ده‌ردێ شه‌كرێ

                      

د. ئاشتى عه‌بدلحه‌كیم

ئه‌ڤه‌ نه‌ساخیه‌كا دوم درێژه‌ دهێته‌ نیاسین ب بلندبونه‌كا نه‌ ئاسایى د ئاستێ شه‌كرێ دناڤ خوینێ دا.ئه‌گه‌را وێ كێمبون یان نه‌بونا هورمونێ (ئینسولین)ه‌ دناڤ له‌شى دا.

ئینسولین دهێته‌ ڤه‌رێتن ژ هنده‌ك خانه‌یێت تایبه‌ت ل شێلاڤێ (په‌نكریاسێ) و هاریكاریا شه‌كرێ دكه‌ت د ژوركه‌تنا وێ دناڤ خانه‌یێت له‌شى دا داكو بهێته‌ سوتن و ببیته‌ ووزه‌ ژبو پێك ئینانا كار و لڤینێت به‌رده‌وامێت وى.

ده‌مێ ئینسولین دناڤ له‌شى دا كێم دبیت،ئاستێ شه‌كرێ دناڤ خوینێ دا بلند دبیت.له‌ش نكاریت مفاى ژ وێ شه‌كرێ ببینیت،له‌وا دگه‌ل میزێ ده‌ردكه‌ڤیت و مروڤ توشى پرِ میزتن و ده‌ڤ زوهابونێ دبیت.

دوو ره‌نگێت ده‌ردێ شه‌كرێ هه‌ نه‌:

1-ده‌ردێ شه‌كرێ ل زاروك و گه‌نجان:ئێكه‌م چاره‌ ب كارئینانا ده‌رزیێت (ئینسولین)ه‌.

2-ده‌ردێ شه‌كرێ ل كه‌سێت گه‌هشتى (بالغ) كو ل پرِانیا جاران بێ ئینسولین دهێته‌ چاره‌كرن.

ل نه‌ساخێت ده‌ردێ شه‌كرێ ئاستێ شه‌كرا گلوكوز هه‌رده‌م یێ بلنده‌.ئه‌و بلندى دده‌ته‌ دویڤ گه‌له‌ك بار و دۆخان.

نیشانێت زێده‌ بلندبونا وێ د جودانه‌ ژ نه‌ساخه‌كى بو ئێكى.له‌وا ژى نابیت پالپشتیێ ل سه‌ر نیشانان ب تنێ بكه‌ین.

ئه‌م دكارین بێژین كو ده‌ردێ شه‌كرێ یێ ل كه‌سه‌كى په‌یدا یه‌ هه‌رده‌مێ شه‌كرا خوینا وى پتر بیت ژ 120ملگم/100مل ب له‌خرینى،و پتر بیت ژ 200ملگم/100مل پشتى خوارنێ.

نیشانێت ده‌ردێ شه‌كرێ:

*هه‌ستكرن ب وه‌ستیانا له‌شى.

*زێده‌ میزتن و تێهنشك گرتن و ده‌ڤ زوها بون.

 *شێلى بونا بیناهیا چاڤان. 

*هه‌ست كرن ب ته‌زته‌زینكان ل تبلێت ده‌ست و پییان.    

*دره‌نگ ساخبونا برینان. 

*تێكچونا زه‌ڤله‌كان.

ده‌مێ شه‌كر دناڤ خوینێ دا ئێكجار بلند دبیت ئه‌ڤ نیشانه‌ ل سه‌ر نه‌ساخى دیار دبن:

*زك ئێشان.    

*بێهنا ئه‌سیتونى ژ ده‌ڤى دهێت.   

*سه‌نگا له‌شى زوى كێم دبیت.  

*پرِ میزتنه‌كا به‌رچاڤ.

*هشكبونا پیستى و ده‌ڤى.   

*ب له‌ز بێهن هه‌لكێشان.

ئه‌گه‌رێت ئێكجار زێده‌بونا شه‌كرێ دناڤ خوینێ دا ئه‌ڤه‌ نه‌:

1-خوارنا زێده‌ (بێ نه‌فسى)  

 2-كێم لڤین.  

 3-وه‌رنه‌گرتنا ده‌رمانێت پێدڤى.  

 4-هنده‌ك نه‌ساخى و كولبونێت له‌شى.    

 5-په‌ستانێت ده‌روونى (خه‌م و كوڤان).

جاران شه‌كرا خوینا نه‌ساخى زێده‌ كێم دبیت.ئه‌گه‌رێت  وێ ئه‌ڤه‌ نه‌:

*زێده‌بونا بزاڤ و زه‌ڤه‌رێت له‌شى دگه‌ل دانانا ده‌رزیێت ئینسولینى یان خوارنا حه‌بێت دژى ده‌ردێ شه‌كرێ.

*زێده‌ دانانا ده‌رزیێت ئینسولینى.

*كێم خوارنا زادى پشتى ده‌رمانێت دژى ده‌ردێ شه‌كرێ.

نیشانێت كێمبونا شه‌كرا خوینێ ئه‌ڤه‌ نه‌:

هه‌ركه‌سێ ده‌ردێ شه‌كرێ لێ په‌یدا و ده‌رمانان ب كار بینیت جاران به‌رئاتافى زێده‌ كێمبونا ئاستێ شه‌كرا خوینێ دبیت،له‌وا ژى گه‌ره‌ك ئه‌و نیشانێت ل سه‌ر نه‌ساخى دیار دبن ل قه‌له‌م بده‌ین:

*له‌رزینا له‌شى. 

  *پێتوى بونا ره‌نگى. 

  *خوهدان.   

  *زێده‌ قوتانا دلى.  

 *سه‌ودا سه‌ر بون.  

  *برسى بون. 

  *توندى و تیژى.

ئه‌ڤ هه‌مى نیشانه‌ دڤێت ب گرنگى و بێ خه‌مسارى بهێنه‌ وه‌رگرتن،گه‌ر نه‌ دبیت نه‌ساخ توشى هنده‌ك نیشانێت دى ببیت،وه‌ك گورجبونا زه‌ڤله‌كان و بێ هش بونا نه‌ساخى.له‌وا ژى دڤێت نه‌ساخ زوى شریناهیه‌كێ بخوت و  ئاستێ شه‌كرا خوینا خو ب پیڤیت به‌رى توشى ئاتافه‌كێ ببیت.

چاره‌كرنا ده‌ردێ شه‌كرێ:

1-پارێزه‌كا به‌رده‌وام و رێكخستى (خو دویر كرن ژ خوارنا شریناهى و ب ده‌ست ودار خوارنا هه‌ر تشته‌كێ شه‌كرا

گلوكوز دناڤدا مشه‌).

2-وه‌رزشه‌كا رێك و پێك و به‌رده‌وام و نه‌ توند.

3-وه‌رگرتنا ده‌رمانێت دژى ده‌ردێ شه‌كرێ ل دویڤ شیره‌تا نوژداره‌كێ بسپور.ئه‌ڤ ده‌رمانه‌ دوو ره‌نگن:حه‌ب و ده‌رزى.بریارا دانا ره‌نگێ ده‌رمانى بو نوژدارى ب تنێ دمینیت.

چه‌ند شیره‌ته‌ك:

 *زوى خو ب نوژداره‌كى را ب گه‌هینه‌ ده‌مێ تو هه‌ست ب نیشانێت بلندبونا شه‌كرێ دكه‌ى.

*نه‌ساخێن ده‌ردێ شه‌كرێ یێت ئینسولینى وه‌ردگرن یان حه‌بێت دژى نه‌ساخیێ ب كاردئینن پێدڤى یه‌ شریناهیه‌كێ دگه‌ل خو هه‌لگرن داكو بخون ده‌مێ هه‌ست ب كێمبونا شه‌كرا خوینا خو دكه‌ن.

*هه‌كه‌ شه‌كرا خوینا ته‌ نه‌هاته‌ خوار سه‌ره‌راى پارێزێ شیره‌تا نوژداره‌كى پێدڤى دبیت.

*ژ بیر نه‌كه‌ كو دوژه‌نگێت (مضاعفات) ده‌ردێ شه‌كرێ گه‌له‌كن و چ ئه‌ندامێت له‌شێ ژ زیانێت وێ قورتال نابن.

*پشكنینا میزێ دكاریت بلندبونا شه‌كرێ دناڤ خوینێ دا دیار بكه‌ت،به‌لێ ئاستێ درستێ شه‌كرێ دیار ناكه‌ت.

نه‌ساخێ ده‌ردێ شه‌كرێ و رۆژى گرتن:

ئه‌م دكارین نه‌ساخێت ده‌ردێ شه‌كرێ پارڤه‌كه‌ین بو سێ پشكان ده‌رباره‌ى رۆژى گرتنێ:

1-ئه‌و نه‌ساخێت ب تنێ پارێزێ دكه‌ن:ئه‌ڤه‌ دكارن رۆژیا بگرن،نه‌خاسم هه‌كه‌ سه‌نگا له‌شێ وان یا زێده‌ بیت.رۆژى گرتن دێ هاریكاریا وان كه‌ت سه‌نگا له‌شێ وان بهێته‌ خوارێ.لێ ئه‌و خوارنێت دخون گه‌له‌ك بهێنه‌ سوركرن.

2-ئه‌و نه‌ساخێت پارێزێ دكه‌ن دگه‌ل وه‌رگرتنا ده‌رمانان:هه‌ژماره‌ك ژڤان نه‌ساخان دكارن رۆژیان بگرن دگه‌ل ڤان شیره‌تان:

*هه‌كه‌ نه‌ساخى حه‌بێت خو دخوارن ب تنێ ل سپێده‌یان دێ كاریت ل رۆژى گرتنێ ل ده‌مێ فتارێ وه‌ربگریت.

*هه‌كه‌ نه‌ساخى ئه‌و حه‌ب دخوارن دوو جاران هه‌رۆژ دێ شێت ل ده‌مێ فتارێ و پاشیڤێ وه‌ربگریت.لێ هه‌كه‌ هه‌ست ب نیشانێت كێمبونا شه‌كرێ كر ب رۆژێ بلا حه‌با پاشیڤێ كێم بكه‌ت یان نه‌خوت.

*هه‌كه‌ نه‌ساخى حه‌بێت خو رۆژێ سێ جاران دخوارن باشتره‌ رۆژیا نه‌گریت،چنكو دویر نینه‌ توشى ئارێشێت مه‌زن ببیت.

3-ئه‌و نه‌ساخێت ده‌رزیێت ئینسولین وه‌ردگرن:

*ئه‌و نه‌ساخێت ده‌رزیا وه‌ردگرن ل ده‌مێ سپێدێ ب تنێ دكارن رۆژیا بگرن و ده‌رزیا خو به‌رى فتارێ دانن.

*ئه‌و نه‌ساخێت ل سپێده‌ و ئێڤاران ده‌رزیا وه‌ردگرن باشتره‌ رۆژیا نه‌گرن.هه‌كه‌ ژى یێ رژد بیت ل سه‌ر رۆژى گرتنێ بلا ده‌رزیا سپێدێ به‌رى فتارێ دانیت،و یا ئێڤارى به‌رى پاشیڤێ.گه‌ره‌ك ژى ل دویڤ ڤان شیره‌تان بچیت:

# پشكنینا شه‌كرا خوینا خو بكه‌ت هه‌رۆژ جاره‌كێ ، نه‌خاسم ل رۆژێت ده‌ستپێكێ.

# خوارنا پاشیڤێ گیرو كه‌ت هندى بشێت.

#  ڤه‌خوارنا شله‌مه‌نیا ل پاشیڤێ زێده‌ كه‌ت.

# ده‌ڤ  ژ رۆژیان به‌رده‌ت هه‌رده‌مه‌كێ شه‌كرا خوینا وى زێده‌ هاته‌ خوار.

ده‌ردێ شه‌كرێ و ساخله‌میا پیان:

ئارێشێت پیان دبه‌ربه‌لاڤن ل نه‌ساخێت ده‌ردێ شه‌كرێ.برینه‌كا ساده‌ ل پیان نه‌دویره‌ نه‌ساخى بێخیته‌ د كراسه‌كێ كرێت دا.له‌وا ژى د هنده‌ك په‌رتوكێت نوژداران هاتیه‌ گوتن:گه‌ره‌ك نه‌ساخێ ده‌ردێ شه‌كرێ پویته‌ى ب پاقژیا پێت خو بكه‌ت وه‌ك پویته‌دانا وى ب سه‌روچاڤێت وى!!.ئه‌گه‌رێت ڤێ ژى ئه‌ڤه‌ نه‌:

# لاوازبونا گه‌رِیانا خوینێ د له‌شى دا.هه‌لبه‌ت پێ دویرترین پارچا له‌شى یه‌ ژ دلى و پتر ئه‌ڤ ئارێشه‌ لێ دیار دبیت.

# كێمبونا هه‌ستا ده‌ماران.ئه‌و ده‌مار ب ره‌نگه‌كێ درست ئێشان و سه‌رما و گه‌رما نانیاسن.

# ل ده‌ردێ شه‌كرێ كولك و برین و پرسكێت له‌شى زوى ساخ نابن.

ئارێشێت پیا پتر ل ڤان نه‌ساخان دیار دبن:

-ئه‌وێت پارچه‌ك ژ پێ وان هاتیه‌ برِین. -كولبونا پیان یا ده‌مده‌مى. -هه‌بونا نه‌ساخیه‌كا دلى و بازنه‌یا خوینێ.

-ده‌مێ ژیێ نه‌ساخى ژ 40 سالیێ دبوریت.  –جگاره‌ كێشان.  –نه‌مانا كونترولێ ل سه‌ر زێده‌بونا شه‌كرا خوینێ.

-خه‌مسارى كرن د پاقژیا پیان دا.

چاوا دێ ساخله‌میا پێت خو پارێزى:

*هه‌رۆژ سه‌ح بكه‌ پێت خو و ناڤ تبلێت وان و هه‌ر برینه‌ك یان پرسكه‌ك ببینى ئاگه‌هداریا نوژداره‌كى بكه‌.

*هه‌رۆژ پێت خو ب ئاڤا تێهن شیر و سابوینێ بشو.ئاڤا كه‌ل و ئاڤا سار ب كار نه‌ئینه‌.

*پێت خو گه‌له‌ك د ناڤ ئاڤێ دا نه‌هێله‌.

* نینوكێت خو راست ببرِه‌ و نه‌هێله‌‌ چه‌رمێ ره‌خ و دورێت وان بریندار ببیت.دیسا وان نینوكان تیژ نه‌هێله‌.چ جار پێلاڤ و  گوره‌ و باسك و به‌ندێت ته‌نگ ل پێت خو نه‌كه‌.

*چ جار پێ خاس نه‌گه‌رِه‌ خو ل ناڤ مالێ ژى!!!.

*پێت خو گه‌له‌ك نێزیكى ژێده‌رێت گه‌رمێ نه‌كه‌.

 

 

چاپ