆچوونێن چهپرهوێن تێکهل ههستا نهتهوایهتی بوو ، خهما وی
یا سهرهکی پاشهرۆژا مللهتێ وی سهربهخۆییا وهلاتێ وی بوو ، ههژی گوتنێ یه
دهمێ ل رۆژا 23 ئادار(1953) ل موسلێ هاتیه گرتن
، و پولیسان ژوورا وی ل مزگهفتا(العمریه)
کوپێشنڤێژێ وێ بوو پشکنی ، پولیسان دڤێ ژوورێڤه ئهڤ کتێب و کۆڤار و نامه یێن
ژێری دیتن :
1-- کۆڤارا(عدل) دو
هژمار ب زمانێ فارسی ل تارانێ دهاته
دهرئێخستن .
2-- المجله العسکریه ،
پشکا چوارێ سالا(23) یا سالا(1946) ، دوێ باوهرێدامه کو ئهڤ کۆڤاره ل جهم
خۆ پاراستیه ژبهرکو وێنهیهکێ بارزانیێ نهمر تێدا بوو چنکو یهك ژ سهرکردێن ناڤدارێن
شهرێن چیایی یان شهرێ پارتیزانی بوو .
3-- پهرتووکا (الحزب الکوریه)
یا (سلیم طهالتکریتی) ، چاپخانا (الهلال) 1950 .
4-- پهرتووکهك ل
سهری دادگههکرنا کامل ئهلچادرچی سهروکێ حزبا نیشتمانیا دیموکراتیا عیراقی ، دادگهها
سالا(1949) ، چاپخانا دجله - بهغدا.
5-- پهرتووکهك ل ژێر ناڤێ
(نحن نتهم) ، (موسی الشیخ راضی) بهلاڤکریه ، چاپخانا الرابطه - بهغدا
6-- پهرتووکا (بعث
الفاشیه ڤی العیراق) ، نڤیسینا کامل ئهلچادرچی ، بهغدا .
7-- پهرتووکا (النشید
الاحمر) ، دانانا عهدنان ئهلراوی (ههلبهست) ، بهغدا .
8-- روژا ژمێرا کهسهکی ب
ناڤێ ئهحمهد مالا قاسم .
9-- داخزنامهك ب سێ دانهیان
ئاراستهکری بۆ وهزارهتا ناڤخو ، پارێزگارێ موسلێ ، قائمقامێ ئامێدی و شێخ موسلح
نهقشهبهندی ، نههاتبوو ئیمزاکرن .
10-- دونامێن سوبغهتوللا
مزوری بخۆ ژ شێخ ئهحمهدێ بارزانی (دوی دهمی ب سیدارهدانێ هاتبوو حوکمدان و ل
زیندانا بهسرا بوو) .
11-- نامهك ژ حهسهن
مالا ئهمین باوانی (زیندانکریبوو دگهل شێخ ئهحمهدێ بارزانی) .
12-- نامهکا عهبدوللا
عومهر زێباری ب زمانێ کوردی زێباری یێ دویرئێخست . بوو ژبهر چالاکیێن وی یێن
سیاسی بۆ قهزا بهدره پارێزگهها کوت و مامۆستایێ دواناڤنجی بوو ل وێرێ .
13-- پارچه کاغهزهکا دو
بهیتێن ههلبهستهکا کوردی تێدا نڤیسی بوون .
14-- چهند وێنهیهك
دگهل دو جامێن وێنهیێن بلهز .
15-- چهند پارچهیێن باغهیێ
سوور دگهل رۆژ ژمێرهکێ پهیڤ و هژمارێن لڤوك ل سهربوون .
دیوانا
مزوری یا دهستنڤیس:
ههروهکی مه ئاماژه
پێکری مزوری دیوانهکا ههلبهستان دهستنڤیس ل پاشی خۆ هێلایه و ئهڤ دیوانه ب ڤان
پهیڤێن ژێری کریه دیاری بۆ گیانێ بابێ خۆ : بناڤێ خودێ مهزن و دلوڤان و
مهربان بو گیانێ پاکێ شرین ، بو سهیدایێ بێ ناڤ و خوپهرستن ، بو بابێ من که مروڤهکێ
وهڵات پهروهر و زمان شرین بی ، شهمالکا زانین و زانیاری دازانین ، بێ دهنگ و
پێژن ، بێ پهندو مهندو بێژن ، لناڤ دبستانا بنهمالێ ، چون ههر ئهو بی لرۆژههلاتا
ئامێدێ دا زانیت کوردی بخۆینیت و بنڤیسیت گهل زمانێ فارسی و ئهرهبی . ئهوی بو
من دوبهلگێت زانایی ڤهشارتبین ، ئێك (الاکراد منذ فجر التاریخ حتی الیوم) دانهرێ
و یێ سهیدایێ رهفیق حلمی بی _ لمؤلفه الاستاذ المرحوم رفیق حلمی (قوتبێ کومهلا
جڤاتا هێوا_ الامل) ئێ دویێ ، دو بهرپهر بین بزمانێ کوردی و ئهرهبی لسهر
شوڕشا ههلپهڕینا بارزان ل سالا(1931 _ 1932)
بسهروکاتیا و رێبهریا شێخ ئهحمهدێ بارزانی ، دانهر و
بهڵاڤکرنا وێ بێ ناڤ و
نیشان و نهناس بی . ئهز وهسا دبینم ئهو للای حکومهتا عیراقێ ڤه هاتبی چاپکرن
و بهڵاڤکرن ئهو ههردو بهلگه ژی نهمانه نك من ، ههڤال و دوستا برن بو من نهئیناندهڤه
، ئهڤه ژی ل سالا(1940 _ 1941) دا رۆ دابی ، بابێ من سینگێ خونه ئینانده دهرڤه
وهکی هندهکا ، ئهز گهلهك گونههبارم بهرامبهرێ وێ رێبهریاری بو من رێزکری
کو سهر بچم بهرامبهر نژدای و مروڤێن بنهمالێ سهروکێن خو جان فیداکرین بو
سهرکهفتنا گهلێ کورد و وهلاتێ کوردیستان . ئهڤ دیوانه ژ بیست ههلبهستان پێکهاتیه
یا بهراهیێ ل سالا(1942) ل ژێر ناڤێ (خودای تو حوکمداری) ل موسلێ هاتیه نڤیسین ،
یا داویێ ژی ل 20 خزیرانا سالا(1995) لدهوکێ ب ناڤنیشانێ (ئهحمهدێ خانی) هاتیه
نڤیسین زێدهباری ههلبهستێن ئاماژه پێکری ، دیوانا مزوری ههلبهستێن ژێری ڤهدگریت
کو جه ومێژووا وان دگهلدا هاتیه نڤیسین :
1_ پیروزکرنا سهسالا کۆڤارێن
مه - موسل 1942 .
2_ بۆیێن نهزان / موسل
1943 .
3_ ئاخا پاقژ و پاك / ماسل
1943 .
4_ بۆ ژاندار / موسل 1944
.
5_ خورتێن کوردان / موسل
1944/1/7 .
6_ بێ خهباتیا مه بۆ
وهلات / موسل 1944/1/26 .
7_ بهژنا شينگ / موسل
1944 .
8_ جهگهرخوین / موسل
1944 .
9__ گازیا وهلات / موسل
1944 .
10_ وهلات / موسل 1945 .
11_ رهفیقێ / موسل 1945 .
12_ ڤهدانا دهنگێ وهسیهتا
قانع / 1946 .
13_ نهڤرۆز - جێژنهکا
کهڤنا نهژداێ کورد / موسل 1946 .
14_ رێ ڤهکرن بۆ لاوێن
شوخ و شهنگ / موسل 1947 .
15_ئهزرهش ، توسپی / دهۆك
1987 .
16_ حهلهبچه / دهۆك
16.17.18. ئادار 1988 .
17_ جاشهکان و رورهشیا
ئهنفالا پیس / دهۆك 1988 .
18_ خوراگرن / دهۆك
1992/10/28 .
ههروهسا ههلبهستا بۆ
یێن نهزان کو ل سالا(1943) نڤیسییه و ههروهك ئهو بخو دپهراوێزێ دهستنڤیسیا
ههلبهستێدا دبیژیت ل مهها
چریا پێشیێ سالا(1943) بۆ پێشمهرگێن لهشکهرێ کوردستانێ
خواندیه دهمێ دگهل فهق سهعید عهبدولموحسن بهرازی سهرهدانا بارزانیێ نهمر
کری ل گوندێ بیسترێ و پوستێ کۆمهلا هیوا دگهل رۆژناما (فتی العیراق) یا موسلی بۆ
بری کو دڤێ رۆژنامێدا بهلاغا حکومهتا عیراقی تێدا بوو کو ههر کهسێ بارزانی ب
ساخی یان مری بۆ بینیت دێ خهلاتهکێ نایاب وهرگریت . ئهڤهژی دهقێ ههلبهستێ :
بۆیێت
نهزان
هن ژ مللهت پر نهزانن ،
ئهو لخو هشاری نابن
تاگرێ نهیار و دوژمن ، ئهو
ژڤی حالی ڤهنابن
بهس ببن پاله ژبو وان مهنفعهت
هیچ بومه نادهن
خان و زولم و نهیاری ، ئهو
بووه ، قهت راست نابن
شهرمه ئیرو بو ڤائاغا ئهو
دکهن پالهیا دوژمنان
نێ یێ مایه تێن و برسی ،
قهومێ وه ، ژبهر زلما وان
ئێدی رابن گهنجێ کورد ،
گۆن ژدل ، هۆر هۆر بکهن
گازی کهن ، ڤا ، خاسو
عاما ، ئهدابێن یاسهر ههوبدهن
وهی دێ رابن دهست پهلینن
توڤێ دژمن ، دل قهلینن
داکو تورك وئهرهب گهل
ڤی عهجهم دهستی لسهر مولکی پولینن
یاالهی توبدهی دهردهك ژبو
دوژمنێ گهنجان
داکو رابن بهس بکهن زولمێ
لسهر وان
ئهی گهلی سوفیان و شێخا
ئهڤرو نه روژا ڤاطریقان
بهلکی ئهڤرو روژا مێرا
دهست پهلینن سهرڤا کوردان
ئهی گولی ماموستا و
فهقیان ههلگرن سونگی و تڤهنگان
هۆن بکێشن سهڤا دژمن ،
لێپ کوژن پیس و درندان
هۆن نهبێژهن ئهم وهناکهین
، دێ گونهه کاربین لسهر وان
دێ بکهن تهخسیر نهکهن
، بو وه کوژتن ههر ژی دهرمان
بوچی ؟ دژمن ههردکوژیت ،
ژن و زارو ، مێرێ کوردان نابێژن ، ئهم قهت وهناکهین ، دێ گونهه ، کاربین لسهروان
ئهڤ گوتن ، خۆێن رێژی گوتی ، گوهبدێرن ، ئهی بران بێ گومان ، راست و درستن ، کو
وهدیتن ، بچاڤان .
پهراوێزێن مزوری لسهر ههلبهستێ ژدهستڤیسی
(1) هن - مختصره عن کلمه
هند - بعض
(2) ئهڤ پارچه گوتنه
هاتیه خاندن بو لهشکهری (پێشمهرگا ل گوندێ بێستریێ بهرامبهر میرگه سوری
سالا(1943) لدوماهیا ههیڤا چریا پێشی ، وهختێ من کاك فهق سهعید عبدولموحسن بهرازی
پوستا جڤاتا (هێوا) بری بو سهروك مستهفا بارزانی گهل رۆژناما (فتی العیراق) کو
لموسل دهرکهفت ، تێدا نڤێسی ههر کهسێ سهرێ وی بومه (حکومهت) بینیت ئهم دێ
هزارهها دینارێ عیراقی دێ دهینێ بهخشیش ، ئهم ماینه وی گوندی ههفتیهك ، ئهم
ێرێ بین وهختێ نوری باویل اغا رهواندوزی هاتی نك وی کهنوینهرێ حکومهتێ بی بو
پێك هاتنێ .
(3) ئهڤه هاتیه
بهڵاڤکرن لگوڤارا (مهتین) دا ژمارا (5) بهرپهرێ (43) سالا(1992) پشکا کوردی .
ههژیه ل ڤێرێ بێژین
پرانیا ههلبهستێن ڤێ دیوانێ ئهون ئهوێن دناڤبهرا (1942 - 1947) ێدا هاتینه
نڤیسین ، ئهڤ قوناغه ژی قوناغهکا بهرچاڤه د دیرۆکا سیاسی و رهوشهنبیریا
گهلێ کورد دا ، قوناغا گهشبوونا بزاڤا بهتهوایهتی ورهوشهنبیریا گهلێ کورده
دنیڤا یهکێ یا سهد سالیا بیستێدا ، قوناغا چالاکیێن کۆمهلا هیوا (1939 _ 1943) و
شوڕشێن بارزان1943 - 1945 و دامهزراندنا کۆمارا کوردستان - مههابهده ل
سالا(1946) و قوناغا بزاڤا
ڕهوشهنبیریا بهدرخانیان گوڤارا هاوار (1932 - 1943) و
کۆڤارا رۆناهی1942 - 1945 کۆڤارا گهلاوێژ بهغدا(1939 - 1949) لهوماههلبهستێن
ئهڤ کۆما ههلبهستان ژی دهربرینهکا راست ودروستا خوشی و نهخوشی و سهرکهفتن و
شکهستنێن گهلێ کورده دڤێ قوناغێدا.
|
