|
هاشم مجید بانی
ل دویڤ بۆچوونا زانایان ئهڤ
گهردوونێ ئهم تێدا هندێ مهزنه، كۆ ژ هزرا مه مهنتره و
سهرێ مرۆڤى ژێ دهرناكهڤیت، گهردوون د تاریاتیهكا سهیر
دایه و د ههر چركههكێ دا 300 هزار كیلو مترا بهرفرهه
دبیت و روژانه د ئهنجامێ تێكهلبوونا غازات و ووزه و مادێن
وێ دا هندهك پهقین رویددهن و دبنه ئهگهرێ پهیدابوونا
هندهك ستێر و بورجێن دى و زانا دبێژن ب ملیونان مهجهرێن دى
ههنه، ژبلى مهجهرا مه كو دبێژنێ (درب التبانه) و رویدان
و پهقینێن سهیر و عهنتیكه دناڤدا چێ دبن و بهردهوام ئهڤ
مهجهره و ستێر و جرمه دهاتن و چوونهكا ب لهز دانه و
زانا نمونان دئینن، كو دهمێ روناهیا ستێرهكێ دگههته عهردێ
مه 400 سال پێ دڤێن تا دگههته عهردى و هند ژ عهردێ مه
ددویرن كو ناهێنه دیتن ب تنێ ئهوا ئهم دبینین روناهیا وان
ستێرانه ئهوێن بورى ئانكو بهرى 400 سالا ئهو ستێر د وێرێ
را بورى بوو و دویر نینه ههر ئهو ستێر نهمابیت و هێشتا
روناهیا وێ تیته دیتن.
ئێك ژ زانایێن گهردوونى دبێژیت
ئهگهر ئهم خیزێ عهردى ههمیێ ب هژمێرین دندك دندك یا زره
زره بۆ مه ب ساناهى تره، كو ستێرێن عهسمانى ب هژمێرین،
پشتى زانا شیاین هندهك گهشتیێن عهسمانى دروست بكهن و
چهندهكێ بناڤ گهردوونى بچن و ل سالا 1969 زانایێن ئهمریكى
شیان دادهنه سهر بانێ ههیڤێ و شیان پێزانینێن باش ل سهر
چهندین ههسارێن كۆما رۆژێ (مجموعه الشمسیه) وهرگرن ب
تایبهت مهریخێ ب هزرو بیرێن خۆ دبێژن دهلیڤا ژیانێ، ل سهر
مهریخێ دێ ههبیت، پشتى كو هندهك پێنگاڤێن زانستى دهێنه
هاڤێتن، ژلایێ زانستى ڤه ههر چهنده ل دویڤ ئهو
تهكنولوجیا نوكه ههى، نهشێن ڤێ ئێكێ ئهنجام دهن، بهلێ
دبێژن بو پاشهروێ. وهكى ئهو بهحس دكهن ئهڤ گهردوونا
هندا مهزن و تارى گهلهك یا ب زهحمهته مرۆڤ بشێت زوى ب
زوى ب ناڤ دا بچیت، بهلێ ب باوهرا وان مهجالێ ژیانێ ل
گهلهك جهێن گهردوونى ههیه و ل دهمێن بهێت پێزانینێن
باشتر مرۆڤ دێ شێت وهرگریت ل سهر وان جهان ژ ڤێ گهردوونى.
پێك هاتا مهریخێ بڤى رهنگى یه
:-
1-
مهریخ 400 ملیون كیلو مترا یا
ژمه دویره ئانكو ژ عهردى یا دویره.
2-
كهش و ههوایێ مهریخێ ل ههمى
جهان وهكى ئێك نینه، بهلێ ب گشتى سهقایهكێ ساره ژبهر
دویراتیا وێ ژ روژێ ل ههردوو جهمسهران پلا نزماتیا وێ
دگههته 280 پلا دبن سفرێ دا و ل جهێن دى 5 تا 10 پلا دبن
سفرێ دایه و ل هندهك جهان ژى پلا گهرماتیێ بلند بیت، تا
270 پلا و بهردهوام د گۆهورینێن دایه.
3-
بارا پترا مهریخێ عهردێ وێ یێ
راسته و دهشته چیا زور دكێمن و بهر زۆر لێ ههنه، دناڤ
وان بهرادا یێن مهزن و بچیك ههنه . عهردێ مهریخێ یێ هشك
هندى هشكاتیا عهردێ مهیه . عهردێ وێ پێك دهێت ژ ئاخهكا
سۆر، لهوا ل پتریا مللهتان دهێته ناسین ب (كوكب الاحمر)
ئانكو ههسارا سۆر.
4-
بهرگێ (غلاف جوی) یێ مهریخێ یێ
تهنكه و وهكى یێ عهردى نینه كو بشێت مهریخێ بپارێزیت ژ
هێرشێن ئهسمانى مینا هاتنا تیروژكێن روژێ یێن ئێكسهر و
كوژهك چونكۆ تیروژكێن روژێ دكوژهكن ئهگهر نههێنه رێكخستن
و هاتنا بهرێن ئاگرى ژ لایێ روژێ، ژبهركۆ بهرگێ (غلاف)
مهریخێ پێك دهێت ژ هندهك غازێت كیم و دووهم ئوكسیدێ كاربوون
. بهرگێ (غیلاف) عهردى تیروژكێن روژێ رێك دئێخیت، پاشى
دهنێریته عهردى دیسان عهردى ژ تیرۆژكا دپارێزیت نه وهكى
یێ مهریخێ یه كو ئێكسهر بهێن ههر چهنده ئهو تیروژكێن
تێنه عهردى پترن ژى بهلێ د رێكخستى نه نه وهكى یێن
مهریخێ ئێكسهر دگههنه سهر بانێ وێ . لهوا بارا پترا
زانایێن ئهوروپى دبێژن ئهگهر ژیان لسهر مهریخێ پهیدا ژى
ببیت دێ یا ب ترس و سههم بیت، ژبهر وان تیرۆژكێن ئێكسهرێن
روژێ و بهرێن ل دهوروبهرێن روژێ دهێن و دچن و هندهك جارا
بهرهڤ مهریخێ دچن و بهرگێ نهشێت ب پارێزیت و ب توندى ب
عهردێ مهریخێ دكهڤن و دبنه ئاگرهكێ مهزن، پلا گهرماتیا
وى دبیته 1000 هندهك جارا دبیته ئهگهرا ژناڤ برنا عهردێ
مهریخێ و ئهڤ حالهته ل وێرێ یێ زوره و ل گهلهك جهێت
مهریخێ دهێته دیتن.
5-
ئاڤ ل سهر مهریخێ یا ههى
بهلێ ههمى دهریایێن وێ بهستینه و پێدڤى پلهیهكا
گهرمێنه دا بحهلیێن
.
6-
مهریخ ژى وهكى عهردى توشى
بوركانا دبیت . هندهك جورێت بوركانا لسهر مهریخێ پهیدا دبن
ئهگهر ل سهر عهردى پهیدا ببن عهردێ مه دێ ژ بهرێك چیت
و زانا دبێژن ههر بوركانهكا مهریخێ 100 بهرامبهر بوركانێن
عهردێ مهنه. ژ ئهگهرا ڤان بوركانا هندهك دول و نهال و
كونێن مهزن ل سهر مهریخێ پهیدا بوینه كو مێژویا هندهكان
دزڤریت بو بهرى 5 ملیون سالا ل دویڤ هزرا زانا.
7-
ژ لایێ شهف و روژا مهریخ وهكى
عهردى نینه، سالا مهریخێ پێك دهێت ژ 688 روژا و روژا
مهریخێ پێك دهێت ژ 23 سهعهت و نیڤا و دیسان شهڤا وێ ژى
ههر وهسا ئانكو شهڤ و روژێت وێ دبنه 47 سهعهت و ئهڤه
ژى ژبهر وێ ئێكێ یه چونكه گهلهك یا ژ روژێ دویره
.
بارا پترا زانا ب تایبهتى یێت
ئهمریكى وهسا دبینن كو ل پاشهروژێ مروڤ دێ شێن ژیانێ لسهر
مهریخێ پهیدا كهن پشتى ئهو ڤان خالێن خوارێ ب جه بینن
1-
دانانا هندهك جاما ل دهرڤهى
غیلافێ جهوى یێ مهریخێ بو پتر ڤهگوهاستنا تیژكێن روژێ بو
مهریخێ دا ئاڤا دهریایێن وێ بحهلیێن و پلا گهرماتیێ بلنتر
لێ بێت .
2-
ئهو كهسێ ل وێرێ دژیت پێدڤى ب
هندهك جل و بهرگێت تایبهت ههیه و دیسان ئوكسجینێ
.
3-
خوارن و ڤهخوارنێن وان دێ
تایبهت بن و چهندین خالێن دى ههنه
.
ههتا نوكه ئاژانسا ناسا یا
ئهمریكى 31 جیهاز هنارتینه بو سهر بانێ مهریخێ بێ مروڤ ب
تنێ 14 ژوان گههشتینه و ئهڤێت دى ههمى كهتینه یان
پهقینه و بێ سهرو شوین بوینه ل ناڤ گهردوونى. ئهڤان
جیهازا پێزانێن باش داینه زانا ل سهر مهریخێ و ب هزاران
وێنه هنارتینه . لێ ب تنێ دوو جیهاز بناڤێن (سپێرێت و ئوپرت
یێ نوتی) نوكه ماینه ل بن كونترولا زانا و حهتا ئهڤرو ژى
پێزانینا دهنه وان و ههر دهمهكى ژ جههكێ مهریخێ بو
جههكێ دى دهێنه ڤهگوهاستن. زانایێن ئهمریكى ل وێ باوهرێ
نه كو لسالا 2037 دێ شێن مروڤان هنێرنه بانێ مهریخێ چونكۆ ب
بیرو باوهرێن وان ڤێ چوونێ بهرههڤیێن باش پێ دڤێن . زانایێن
ئهمریكى دبێژن مه پێدڤى ب بنگهههكى ل سهر بانێ ههیڤێ
ههیه و چوون ژ بانێ ههیڤێ بو مهریخێ دێ ئاسانتر بیت ژ
عهردى بهروڤاژى زانایێن ئهوروپى كو دبێژن نهخێر ژ گهشتیا
عهسمانى یا ئهروپى دێ باشتر بیت كو نوكه سنورێ 400 هزار
كیلو مترا ل سهر عهردێ مه یا بنهجهه . نوكه زانا یێت
ئهمریكى كار دكهن بو دانانا ڤى بنگههى ل سهر بانێ ههیڤێ
سهرهراى كو ههیف 384400 كلم یا ژ عهردى دویره . چونكۆ
چونا ژ عهردى ژبهر كێشانا عهردى دێ یا ب زهحمهت بیت،
بهلێ بانێ ههیڤێ یان كهشتیا عهسمانى باشتره چونكۆ كێشان
نینه. كهشتیا وان ژبهر نهبوونا كێشانێ (جاژبیه) دێ زویتر
چیت . دیسان ئهو كهسێ دچیته بانێ مهریخێ پێدڤى یه ژ لایێ
ساخلهمى ڤه ل بن كنترولا هندهك بسپورا بیت و دهم بو دهمى
دڤێت هندهك جورێن وهرزشێ بكهت دا یێ ساخلهم بیت چونكه
نهبوونا كێشانا عهردى كارتێكرنهكا ئێكسهر ل سهر
بوشاییگهرى ههیه و دهمارێن وى شهلهل دكهفتێ و خهموكى و
سهر ئێش ل دهڤ پهیدا دبن و گهلهك ئێشێن دى . دیسان پشتى
چوونا وان ب حهفتیهكێ ئهو عهردی وهكى تهپهكا بچویك دێ
بینن و ههر دێ بچویك بیت حهتا گههشتنا وان بو مهریخێ عهرد
وهكى نیسكهكێ دێ هێته دیتن . دیسان ل رێكا چوونا وان
گهلهك ترس تێدا ههیه وهكى هاتنا هندهك تیشكێن روژێ كو
دتژینه ژ برونات و (جزیئات الهلیوم) ئهوێن ژ روژێ دهردكهڤن
و ههبوونا هندهك بهرێن عهسمانى ئانكو (نیازك). دیسان ل ڤان
دوو سالا چوون و هاتنا وان زانا دبێژن پێدڤى یه 8 كهس بن ژ
دكتور و راهێنهرهكێ وهرزشا لهشى و ئهندازیارهكێ
تهكنیكى ئهگهر 8 كهس بن پێدڤى ب (5 ) تهنێن ئوكسجینێ
ههیه دیسان 11 تهن خوارن و 14 تهن ئاڤ و ئامیرێن دى كو
ههمى دبنه 100 تهن و برنا ڤى بارێ گران ژى تشتهكێ ب ساناهى
نینه و ئهگهر ئهم بهراوردێ بكهین دگهل چوونا بانێ
ههیڤێ بتنێ ب 4 روژ و نیڤا دگههن . دیسان زانا دبێژن بو ماوێ
6 ههیڤا دێ چن ههتا دگههن ئهگهر سهقایێ مهریخێ و جهێ وێ
یێ هاریكار بیت ئهگهر نه چوونا وان دێ بیته 9 ههیڤ دیسان
ئهگهر ل سهر بانێ مهریخێ دادان پێدڤى یه 18 ههیڤا ل وێرێ
بمینن و دهست ب لێكولینێن خو یێت زانستى بكهن و جههكێ ههژى
بخو پهیدا كهن بو زڤرینا عهردى زانا دبێژن ئهوێ ئهم
دهێنرینه مهریخێ پێدڤى ب 2 سالا ههیه چوون و هاتن . دیسان
ژ لایێ پهیوهندیا وان ب عهردى ڤه زانا دبێژن دهمێ ئهو
پهیوهندیێ دكهن 40 خولهك دڤێن حهتا دهنگێ وان دگههته
مه و بهرامبهر 40 خولهك دڤێن حهتا دهنگێ مهژى دگههته
وان و ئهڤه ژى ئارێشهیه چونكه ئهگهر ئهو توشى ئارێشێ
ببن 40 خولهك زوره حهتا بهرسڤێ وهردگرن . ئهڤه ژ لایێ
چوونێ ڤه ئهڤ تشته ههمى دڤێن ژبلى ڤێ ههمیێ پێدڤى یه
ئهو كهسێ بچیت نه ترسیت و یێ مكم بیت و یێ ساخلهم بیت .
لسالا 1952 زانا و ئهندازیارێ گهردوونى ڤێرنار فونبراوى
پێشنیار كربوو بو دانانا هیچلهكا ئاسنێ وهكى قیتارێ ئانكو
دانانا چهندین وێستگهها كو 10 كێمتر نهبن و وهكى زنجیره
پێكڤه د گرێداى بن بو چوونا مهریخێ و یا پێك هاتى بیت ژ 70
كهسا و ههر هندهك كهس ل جههكى بن دا بگههنه بانێ
مهریخێ . دیسان ل روسیا گروپهكێ پێك هاتى ژ 6 كهسا كو سێ
ژوان روسینه و ئێك ژوان ئهلمانى ئێك فرنسى و ب ناڤێ گروپێ
مارس 500 خو داینه ناسین بو ماوێ 105 روژا دناڤ جههكێ گرتى
دا بوون وهكى كهشتیا عهسمانى بو راهێنانا بو چوونا بانێ
مهریخێ و 270 جورێن راهێنانا كرن و بهرههڤیا خو دكهن
بوچوونا مهریخێ و ل دویڤ بیرو باوهرا وان دبێژن تهكنولوجیا
مه یا ئهڤرو تێرا هندێ دكهت كو خو بگههینه بانێ مهریخێ و
بزڤرین بو عهردى و مه چ ئاستهنگ نینن ئهڤ گروپه بوویه
جهێ حێبهتیێ بو زانایێ ئهمریكى و ب دیتنا وان ئهڤ گروپه
نهشێت سهركهفتنێ بدهستڤه بینیت . ل داویێ مه دڤێت بێژین
ههولدان ژ لایێ زانا یا بهردهوامه بو داگیرنا مهریخێ
بهرى ههڤالێ خو . بتایبهتى ئهوروپى و ئهمریكى و روسى
.
ژێدهر:
1- www.nasa.gov
ئاژانسا ناسا یا
ئهمریكى
www.rtarabic.com-2
-3
السماء فی القران الكریم د.زغلول
نجار المێرى
4-
موسوعه عالمیه لعلم الفلك
الگبع السورى
5-
هژمارهكا راپورتێت كهنالێ
جزیره بهرنامێ عن كپب
www.esa.int -6
ئاژانسا ئیسا یا ئهوروپی
7 -چهند
راپورتهكێت كهنالێ ئیرو نیوس
|
