باژێركێ ئامێدیێ دكه‌ڤیته‌ باكورێ رۆژهه‌لاتێ سه‌نته‌رێ پارێزگه‌هێ ب دویراتیا (70 ) كم . باژێر یێ ئاڤا كریه‌ ل سه‌ر كه‌لهه‌كا سروشتى كو ڕوبه‌رێ وێ دگه‌هیته (17,5) كم² و بلنداهیا وێ ژ ده‌وروبه‌را (1000) پێنه‌ .

ڤى باژێركى دیروكه‌كا كه‌ڤنار و تژى رویدان هه‌یه‌ كو دزڤریت بو ئه‌مبراتوریا ئاشورى , زانایێن شینواران دبێژن ئامێدیێ باژێرێ (ئامات) ه‌ یێ كو دبه‌ڵگه‌نامێن ئاشوریاندا ل سه‌رده‌مێ شه‌مس ئاددێ پێنجێ (823-810) به‌رى بونێ و نڤیسینێن  ئاده‌دنیرارى یێ سیێ (804-782) به‌رى بونێ  به‌حس کری ،  دیسان به‌حسێ (ئامات) دنڤیسینێن چه‌رخێ بابلى یێ نوى دا هاتیه‌ و پاشى ڕه‌وشا وێ هاتیه‌ گوهرین و كه‌فتیه‌ ژێر ده‌ستهه‌ڵاتا ده‌وله‌تا ئیسلامى  ,  ( یاقوت الحموى ) ده‌رباره‌ى ئامێدیێ دبێژیت  ئه‌وێ ئاڤاكرى دبێژنێ (عماد الدین زه‌نگى) سالا (537) ى مشه‌ختى به‌لێ ( حه‌مدالله‌ المستوفى القزوینى )بوهندێ دچیت كو ئه‌وێ ئامات نوى كرى دبێژنێ ( عماد الدوله‌ الدیلمى ) ئه‌وێ ل سالا ( 338) ى مشه‌ختى مرى و وى ئامێدیێ بناڤێ خو ناڤ كریه ، هه‌روه‌سا دیروك ناس (ابن الاثیر) چه‌ندین جاران ناڤێ ئامێدیێ ئینایه .

  ئه‌ڤ باژێره‌ توشى نه‌ئارامیێ بوویه‌ هه‌تا كومیرێن میرگه‌ها سێڤدینا كوردى كریه‌ پایته‌ختێ ده‌ستهه‌ڵاتا خو ل نێزیكى سالا ( 740 ) ێ مشه‌ختى و لبن ده‌ستهه‌لاتا وان ئه‌ڤ جهه‌ پێش كه‌فت و به‌رده‌وام ما پایته‌ختێ میرگه‌ها به‌هدینان هه‌تا سالا (1842) یێ زاینى ده‌مێ ژلایێ (محمد انجه‌ به‌یره‌قدار) ڤه‌ هاتیه‌ داگیر كرن پاشى سولتانێ ئوسمانى ( محمودێ دوویێ ) سیسته‌مێ ناوه‌ندى یێ ڕاسته‌و خو یێ ویلایه‌تێن ئوسمانى ل سه‌ر سه‌پاند و ب ئێك جار ده‌ست ب سه‌ر میرگه‌هێن كوردى دا گرت و ب ویلایه‌تا جوله‌ مێرگێ پاشى ویلایه‌تا میسل ڤه‌ هاته‌ گریدان .

ل سه‌ر ده‌مێ بریتانیا سالا (1918)ێ زاینى ده‌ستهه‌ڵاداره‌کێ بریتانى لسه‌ر هاته‌ سه‌پاندن و دگه‌ل پێكهاته‌یا ده‌وله‌تا عیراقێ ، ئامێدیێ بو قه‌زایه‌ك سه‌ر ب لیوا میسل ڤه‌ و ئێكه‌مین قایمقام ل سالا 1924 ێ زاینى هاته‌ دامه‌زراندن  .

 ئامێدیێ ب جوانیا خو و چه‌م و بیستان و جهێ خویێ گوزارى ناڤداره‌ نه‌خاسم سیلاڤێ وکانیا سنجێ  كو به‌رده‌وام كه‌سكاتى وئاڤا كانیا لێ هه‌یه‌ و سروشته‌كێ جوان و سه‌رمه‌ست لێ یه‌ ,  ب چه‌ندین جورێن فێقى ناڤداره‌ وه‌كو : (هژیر – گویز- حولیك – سێڤ) هه‌رچه‌نده‌ بیاڤێ ئه‌ردێ چاندنێ یێ كێمه‌ لێ جهه‌كێ قه‌له‌و وخودان به‌رهه‌مه‌ پێتریا دار و بارێن ئامێدیێ ب ئاڤا كانیا دهێته‌ ئاڤدان , ئه‌ڤ باژێره‌ ب سازكاریێن مللى ناڤداره‌ وه‌كو گوسكێن ئاخێ و چه‌ندین كارێن دى یێن ده‌ستى نه‌خاسمه‌ گوندێ درگنى هنده‌ك تایبه‌مه‌ندێن ب سازكاریێن ئاخێ هه‌نه‌ دبێژن ئه‌ڤ جهه‌ قوتابخانه‌كا سه‌ربخو وئاڤابو ژبلى ڤان كاران ژى خه‌لكێ ڤێ ده‌ڤه‌رێ یانكو ئامێدیێ كارێ چاندن و خودانكرنا ته‌رش و كه‌والى و كارێن بازرگانیێ دكه‌ن باژێر بخو ب بازاره‌كێ بازرگانى دهێته‌ نیاسین ل ده‌ڤه‌رێ.

ئاشكرایه‌ كو ئامێدیێ هه‌مى موزه‌خانه‌كه‌ چه‌ندین جهوئاڤاهیێن كه‌لتور و شینه‌وار لێ هه‌نه‌ و هه‌تا نوكه‌ دبه‌رز و ئاشكرانه‌ چیروكا به‌ره‌بابێن ئێك ل دیڤ ئێك ڤه‌ دگوهێزن و ڕێڤه‌به‌ریا شینوارا لدهوكێ ( 34) جهێن شینوارا لێ توماركرینه‌:

1- ده‌رگه‌هێ رۆژهه‌لاتى ب ده‌رگه‌هێ زێبارێ دهێته‌ نیاسین ل سالا 1938 ێ  ز ل ده‌مێ گه‌هاندنا ڕێیا تڕومبیلێ دا هاتیه‌ هه‌رفاندن .

2- ده‌رگه‌هێ رۆژئاڤا :  دبێژنێ ده‌رگه‌هێ میسل و (سه‌قافا) چوار وێنه‌ ل سه‌ر هه‌نه ‌ژ مرۆڤێ سروشتى بچویكترن به‌هرا پتر ئه‌و وێنه‌ دزڤڕنه‌ سه‌رده‌مێ ( فه‌رثى ) یان ژ سالا (148) به‌رى بوونێ - هه‌تا سالا 226 ز د بیت ئه‌و وێنه‌ یێن هنده‌ك شاهێن فه‌رثیا بن ئه‌وێن شه‌رێ رومانیا كرى ,  ده‌رگه‌ه بخو گه‌له‌ك یێ مه‌زنه‌ و هه‌مى ژبه‌رێ حه‌لانى یانكو بازى هاتیه‌ چێكرن  .

3- منارا مزگه‌فتا ئامێدیێ : بلنداهیا وێ دگه‌هیته  30م و ژ 102  ده‌ره‌چكا پێك دهێت كو دگه‌هنه‌ بلنداهیا منارێ لێ دیروكێ هنده‌ك ژ رویێ وێ بریه‌ , به‌هرا پێتریا وێ ل سه‌ر ده‌مێ ( سلتان حسێن وه‌لى ) دناڤبه‌را سالێن 940 - 981 مشه‌ختى دا ژ پارچێن به‌رێ حه‌لانێ سپى هاتیه‌ ئاڤاكرن ب ده‌ستێن په‌یكه‌رسازێن شاره‌زا ڤه‌ هه‌ر پارچه‌كا به‌رى ژ وان سێكارا دكه‌ت به‌رێ سه‌ركه‌فتنا مرۆڤانه‌  ،  سه‌نته‌رێ سه‌رێ منارێ یه‌  و دیوارێ وێ یێ ده‌رڤه‌یه‌ ,  لسه‌رێ منارێ قوپه‌كا مه‌زن و به‌رچاڤ هه‌یه‌ ل سه‌ر شه‌نگسته‌كێ هه‌شت قولى یێ مه‌زن ژ كه‌ڤرێ هشك هاتیه‌ دانان .

4- جهێ میرگه‌هێ :  دكه‌ڤیته‌ لایێ ژووریێ رۆژهه‌لاتا باژێرى ب شێوازێ چوار گوشه‌ و ب دووقاتا پێك دهێت لێ بتنێ ده‌رگه‌ه ژێ مایه‌ و درویشمێ میرگه‌هێ لسه‌ره‌ كو بالندێ ( عه‌نقائه‌ ) و لبن پێت وى دوو مارن ئه‌ڤه‌ژى به‌ڵگه‌یه‌ ل سه‌ر شاره‌زایا ده‌ستهه‌ڵاتێ و خه‌مخوریا وێ لسه‌ر چاڤدێریا خه‌لكێ خو .

5- گوڕستانا میرا: دكه‌ڤیته‌ لایێ رۆژهه‌لاتا باژێرى و گوڕێن هه‌مى میرێن ئامێدیێ ل وێرێنه‌ لێ بتنێ دوو قوپه‌ ژێ ماینه‌ , ب شاره‌زایى و هونه‌ره‌كێ جوان هاتینه‌ چێكرن ئێك ژوان گوڕێ ( سلتان حسین وه‌لى ) یه‌ دبێژن هه‌تا نوكه ‌گوڕ تێدایه‌  ژ سندریكه‌كا دارێ مێوێ دروست كریه‌ ژبه‌ر هندێ هه‌تا نوكه‌ یاماى خراب نه‌بوویه‌ !! ل سه‌ر لایێ ده‌رڤه‌ یێ  ‌گوڕى نڤیسیه‌ ( كل  شىء هالك الا وجه ) سلتانێ مه‌زن و عادل سلتان حسین به‌گ ل مه‌ها شه‌عبانا سالا  981  ێ مشه‌ختى وه‌غه‌ر كریه‌ قوپا دوویێ  ل سه‌ر گوڕێ ڕه‌وشه‌ن خانا كچا ئیسماعیل پاشاى هاتیه‌ ئاڤاكرن و لسه‌ر نڤیسیه‌ ( ڕه‌وشه‌ن كچا ئیسماعیل پاشاى وه‌غه‌كرن    1202  ز ) .

6 – خاندنگه‌ها قوبه‌هان :  دكه‌ڤیته‌ رویبارێ ئامێدیێ ،  خاندنگه‌هه‌كا ئاینى یا دێرین وكه‌ڤناره‌ ل سه‌ر ده‌مى میرێن بادینا گه‌شه‌ كریه‌ و گه‌له‌ك خه‌لكی په‌رتوكێن خو بو كرینه‌ دیارى هه‌تا بوویه‌ خودان په‌رتوكخانه‌كا دێرین و ناڤدار ل جیهانا ئیسلامى زێده‌بارى ته‌رخانكرنا داهاتێن مه‌زن ژ بو مه‌زاختیێن مه‌لا و كارێ خواندنێ هه‌تا سالێن بیستا لسه‌د سالیا بورى به‌رده‌وام بو. ئه‌ڤه‌ ژبلى ب ده‌هان جهێن وێ یێن كه‌لتورى و شینوارا وه‌كو (سێریج  –  ئیش قه‌لا – پرا  عیسێ ده‌لال  لرویبارى )

ڕوبه‌رێ قه‌زا یێ   93  كم² هژمارا گو‌ندێن ڕه‌خ و دورێن وێ (15) گوند بوون هه‌مى هاتنه‌ وێرانكرن ژبلى سه‌نته‌رێ قه‌زایێ و کۆمه‌ڵگه‌ها كوانێ یا بخورتى چێكرى لێ پشتى دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێمێ باهرا پێترژ وان گوندان هاتنه‌ ئاڤاكرن  .

                                        کورته‌ باسه‌ک ل دور ( ئامێدیێ ) میرگه‌ها به‌هدینان ( ئادیابن ) ( داسنی ) یان

                                              ب پایته‌ختا خوه‌ ئاهه‌ری که‌ڤنار و ناڤداره‌ ( که‌لا ئامێدیێ ) 

 ئاماد ، ئامات ، ئه‌لبه‌ق ، جه‌لاب ، حمادیه‌ ، گه‌وهه‌رکین ، ئومێد.. ئامێدیوک.. ئاشه‌ب.. .. عمادیه‌... ئامێدی... )

* ( ئامێدیوکێ ) کو ناسناڤێ هه‌ری که‌ڤن بویه‌ ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ر ب ناڤێ کویستانه‌کێ کرنه‌ کو دکه‌ڤه‌ ده‌ردورێت چیایێ ( جێلو ) کو کو نها گرێدایی کویستان و زوزانێن ( دوسکیا ) نه‌ کو د ده‌ردورێن چیایێ جێلو ده‌ دمینه‌ .. زوزانه‌کا ( هندکه‌ .. لێ رندکه‌ ) .. کو که‌ڤناریا وێ ب ده‌هان سال پێش زاینی هه‌بویه‌ .. ئه‌ڤه‌ داخویانیه‌کێ خومالیه‌ ژبو خه‌لکێ ڤێ میرگه‌هێ ( هه‌ر کورد بوینه‌ و هه‌ر کورد دمینن ) .. مالبات و نه‌سه‌باوان ژسه‌روکانیێن خومالی و زه‌ر و زه‌لالێ کوردییه‌ ...

* ( ئاشب ) .. وه‌ک جێ نه‌ ئامێدیێ یه‌ !.. لێ دئالیێ ده‌ستهه‌لاتێ ده‌ جوداهی نه‌ بویه‌ هه‌ر به‌هدینی بونه‌ .. دوو بوچون هه‌نه‌ هنده‌ک ئاماژه‌ ب ( سه‌رێ ئامێدیێ ) دکه‌ن و هنده‌ک ب ( ئامێدویکا خراب ) هنده‌ک ب ( ئاش ئاڤا ) دکه‌ن ... ل پێش کو عماددین ئامێدیێ ژنوڤه‌ نوژه‌ن بکه‌ و پروبله‌ما ( ئاڤێ ) چاره‌ بکه‌ کو ( بیرێن ئاڤێ ل وێری چێکربونه‌ .. و ژنوڤه‌ که‌لاته‌کێ ژخوه‌ردانێ ژێره‌دگوتن ئاشه‌ب ..( کو ئامێدیوکێ ) ژێره‌ دگو . کو گرنکترین که‌لاتا به‌رگریێ دهات ناسکرن ...

* ( ئامات ) ل سه‌ر ده‌مێ ( شه‌مس ئادد یێ پێنجێ ) ( 823 - 810 ب.ز ) ب ڤی ناڤی دهات نیاسین ئانکو ( ئاڤاهیێ میدیا ) هه‌روه‌سا ناڤه‌نده‌کا پیروزا وانا بویه‌ ....

* ( گه‌وهه‌رکین ) .. ب واتایا ( گه‌وهه‌رێ ب بها ) تێ مانه‌ کرن ، ل سه‌ر ده‌مێ ( پرپی - ئه‌شکانی ) ئه‌ڤ ناڤه‌ دهات بکارئینان ...

* ( ئه‌لبه‌ق ) .. ئامێدیێ بویه‌ ل گور ( الکامل لابن الاثیر )

* ( ئومێد ) .. ژناڤێ مه‌لکه‌کێ کورد بناڤ کرنه‌ .

* ( عمادیه‌ ) .. ژناڤێ ( عماده‌ دین زه‌نگی ) هاتنه‌ .

* ( جه‌لاب ) . دناڤا ها‌مشه‌کێ په‌رتوکا ( ئه‌نوه‌ر مایی ) ده‌ ئاماژه‌ ب ته‌فسیرا ( مفرج الکروب ) پێ کرنه‌ کو که‌لاتا ئامێدیێ یه‌ .

* ( ئامێدیێ ) ..یا نوکه‌ سروشتی و شرینه‌ .. تاخ حه‌مام و مه‌یدانکێ و سه‌ر ده‌پکینه‌ .. ره‌سه‌ن ره‌هو کوردینه‌ . ژکاکلێ هه‌کارینه‌. ئاڤ و ئال قه‌ند هنگڤینه‌ .. نه‌ بێگانه‌ و بیانینه‌ .. که‌ڤنه‌وارێ میدی و میتانینه‌ .. ره‌ش بوش و ره‌شه‌مالێ زه‌رده‌شتینه‌ .. هه‌ر ده‌ر ب بها و ژێهاتینه‌ .. زێرزا و زرنیخ و کانزا و یورانیوم و پر زیرینه‌ .. که‌چ و کور ته‌ڤ به‌نگینه‌ .. ژێر زانا و ئه‌فه‌ندینه‌ .. مه‌رده‌مێرێن ملله‌تی نه‌ .. د روبه‌رده‌ ئاگری نه‌ .. و داسنی نه‌ .. ئاقارینه‌ .. ره‌زڤان و دارڤانینه‌ .. پانجارچی و چیای نه‌ .. که‌وگیرڤان و په‌ز شرینه‌ .. پر ئه‌ڤینه‌ .. پر شرینه‌ .. که‌له‌مێ چاڤێ دوژمنی نه‌ .. جان فیدایێ وه‌لاتی نه‌ .. دیروک و ناڤ هه‌ر دمینه‌ ..

ئامێدیێ .. تایه‌کێ هه‌ر خورت و بهێز و راهاڤێژ بو ژمیرگه‌ها هه‌کارێ .. جارنا ل رویێ هه‌کارێ بخوه‌ ژی ب شه‌ر و ب هه‌ڤچونه‌ .. و خه‌لکێ وێ ته‌ڤ هه‌کارینه‌ .. ژهوز و بنه‌مالێن هه‌کارێ ب ژێر که‌تنه‌ .. تنێ کێمه‌ک نه‌ بن ( سندی - گولی ) کو ل رویێ باکورێ خابور نشتنه‌ و دبنه‌کوک ده‌ شه‌رنه‌خی نه‌ لێ دویی چاخی ده‌ هه‌ر هه‌کار ناسدکرن .. ل ئالیێ ژێرکو ( سلێڤانه‌ی - کوچه‌ر ) دبنیات ده‌ ( ئه‌رتوشینه‌ - پنیانشێ و قوشیرینه‌ ) ئانکو دناڤ ڤێ میرگه‌هێ ده‌ میرگه‌هه‌کا دن ژێ هه‌بویه‌ کو ( داسنی ) بوینه‌ ، ب سه‌رداریا ( میر سنجاعێ داسنی ) .. لێ ئامێدیێ ناڤه‌ند و پایته‌ختێ ( به‌هدینیا ) بویه‌ و مه‌نسوباتێ ڤێ میرگه‌هێ ژ ئه‌یاله‌تا ( هه‌کاری ) ژکه‌لا ( تارون ) ژ شه‌مزینانێ و ده‌ردورێت وێ هاتنه‌ ژ ئه‌گه‌رێ ئالوزی و تێکچونا خێلاتی روکرنه‌ ئامێدیێ کو ناڤێ باب کالێ وان ( به‌هائه‌ددین ) بوویه‌ ژ خانه‌وادا عه‌باسێ هه‌کارینه‌ .. و سێ تیرن ( شه‌مزینی - به‌گزاده‌ ) ، ( دوسکی .. ساتی -  ئوره‌ماری ) ، ( پنیانشی - مزویری ) نه‌ ..

عمادیێ .. ژ ناڤێ ( میر ئیماده‌دین زه‌نگ ) هاتنه‌ که‌ کورێ میری بویه‌ و والیێ مویسل و شه‌نگال بویه‌ و ل ئامێدیێ فه‌رمانداری کرنه‌ و که‌لا ئامێدیێ کرنه‌ پایته‌ختێ میرگه‌ها به‌هدینان .. ل گور که‌ڤناریا کو شینوارێت ( شکه‌فتا شانه‌ده‌ر ) کو لاشێ ( زاره‌کێ ) دژیێ ( ساله‌ک و هه‌شت مانگان ) تێده‌ دیتنه‌ .. ئاماژه‌ ب دویروکا وێ یا هه‌ر که‌ڤنار بوو ( 75000 ب. ز ) سالان دکه‌ کو هه‌بویه‌ .. هنده‌ک به‌لگه‌هێن ئاشوریان ئاماژه‌ ب ( 782 ب . ز ) که‌ڤناری یا ئامێدیێ دکه‌ن ...

کوردێن ڤێ ئه‌یاله‌تێ خوداوه‌ند و ئولدار و ژیر و زانانه‌ و گرنگی دانه‌ خواندن و دروست کرنا مزگه‌فتان . و هنده‌ک ناڤه‌ندێن زوه‌ندنێ ل به‌هدینان هه‌بونه‌ و باوه‌شا خوه‌ ل هه‌مبه‌رێ خوه‌ندکاران ڤه‌کرنه‌ فه‌نا ( قوبان ، بهدینان ، مراد خان ، شرانش ل ناڤ سنییان ، روسی ل ناڤ گولیان و مائی و کێستێ  ل ناڤ به‌رواری بالا ، ره‌به‌تکێ ل ناڤ به‌رواری ژێری ، ئه‌رمشتێ ل ناڤ سلێڤانه‌ییان .... هتد ) .

میرێ ڤێ میرگه‌هێ هه‌ژی و ژیرو ژار په‌ره‌ست بویه‌ ، ژبو ڤێ یه‌کێ ژهه‌ر ده‌رقه‌ستا ڤێ میرگه‌هێ کرنه‌ نه‌خاسمه‌ ئامێدیێ کو دچه‌ند قوناغان ره‌ژ جهێن جودا جودا ژهه‌کاری روکرنه‌ ڤێ ده‌رێ .

ئامێدیێ .. جار سه‌ر ب هه‌کاری ڤه‌ بو جارنا ژی مویسلێ لێ ناڤ و ده‌نگه‌کێ پر ل روپه‌لێن دیروکێ نه‌خشاندنه‌ .. و ناڤێ  ئامێدیێ مل ب ملێ هه‌کارێ تێ دهه‌ر کونجه‌ك وروپه‌له‌کێ دیروکێ ده‌ ..

شێوه ‌روبه‌رێ وێ : بلندیا وێ (1400م) ل سه‌رده‌ریایێ .. و(400م) به‌رزه‌ ل سه‌ر ئاخێ .. درێژی(1050م) یه‌ .. وفره‌هی(500م) یه‌ ،

تێ زانین کو (33) گوند ل بادینان ب تیپا(با) ده‌ست پێ دکه‌ن مینا (بامه‌رنێ ، باگێرا ، بابوخکێ ، بابیرێ ، .. هتد) ل گور هنده‌ك چاڤکانیا ب واتایا (بازێ بابێ وێره‌کێ دوسته‌کی) ب ناڤ کرنه‌ .. لێ ئه‌ڤێ ژی هه‌رچه‌وابه‌ مانایه‌کا  مێژویی هه‌نه‌ لێ ناهێ زانین کا دج دایه‌ !! به‌لکی ب ناڤێ ده‌ستهه‌لاتداره‌کی کرنه‌ .. یان رێڤینگیا خوجه بوونێ کرنه‌ ، یان ژی شوپاوان دڤێره‌ده‌ ده‌ربازی ئالیێ ئه‌یاله‌تا موسلێ بووینه‌ .

 ناحیا سه‌رسنكێ   : 

دكه‌ڤیته‌ سه‌ر ڕێكا سه‌ره‌كى ئه‌وا ژسه‌نته‌رێ پارێزگه‌هێ دچیته‌ قه‌زا ئامێدیێ و (41) كم ژ باژێرێ دهوكێ دویره‌  و  (1046) م یابلنده‌ ژ ئاستێ ده‌ریایێ وبلندترین پلا گه‌رماتیێ ل هاڤینێ دگه‌هیته (‌24) پلا  ودهێته‌ هژمارتن ژخوشترین و به‌رنیاس ترین هاڤینگه‌هێن هه‌رێما كوردستانێ ژبه‌ر كه‌ش و هوایێ وێ یێ ته‌نا و هین وئاڤه‌كا مشه‌  .

ڕامانا په‌یڤا وێ ژ ( سینگێ چیایی ) هاتیه‌ ژبه‌ركو دكه‌ڤیته‌ سینگێ چیایێ گاره‌ى ، دیسان بوچونه‌كا دى هه‌یه‌ دبێژیت ( سه‌ر ) وسنك  یانكو سه‌رێ سنكى یانكو جهێ چێبونا كێزا سنكى و ل ڤان سالێن دیماهیێ ئاشكرا بو كو كێزا سنكى قه‌ستا سه‌رێ گاره‌ى دكه‌ت بو زێده‌بون و ڤه‌شارتنا هێكا خو ل پاییز و زڤستانا.

دارستانه‌كا سروشتى یا به‌رفره‌ ل سنورێ ناحیێ هه‌یه‌ مفا ژ دارو بارێ وێ دهیته‌ وه‌رگرتن بو بخودانكرنا ته‌رش و كه‌والى لێ ل ڤان سالێن دویماهیێ ژبه‌ر دورپێچێن ئابوورى و نه‌بوونا سوته‌مه‌نیێ زیانێن مه‌زن گه‌هه‌شتینه‌ دارو بارێ  وێ ,بارا پتر ژیانا خه‌لكێ ناحیێ  لسه‌ر چاندنا ده‌رامه‌تێ زڤستانێ یه‌ وه‌كو (گه‌نم ، جه‌ه ،  نوك ، نیسك)  و بوچاندنێ ژى مفاى ژ ده‌شتا سپنه‌ى وه‌ردگرن  زێده‌باری چاندنا ده‌رامه‌تێ هاڤینى وه‌كو (برنج ، باجانك ، كه‌سكاتى ، پیڤاز ، توتن كو ده‌ڤه‌را به‌رێ گاره‌یی یا به‌رنیاسه‌ ب چاندنا تویتنێ) هه‌روه‌سا گه‌له‌ك بیستانێن فێقى وه‌كو( سێڤ ، خوخ ، هورمیك ، حولیك ، مێوێن ترى لێ هه‌نه‌ زێده‌بارى گویز ، باهیڤ ، هژیر ، سپیندار ، مازى ، گوهیشك) .

 ژ گرنگ وبه‌رنیاسترین چیایێن وێ چیایێ گاره‌ى ئه‌وێ دكه‌ڤیته‌ ناڤه‌راستا ئه‌ردێ ناحیێ دیسان چیایێ مه‌تینا ئه‌وێ دبیته‌ سنورێ ناحیێ دگه‌ل ناحیا كانى ماسێ و ژ گرنگترین رویبارێن وێ (روبارێ سپنه‌ى) یێ رۆژئاڤا ئه‌وێ ژگوندێ ئه‌ره‌دنا دزێت و دچیته‌ به‌ربانکێ و داودیێ هه‌مزا و دوكه‌رێ هه‌تا دگه‌هیته‌ خابیرى .

ل ناحیا سه‌رسنكێ گه‌له‌ك جهێن شینواراهه‌نه‌ و ڕێڤه‌به‌ریا شینوارا ل دهوكێ (14) جه توماركرینه‌ دسه‌ر هندیرا كو چ لێگه‌ریانێن هویر بونه‌هاتینه‌ كرن  ژوان كه‌لها ئاشه‌وا ئه‌وا گه‌له‌ك ناڤێ وێ دناڤ په‌رتوكێن (بلدانیا) دا هاتى زێده‌بارى شینوارێن (ئامێدیكا خراب).

ژبه‌رنیاسترین هاڤینگه‌هێن وێ زێده‌بارى سه‌نته‌رێ ناحیێ  سیاره‌تیكا – ئاشه‌وا - گه‌ره‌گو، زێده‌بارى چه‌ندین گوند و جهێن دى ل ده‌ڤه‌را به‌رێ گاره‌ى كو ژجوانترین ده‌ڤه‌رایه‌ بو بوراندنا ده‌مێن خوش ل هاڤینێ.

دیسان بو خو حولیساندنا سه‌ر به‌فرێ جهێن خوش هه‌نه‌ ئه‌گه‌ر ده‌ستێ ئاڤاكرنێ و گه‌هاندنا ڕێكا بگه‌هیتێ هه‌رچه‌نده‌ سه‌رێ گاره‌ى و ئاشه‌وا هاتبونه‌ ئاڤاكرن ژلایێ ڕژێما به‌عسا گوڕ بگوڕ ڤه‌ لێ جاره‌كا  دى بووینه‌ هاڤینگه‌ه وخه‌لكێ گه‌شت و گوزار ده‌مێن خوش لێ دبورینن.

ڕوبه‌رێ ناحیێ (918) كم² و هژمارا گوندێن وێ (35) گوندن هه‌مى ل هه‌وا ئه‌نفالێن ره‌ش هاتبوونه‌ وێرانكرن بتنێ سه‌نته‌رێ ناحیێ و کۆمه‌ڵگه‌ها قه‌دشێ یا بخورتى چێكرى مابوونه‌ ئاڤا , لێ پشتى سه‌رهلدانا پیرۆز  و دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێمێ  پێتریا گوندێن وێ هاتنه‌ ئاڤاكرن.

 ناحیا كانى ماسێ:

سه‌نته‌رێ وێ ل باژێركێ كانى ماسێ یه‌ مرۆڤ دشێت ب ڕێكا زاخو ده‌شتا سندیا و بێگوڤا ڕا بچیته‌ كانى ماسێ دیسان ڕێكا دوویێ ژ بامه‌ڕنێ بو كانى به‌ڵاڤێ و نێزیك گوندێ بریفكا دگه‌هیته‌ ڕێكا ژ زاخوڤه‌ دهێت  دیسان نوكه‌ رێكه‌كا دى ژ سه‌رێ ئامێدیێ بوسه‌رێ ئامێدیێ و هێسێ ژ لایێ حكومه‌تا هه‌رێمێ ڤه‌ هاتیه‌ ڤه‌كرن , رامانا ناڤێ وێ ژ (كانیا ماسیا) هاتیه‌ ژیار وژیانا خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ل سه‌ر چاندنا سێڤایه‌ كو ژ باشترین جورێن سێڤێن جیهانى لڤێ ده‌ڤه‌رێ دهێنه‌‌ چاندن , لێ ل هه‌وێن ئه‌نفالێن ره‌ش هه‌مى بیستانێن وێ دگه‌ل گوندا هاتبوونه‌ سۆتن و ب كه‌ره‌ستێ كیمیاوى هاتبوونه‌ ڕه‌شاندن و هه‌مى هشك ببون , پشتى دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێمێ جاره‌كا دى خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ بیستانێن خو یێن سێڤا شینکرنه‌ڤه‌ , هه‌روه‌سا چه‌ندین ده‌رامه‌تێن دى یێن هاڤینى دهێنه‌ چاندن وه‌كو برنج - باجانك - ماش - پیڤاز - لوبیك و هه‌مى جورێن كه‌سكاتیێ و دهێنه‌ ئاڤدان ب ئاڤا كانیا و رویبارێن بچویك وه‌كو:

1. روباركێ ئوره‌ – بێدوهێ – مایێ – كانى ماسێ – یاتێ –  تروانش –بالوكا – زیێ مه‌زن .

2. روباركێ سه‌ره‌ڕو – بێقولكێ – جدیدكێ- سه‌فه‌ریا – نهنیكى – خابیر .

3. رویباركێ گابنێركى – شیلازا- خانكێ – گرێسور – میسكا –نهنیكى –خابیر .

زێده‌بارى مفا وه‌رگرتن ژ روبارێ زێیێ مه‌زن و خابیرى , كانى ماسێ یابه‌رنیاسه‌ ب داروبارێ  گویزا و باهیڤا و كه‌زانا و مازیا و هورمیكا و گوهیشكا , ژگرنگترین چیاێن وێ چیایێ مه‌تینا یه‌ كو سنورێ باشورى یه‌ دگه‌ل ناحیا سه‌رسنكێ و بامه‌ڕنێ  هه‌روه‌سا گه‌له‌ك چیاێن دى هه‌نه‌ وه‌كو چیاێن سه‌رزێرى و هرورێ و گابنێركى , گه‌له‌ك جهێن شینوارا لێ هه‌نه ‌دسه‌ر هندێ ڕا كو ژ ڕویێ شینواراڤه‌ نه‌هاتیه‌ مه‌سح كرن  هنده‌ك ژوان دئاشكرانه‌ وه‌كو دپه‌رتوكێن (بلدانیا) هاتى وه‌كو كه‌لها هرورێ یان كه‌لها قمریێ و كه‌لها بالوكا و باروخێ بێته‌نیرێ و كه‌لها میرسێڤدینا و كه‌لها شێخو و پرا بلبل ئه‌وا ل سه‌رده‌مێ ئیماره‌تا بادینا هاتیه‌ چێكرن و ده‌ڤه‌را كانى ماسێ ب ده‌ڤه‌را نێروه‌ ڕێكان ڤه‌ گرێدده‌ت , زێده‌بارى دێرا مارگورگیس و مار قومایا ل گوندێ دویرێ.

ڕوبه‌رێ ناحیێ (608) كم² و هژمارا گوندێن وێ (87) گوندن هه‌مى هاتبونه‌ وێرانكرن ژلایێ رژێما به‌عس یا گوڕبگوڕڤه‌ و خه‌لكێ وان ل کۆمه‌ڵگه‌هێن بخورتى چێكریێن( بێگوڤا و قه‌دشێ و ده‌ركارێ و هیزاڤا و بێرسڤێ) هاتبوونه‌ ئاكنجیكرن لێ پشتى سه‌رهلدانێ و دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێمێ باهرا پێتر ژ گوندێن ده‌ڤه‌رێ هاتنه‌ ئاڤاكرن زێده‌بارى چه‌ندین پروژێن خزمه‌تگوزارى و ئاڤا كرنا گوندێن هه‌ڤچه‌رخ وه‌كو گوندێ بریفكا و تروانش و بێدوهێ كو ژهه‌مێ پێدڤیێن ژیانێپێك دهێت.

 ناحیا دێره‌لوك:

ل ده‌مێ دامه‌زراندنێ سه‌نته‌رێ ناحیێ ل گوندێ (بێبو) بو لێ هاته‌ ڤه‌گوهاستن بو کۆمه‌ڵگه‌ها دێره‌لوكێ ئه‌وا بخورتى خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ لێ هاتیه‌ خرڤه‌كرن پشتى هه‌وێن كاڤل كرن و ویچرانكرنا ده‌ڤه‌رێ , ناحیا دێره‌لوك دكه‌ڤیته‌ باكورێ رۆژهه‌لاتێ پارێزگه‌هێ , جهێ وێ یێ كویره‌ و پێتریا گوندێن وێ ڕێكا ترومبێلێ نینه‌ ژبلى رێكا ئامێدیێ –دێره‌لوك –شێلادزێ –باڵندا-چه‌م جوى , پشتى سه‌‌رهلدانا پیرۆز و دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بارا پێتر ژ گوندێن وێ ڕێكا ترومبێلێ بو هاتیه‌ ڤه‌كرن , ژیان و ژیارا خه‌لكێ ڤێ ده‌ڤه‌رێ ل سه‌رچاندنا هه‌ردوو ڕه‌نگێن ده‌رامه‌تێ هاڤینى و زڤستانى یه‌ وه‌كو گه‌نم و جه‌ه و گارس و برنج و كه‌سكاتى . بو ئاڤدانا ڤان ده‌رامه‌تا مفا ژئاڤا كانیا و ریبارێن بچویك دهێته‌ وه‌رگرتن دیسا ل ده‌ڤه‌را ناحیا دێره‌لوك گه‌له‌ك گویز و باهیڤ و مازى و كه‌زان و كه‌نگروك هه‌نه‌, ژ روبارێن ده‌ڤه‌رێ:

1- روبیاركێ ئاڤا مارك كو ژ ڤان ژێده‌ران دهێت: كنیانش – زێوا سیتوى – گامێشكا – دوكه‌را مازى – چه‌م جوى – پێپه‌رخا – گه‌لیێ باڵندا – ڕووێ شین  - شروك – ئارش- جور مه‌ندا – ئوره‌ .

2-  روباركێ بێبو  كو ژ دو تا پێك دهێت: بێبو – سپیێ – سه‌رنى – شیڤیێ – زه‌ره‌ – زێى - زێوا سه‌رى –  باشێ  – زه‌ره‌  - زێى .

3-  دوتازا -  نێروا ژێرى – كانى ساركێ كاره‌ – زێى.

ئه‌ڤه‌ و زێده‌بارى رویبارێ زێیێ مه‌زن ئه‌وێ دكه‌ڤیته‌ سنورێ رؤژئاڤا دگه‌ل ده‌ڤه‌را به‌روارى باڵا دیسان رویبارێ شه‌مدینان (رویێ شین) ئه‌وێ دبیته‌ سنورێ رۆژهه‌لاتى دگه‌ل ده‌ڤه‌را بارزان و مزیرى ژووریا.

 هه‌تا نوكه‌ ژ ڕویێ شینواراڤه‌ چ لێگه‌ڕیان نه‌هاتینه‌ كرن ژبه‌ر هندێ هه‌تا نوكه‌ چ جهێن شینوارا كو دزۆرن وه‌كو كه‌لها نێروه‌ – پرا كه‌لیا ئه‌وا دكه‌ڤیته‌ سه‌ر رویبارێ زێیێ مه‌زن نێزیك گوندێ ڕه‌شاڤا كو ده‌ڤه‌را ئامێدیێ ب ناحیا دێره‌لوك ڤه‌ گرێدده‌ت زێده‌بارى پرا بلبل ئه‌وا ده‌ڤه‌را به‌روارى باڵا ب ده‌ڤه‌را نێروه‌ و ڕێكان ڤه‌ گرێدده‌ت و ئێك ژ شینوارێن ئیماره‌تا به‌هدینا یه‌ زێده‌بارى چه‌ندین كه‌ل و جهێن دى یێن كه‌ڤنار ل گوندێن زێوا شكان و سگێرێ .

ڕوبه‌رێ ناحیێ (1007)كم² و هژمارا گوندێن وێ (162) گوندن هه‌مى ل هه‌وێن كاڤل كرن و وێرانكرنا کوردستانێ ژلایێ ڕژێما به‌عس یاگوڕبگوڕڤه‌ هاتیه‌ وێرانكرن و خه‌لكێ وان گوندا ل کۆمه‌ڵگه‌هێن (سیریێ- شێلادزێ – دێره‌لوكێ – كوانێ) وهژماره‌ك ل کۆمه‌ڵگه‌ها قه‌دشێ هاتنه‌ ئاكنجی كرن , لێ پشتى سه‌رهلدانێ حكومه‌تا هه‌رێمێ ده‌ستێ ئاڤه‌دانیێ گه‌هاندنه‌ هژماره‌كا گوندێن ده‌ڤه‌رێ لێ  پێتریا وان هێشتا ژبه‌ر كاودانێن نه‌ ئارام یێن ده‌ڤه‌رێ دكاڤلن و نه‌هاتینه‌ ئاڤاكرن.

 ناحیا بامه‌ڕنێ:

گوندێ بامه‌ڕنێ دكه‌ڤیته‌ بنارێ چیایێ مه‌تینا و فروكه‌خانا بامه‌ڕنێ یا به‌رنیاس نێزیكى وێ یه‌ دیسان دكه‌ڤیته‌ نێزیك گوندێ ئه‌ره‌دنا یێ گوزارى , لڤێ دوماهیێ پێشكه‌فتنه‌كا مه‌زن یا ئاڤه‌دانیێ بخوڤه‌ دیتیه‌ , ناحیا بامه‌ڕنێ جهێ هۆزانڤان و سوفى شێخا بوویه‌! سوفیاتى قوتابخانه‌كا ئاینى بو و گه‌له‌ ك زانایێن ئاینى و زمانى و شاره‌زایا توره‌ ئه‌ده‌بى قه‌ستا وێ دكر ئه‌ڤ ناحیه‌ ژ نوى هاتیه‌ دامه‌زراندن ب فه‌رمانا كارگێڕی یا ژماره (1197) ل 19/2/2000 ب داخازیا نێچیرڤان ئه‌حمه‌د پارێزگارێ دهوكێ یێ وى ده‌مى , وژ پێدڤیێن گرنگ یێن ده‌ڤه‌رێ یه‌ بو به‌رفره‌هبونا ئاڤه‌دانیێ چه‌ندین فه‌رمانگه‌هێن حكومه‌تێ لێ هاتنه‌ دانان ئه‌ڤه‌ژى هاریكارن بو باشبوونا بارێ ئابوورى و په‌یداكرنا  ده‌لیڤێن كارى.

 ناحیا چه‌مانكێ:

ئه‌ڤ ناحیه‌ ب فه‌رمانا كارگێڕی یا ژماره (1182) ل 19/02/2000 پشتى وى ده‌مى پارێزگارى ب فه‌رى دیتى كوناحیه‌ك ل وێرێ بهێته‌ دامه‌زراندن داكو سنوره‌ك بو مشه‌خت بوونێ ژ گوندا بهێته‌ دانان و خه‌لك بهێته‌ هاندان بو قه‌ست كرنا گوندا , پشتى دامه‌زراندنا وێ چه‌ندین ده‌زگایێن حكومه‌تا هه‌رێمێ لێ هاتنه‌ دانان , ل چه‌مانكێکۆمه‌ڵگه‌هه‌کا ئاكنجیكرنێ یا هه‌ڤچه‌رخ هاتیه‌ ئاڤاكرن و هه‌مى پێدڤیێن ژیانێ ژ پڕۆژێن خزمه‌تكارى تێدا هاتینه‌ بجه ئینان و مرۆڤ دشێت بێژیت چ جوداهى دناڤبه‌را وێ باژێرى دا نینن.

ئامار و پێزانینێن گشتی یێن قه‌زا ئامێدیێ