|
هاشم مجید بانى
جارێ بهرى بچینه ناڤ بابهتێ
گهردونێ مه دڤێت بزانین گهردون چى یه و بوچى بابهتێت
لسهر گهردونێ لناڤ روژنامه و گوڤار و مالپهرێت ئهنترنێتێ
دكێمن و ناهێنه دیتن .؟ بتنێ ل هندهك روژناما دێ بینین ل
لاپهرێ داویێ هندهك پێزانینێن دوباره كرى یێت هاتینه
بهلاڤ كرن . ئهرێ گهردون هندا كێمه و تشتهكه بهر
ناكهڤیت كو ئهم خو پێڤه مژویل بكهین .؟ یان ژى مه كهسێن
شارهزا نینن دڤى بوارى دا .؟ یان ژى تو بێژى خهلكێ مه حهژێ
نهكربیت . بێگومان ئهڤ پسیاره ههمى دبێ بهرسڤن و من گولێ
نهبویه ئێكى ڤیابیت بهرسڤێ ژى بدهت . گهلهك جارا ژى من
دگهل روژنامێت مه بهحس كریه ئهرێ بابهتێت گهردونێ بو
وه بنڤیسم دێ بهلاڤ كهن یان نه بهرسڤا وان نهخێر بویه و
ئهگهر بو هندێ ڤهگهراندى یه كو خواندهڤانێ ڤى بابهتى یێ
كێمه . یان هندهك برادهرا گوتیه من ئهڤه زانستهكێ
بترسه و دلهكێ موكم دڤێت سهیره زانایێت گهردونێ دین
نهبوینه .! بتنێ تشتێ ئهز دكهمه ئهگهر ب دیتنا من
ئهوه ئهڤ بابهته خهرجیهكا مهزن پێ دڤێت و كهسێن
شارهزا و زیرهك پێ دڤێن لهوما دێ بینى ل بارا پترا مللهتا
ئهڤ بابهته پشت گوهـ ئێخستیه و ههر بهحس ژى ناكهن . تو
دێ بێژى كارێ ئهمریكا و روسیا بتنێ یه و كهسێ ماف نینه ڤان
بهحسا بكهت . گومان تێدا نینه كو زانستا فهلهكى ژ چ
زانستێت دى كێمتر نینه و بهلكو مهزنتره ژى ژ ههمى زانستێت
دى . بو راستیا ڤێ پسیارێ دێ بێژین ههر زانایهكێ دویڤ چونا
گهردونێ كربیت و پسیار ژێ هاتبیته كرن كانێ زانستا گهردونێ
یا چهوایه د بهرسڤ دا گوتیه حهتا ئهڤرو مه 1% ژى
نهزانى یه و ئهم نزانین ژى . ئێك ژ زانایێت گهردونێ دبێژیت
ئهگهر مه بڤێت بزانین چهند ستێر ل ئهسمانا ههنه ئهم چ
جارا ڤێ نزانین بتنێ یا ئهم دزانین روژانه چهند مروڤ ل رویێ
ئهردى دمرن و دبن 10 جارا هندى ڤێ ههژمارێ ههسار و ستێر
چێدبن و دبژكن ژ ئهگهرێ تێكهلبونا مادێت گهردونێ . بهرى
زانا بشێن بهرهف گهردونێ بلند بفرن و بچن گهلهك هزر و بیر
لدهڤ وان پهیداببون و گهلهك بابهت لدهڤ وان د بهرزهبون
. لناڤا مللهتێت بهرێ دا نهخاسمه سومهریا هندهك بهحس و
لێكولین لسهر گهردونى هاتبونه كرن هندهك ژوان بهحسا
دروستن و هندهك ژى بهروڤاژى . دڤێت ژبیر نهكهین كو ژێدهرێ
سهرهكى دپشت ڤان پێزانینا را ئایین و پێغهمبهرێت بهرێ
بوینه سلاڤ لسهر ههمیا بن . حهتا پهیدابونا ئیسلامێ و
ئیسلامێ پترى ههمى ئاینێت دى بهحسێ گهردونێ كریه بهلێ
چونكه زانینێت وان یێت وى سهردهمى دكێم بوینه ئهڤ
ئایهتێت گهردونێ مانه بێ شروڤهكرن و زانینا نوى یا ئهڤرو
راستیا ڤان ئایهتا بو مه دیار كر . زانایێت ئیسلامێ یێت
بهرێ بهرى 800 سالا دیار كربو كو عهرد یێ كروڤره وهكى
ههیڤێ و روژێ چونكه ئهڤ چهنده ب ئاشكراى ژ ئایهتێت
قورئانێ دهێته زانین . بهلێ كهسێ باوهر ژێ نهدكر ب
تایبهتى مللهتێت روژئاڤا چونكه ههمى دوژمنێت ئیسلامێ بون
بهلێ زانینا نوى ئهڤ چهنده بو ههمیا رون كر . زانایێت
ئهوروپى یێت بهرێ وهكى گالیلیو گالیلى یێ اتالى بهرى 400
سالا دیاره كربو كو عهرد لدور روژێ دزڤریت بهروڤاژى كو لوى
سهردهمى ههمیا هزر دكر روژ لدور عهردى دزڤریت و گهلهك
كهوكهب ژى ئاشكرا كربون و ههر لسهر ڤان هزر و بیرا ل داویێ
ژ لایێ كهنیسێ هاته كوشتن . لدیڤ گالیلیوى دا گهلهك
زانایێت دى هاتن و دیاره دكر كو عهرد لدور روژێ دزڤریت بهلێ
نهدشیان ڤێ چهندێ بدروستى دیاره بكهن حهتا سالێت 1800
زانایێ المانى فریدریك ولیام هیرشل هاتى و كهوكهبا اورانوس
ژى ئاشكرا كر و پشتهڤانیا زانایێت بهرى خو دكر بهلێ
نهدشیان دیاره بكهن كو گهردون نه یا ئهزهلیه . بارا
پترا بیرو بوچونێت ڤان زانایا كهسێ باوهرى پێ نهدئینا
نهخاسمه كهنیسێ حهتا سالا 1917 پشتى زانایێ فیزیایێ البێرت
انشتاینى پهرتوكهك داناى بناڤێ جێگیریا گهردونێ ئانكو
(الپابت الكونى) تێدا دیاركربو كو گهردونا مه یا ئهزهلیه
و پیچ بون نینه بهلێ پشتى ماوهیهكێ كێم خو نهچار دیت دان
پێدانێ بكهت كو گهردون نهیا ئهزهلیه و ئهڤێ بوچونێ
حهتا سالا 1929 سهنگا خو ههبو و ببو جهێ باوهریێ بهلێ
زانایێ انگلیزێ ناڤدار (هبل ئیدوین) شیا برێكا بهرێ خودانا
گهردونێ و هندهك كریارێت فیزیاوى دیاره بكهت كو گهردون
نه یا ئهزهلیه و یا د گهورینێت مهزن دا و ژ دهرڤهى كوما
روژێ ژى هندهك مهجهراتێت مهزن ههنه كو 10 بهرامبهرى
مهجهرا مهنه . ئهڤ ههردوو بوچونه حهتا سالێت پێنجیا
لناڤ زانایێت گهردونێ دهاتنه بهحس كرن و ببونه جهێ
حێبهتیێ بو وان . لسالا 1952 امریكى شیان ئاژانسا ناسا بدانن
بو دیفچونا گهردونێ و روس ژى بهرامبهر وان شیان ئاژانسهكێ
بدانن گهلهك تشت ئاشكهرا بون بو وان كو گهردون نهیا
ئهزهلیه و یا دگهورینێت مهزندا دبوریت و ب رهنگهكێ سهیر
و عهنتیكه یا تێت و دچیت كو چ جارا نهدهاته سهر هزرا وان
. ئهڤێ چهندێ پتر ئهڤ زانایه پالدان كو دیڤچونا گهردونێ
بكهن . لوى سهردهمێ روسیا خو ب هێزا ئێكێ دزانى و دڤیا د
ههمى بوارا دا خو ژ ئهمریكیا بلندتر بكهن و د ئهسل دا ئهڤ
منافسه تێته ههژمارتن پارچهك ژ شهرێ سار دناڤبهرا ڤان
جهمسهران دا د ئهنجام دا منافسه د ناڤبهرا ڤان ئاژانسا دا
پهیدا بو و ههردوو لا ههولدان كرن خو بهرى ههڤالێ خو
بگههینته ناڤ گهردونێ . روسى شیان هندهك گیانهوهرا بو
بوشایا عهسمانى و زانینا گهش و ههوایێ دهرڤهى عهردى
بنێرن برێكا كهشتیا سبوتنك 1 ل 4 اكتوبهرا 1957 و ئهڤه
تێته هژمارتن ئێكهمین كهشتى هاتیه هنارتن بو ناڤ گهردونێ
بو وان دیاره بو كو گازێت كوژهك ههنه لناڤ گهردونێ و
اكسجین نینه پشتى چهندین لێكولینا بو وان دیار بو كو رائیدێن
گهردونێ پێتڤى ب اكسجینێ و جل و بهرگێن تایبهتن . كار بو ڤێ
ئێكێ كرن و ئێكهمین كهسێ بهرهڤ بوشایا عهسمانى چوى (یورى
گاگارین)ێ روسى بو شیا ب سهركهفتیانه بچیت ل دور ههیڤێ
بزڤریت و بێته عهردى ب سلامهتى . پشتى ڤێ پێنگاڤێ امریكا
كار كر بو داگیرنا ههیڤێ .رابون ب دروستكرنا كهشتیهكێ یهك
نهفهر بتنێ كرنه دناڤ دا و ل پێش چاڤێت روژنامه نڤیسێن
جیهانى برێكهفت و چو و بێ سهرو شوین بو لناڤ گهردونێ و
كهشتیا وان پهقى و بژكى . ئهڤێ كریارێ گهلهك دلێ امریكیا
ئێشاند و ههمى كومپانیێت وان كومبون و ب سهروكاتیا زانا و
ئهندازیارێ گهردونێ ڤێرنار فونبراو بریار دان ب چ رهنگێ
ههبیت پێتڤىیه بچیته بانێ ههیڤێ و داوا ژ كونگرێسێ امریكى
كر كو موشهكهكێ بو وان دروست بكهن بناڤێ ساترون 5 كو ب
هێزترین موشهكه پشتى داوا وان هاتیه قهبیل كرن . سهروكێ
امریكا یێ وى سهردهمى جورج كهنهدى بو سالا 1969 راگههاندن
كو گروپهكێ وان یێ ئامادهیه بچیته بانێ ههیڤێ و ئهڤ
گروپێ بناڤێ اپولو 11 هاتیه بناڤ كرن شیان ب سهركهفیانه
لروژا 20 یولیویا 1969 و بچن و پشتى 100 دهمژمێرا چون
دادهنه سهر بانێ ههیڤێ و ئالایێ ئهمریكا لسهر بانێ
ههیڤێ بلندكر و ئێكهمین كهسێ پێ خو دانایه بانێ ههیڤێ نیل
آرمسترونغ بو ل دهمژمێر 9:17 سپێدێ و هاتنه عهردى و ب ڤێ
ههلكهفتێ شههیانێت مهزن هاتنه گێران ل امریكا و ئهڤ
خهبهره زى ل جهانێ بهلاڤ بو . ئهڤ پێنگاڤه پێنگاڤهكا
مهزن بو د زانستا فهلهكى دا هاتیه هاڤێتن و پشتى امریكیا
گهلهك مللهتێت دى چونه بانێ ههیڤێ و دیماهى مللهت چوین
هندى بون كو ل ئهڤ ساله 2009 ب سهركهفتیانه چون و هاتن .
پشتى ڤان پێشكهفتنا ههمیان ، ئهندازیارێن گهردونێ گهلهك
ههولدان كرن بو بشێن ههسارا مهریخێ ژى داگیر بكهن ،
بابهتێ مه لبن ناڤێ (بهرهڤ داگیرنا مهریخێ) ئهڤ
ههولدانه ههمى مه بهحس كرینه ، ناسا امریكى كو ل ڤان دوو
ههیڤێن بورى موشهكهك ل بانێ ههیڤێ دا بو بتنێ بزانن ئاڤ
ههیه یان نه بو وێ ئێكێ نوكه كار دكهن بو دانانا
بنگهههكى ل بانێ ههیڤێ وهكو كار كرن بو ئێكهمین چونا
مهریخێ . د ئهنجامێ هاڤێتنا ڤێ موشهكێ دا دیار كر بو
ئاڤهكا زور لبن عهردێ ههیڤێ ههیه . دیسان ژ لایێ
ئهوروپیا ڤه چهندین گهشتى هاتینه هنارتن بو بوشا گهریا
عهسمانى بو زانینا پێزانینا لسهر زانستا گهردونێ مینا مارس
ئێكسپرێس و تلسكوب هابل و گالیلو و فیوگر 1 و 2 و چهندین
گهشتیێن دى . سهرهراى گهشتیا نیڤدهولهتى ئاى ئێس ئێس كو
نوكه 400 هزار كلم لسهر عهردى یا راوهستایه و دشێت ب ماوێ
دوو دهمژمێر لدور عهردى بزڤریت . نوكه ههڤگرتنهكا
نیڤدهولهتى چێبویه بو داگیركرنا مهریخێ و زانا دیاره
دكهن كو هێشتا لسهر ههیڤێ و مهریخێ گهلهك نهێنى ههنه
پێتڤىیه بێنه زانین . بارا پترا زانایێن گهردونێ ب تایبهت
زانایێت فیزیا گهردونێ یێل وێ باوهرێ كو گهردونێ قازانجهكێ
باش ههیه بو وان چونكه هندهك ماده و غازات و وزه دناڤ دا
ههنه ئهگهر بینه عهردى دێ شێن كارێن باش بو مروڤاتیێ پێ
ئهنجام دهن ههر چهنده خهرجیهكا مهزن دڤێت حهتا مادهك
دگههیته عهردى بهلێ زانا دبێژن یا مستحیل ژى نینه . ل
داویێ مه دڤێت دیار بكهین ههر كهسێ دڤێت وێنێت گهردونێ
یێت روژانه كو تێنه گرتن ژ لایێ ناسا ببینیت
ڤێره کلیک بکه .
|
