هه‌سارا (Mercury)

 

هاشم مجید بانى

 

مێركورى (عه‌تارد) ئه‌وا لنك رومانیا تێته‌ ناسین ب خوداوه‌ندێ بازرگانیێ (اله‌ التجاره‌) ، بچیك ترین هه‌ساره‌ دناڤ كوما روژێ دا پشتى هه‌سارا بلوتو و نێزیك ترین هه‌ساره‌ بو روژێ و پشتى وێ هه‌سارا ڤێنوس هه‌یه‌ و پاشى عه‌ردێ مه‌ ، قوترێ وێ دبیته‌ 4880 كلم و عه‌رد سێ جارا هندى ڤێ هه‌سارێ یه‌ ، ئه‌ڤ هه‌ساره‌ چونكه‌ زوى هاتن و چونێ لدور روژێ دكه‌ت لسه‌ر عه‌ردى بتنێ بو چه‌ند روژه‌كا مروڤ دێ شێت بینیت وه‌كى خاله‌كا بچیك دناڤا عه‌سمانى دا و ئه‌گه‌ر برێكا دیڤچونه‌كا به‌رده‌وام نه‌بیت مروڤ نه‌شێت ببینیت ، ئه‌ڤ هه‌ساره‌ زڤرینا وێ لدور روژێ وه‌كى هێكێ یه‌ ئانكو وه‌كى وێنێ هێكێ لدور روژێ دزڤریت و د هه‌ر چركه‌كێ دا 56.6 كلم را د خه‌تا خودا لدور روژێ دزڤریت ، زڤرینا ڤێ هه‌سارێ لدور روژێ وه‌كى زڤرینا هه‌یڤێ یه‌ لدور عه‌ردى ، كێشانا (جاژبیه‌) وێ ب به‌راورد دگه‌ل یا عه‌ردى دبیته‌ 0.387 ، ژبه‌ر كو كێشانا ڤێ هه‌سارێ یا كێمه‌ ئه‌گه‌ر مروڤ لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ بژیت و كێشا مروڤى 70 كیلو بیت لسه‌ر عه‌ردى لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ دێ كێشا مروڤى بیته‌ 27 كیلو ، ئه‌ڤه‌ وه‌ك نمونه‌ ئه‌گه‌ر مه‌حاله‌ مروڤ بشێن لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ بژین ژبه‌ر گه‌رماتیا روژێ و هاتنا تیشكێت ئێكسه‌رێت روژێ ، دویرایتا ڤێ هه‌سارێ ژ روژێ 58 ملیون كلم ، ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژ هه‌مى هه‌سارێت دى یێت كوما روژێ ب له‌زتر تێت و دچیت چونكه‌ یا نێزیكى روژێ یه‌ ، زانا دبێژن بارا پترا روبه‌رێ ڤێ هه‌سارێ پێك دهێت ژ چیا و دول و نهالێت كیر و به‌ر ژى ب هه‌مى ئه‌ندازا لسه‌ر عه‌ردێ وێ تێنه‌ دیتن . جهێ ڤولكان و نه‌یازكا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ یێ زوره‌ و ل گه‌له‌ك ده‌ڤه‌رێت وێ هنده‌ك به‌رێت مه‌زن هه‌نه‌ زانا دبێژن ئه‌ڤ به‌ره‌ هه‌مى پاشمایێت نه‌یازكانه‌ و وان عاێیفێت ژ روژێ ده‌ردكه‌ڤن . دوو تشتێت سه‌یر یێ لده‌ڤ ڤێ هه‌سارێ كو لده‌ڤ چ هه‌سارێت دى یێت كوما روژێ نینن ژبلى جیرانا وێ هه‌سارا ڤێنوسێ ، یا ئێكێ روژا وێ ژ سالا وێ پتره‌ . سالا وێ دبیته‌ 88 روژێت عه‌ردى و روژا وێ دبیته‌ 176 روژێت عه‌ردى ، چونكه‌ ده‌ورا وێ لدور وێ زور زورا كێمه‌ ، ده‌مێ گالیلوى زانایێ اتالى یێب ناڤ و ده‌نگ لناڤه‌راستا سه‌د سالا شازدێ دیڤچونا ڤێ هه‌سارێ دكر وى ده‌مى وى هزر دكر كو بتنێ لایه‌كێ وێ یێل به‌ر روژێ و لایێ دى ناكه‌ڤیته‌ به‌ر روژێ و لدور خو نازڤریت پشتى دیڤچونه‌كا دویر و درێژ لسه‌ر نهاله‌ك ژ نهالێت ڤێ هه‌سارى كرى بو وى ئاشكرا بو كو گه‌له‌ك گه‌له‌ك كێم ئه‌ڤ هه‌ساره‌ لدور خو دزڤریت براستى ژى دیڤچونا ڤێ هه‌سارێ لوى سه‌رده‌مى یا ب زه‌حمه‌ت بو چونكه‌ بتنێ وه‌كى مه‌ گوتى بو چه‌ند روژه‌كا لسه‌ر عه‌ردى ئه‌ڤ هه‌ساره‌ تێته‌ دیتن و لوى ده‌مى بتنێ مروڤ دشیا لسه‌ر عه‌ردى دیڤچونا ڤێ هه‌سارێ بكه‌ت نه‌ وه‌كى ئه‌ڤرو بو برێكا ڤان ستێرێت ده‌ستگرد . تشتێ دووێ یێ سه‌یر ئه‌وه‌ ژ ئه‌گه‌رێ ڤێ كێم لدور خو زڤرینێ پلا گه‌رماتیا وى لایێ دكه‌ڤیته‌ به‌ر روژێ دبیته‌ 465 پله‌ و لایێ دى ئه‌وێ دبیته‌ شه‌ڤ 184 پلا دچیته‌ دبن سفرێ دا و دبیته‌ به‌ستى ، لڤێ داویێ زانا شیان برێكا ئامیرێ ماسنجه‌ر دیاره‌ بكه‌ن كو پێچانه‌كا مه‌غناتیسى یا ل ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌سارێ هه‌ى به‌لێ ئه‌و پێچان ژى یا لاوازه‌ و نه‌شێت وان تیشكێت روژێ راوه‌ستینیت . پێكهاتا ڤێ هه‌سارێ زانا دبێژن هه‌ساره‌كا كه‌ڤریه‌ و ژ مادێت وه‌كى سیلیكون و ئاسن و كه‌ڤر پێك دهێت و هنده‌كێ پێكهاتا وێ یا ناڤدا وه‌كى پێكهاتا عه‌ردى یه‌ و زانا یێل باوه‌رێ كو ئاڤ ژى لناڤا ڤێ هه‌سارێ هه‌بیت و هه‌ولدانا به‌رده‌وام دكه‌ن بو راستیا ڤێ ئێكێ .

ئه‌ڤێ هه‌سارێ چ به‌رگ ئانكو (غلاف) نینن و تیشكێت روژێ ئه‌وێت تژى هلیوم و هیدروجین ئێكسه‌ر دگه‌هنه‌ عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ ، زانا دبێژن ئه‌و هه‌سارا چ غلاف به‌رگ نه‌بن روناهیا روژێ لوێرێ ناهێته‌ دیتن بلا چه‌ندا نێزیكى روژێ ژى بیت چونكه‌ ئه‌و روناهى برێكا هنده‌ك گازێن هویر نه‌بیت لناڤا گه‌ردونێ ناهێته‌ دیتن ژبه‌ر ڤێ ئه‌گه‌رێ گه‌ردون 90% یا تاریه‌ ، ئه‌و لایێ ڤێ هه‌سارێ ئه‌وێ دكه‌ڤیته‌ به‌رامبه‌ر روژێ تێته‌ دیتن ژى ژبه‌ر وان نه‌یازكانه‌ ئه‌وێت بورینا ده‌مى كه‌تینه‌ بانێ ڤێ هه‌سارێ و هنده‌ك تیخێت ته‌نگ یێت وه‌كى شیشه‌ى لسه‌ر په‌یدا كرینه‌ ژبه‌ر ڤان تیخا ئه‌و لا تێته‌ دیتن وه‌كى بانێ هه‌یڤێ ده‌مێ ئه‌م ب شه‌ڤێ لسه‌ر عه‌ردى دبینین ، ژبه‌ر هندێ گه‌له‌ك دول و نهالێت ڤێ هه‌سارێ ئه‌وێت دكه‌ڤنه‌ به‌رامبه‌ر روژێ ژى هه‌ر تارینه‌ و روژ نه‌شێت هه‌مى جها رون كه‌ت ، ده‌مێ ئه‌م به‌حسێ عه‌ردى دكه‌ین دێ به‌رسڤا وێ پسیارێ ده‌ین ئه‌وا دبێژیت بوچى روژ نه‌شێت كوما خو هه‌میێ رون كه‌ت و بوچى روناهیا روژێ لناڤ گه‌ردونێ ناهێته‌ دیتن . هه‌ر وه‌سا چ هه‌یڤ ژى نینن لدور بزڤرن . ژ وان لێكولینێت زانا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ كرین ئاژانسا ناسا یا امریكى لسالا 1974 ئامیره‌ك بناڤێ مارینز 10 تایبه‌ت هنارت بو ، بو لێكولینا ڤێ هه‌سارێ و ئه‌ڤ ئامیره‌ شیا چه‌نده‌كێ خو نێزیكى ڤێ هه‌سارێ بكه‌ت و 45% عه‌ردێ وێ هاته‌ دیتن ژ لایێ مارینز 10 و هنده‌ك وێنه‌ گرتن و بو زانا ره‌وانه‌كرن و لدیڤ دا ئه‌ڤ ئامیره‌ نه‌شیا كارێ خو ئه‌نجام بده‌ت ژبه‌ر تیشكێت روژێ و ئه‌ڤ ئامیره‌ لسالا 1975 ژ كار كه‌فت و لبن كونترولا زانا ده‌ركه‌فت . حه‌تا 3 اغستسا 2004 دیسان دوباره‌ ناسا ئامیره‌ك بناڤێ ماسنجه‌ر هنارت و ئه‌ڤ ئامیره‌ شیا سێ جارا لدور ڤێ هه‌سارێ بزڤریت و هنده‌ك وێنه‌ هنارتن بو ناسا ، زانایێت ناسا شیان برێكا ڤان وێنا پێزانینێن باش وه‌ربگرن چونكه‌ ئه‌ڤ ئامیره‌ نه‌ وه‌كى یێ به‌رێ بو شیا باش خو نێزیكى ڤێ هه‌سارێ بكه‌ت بتنێ 200 متر لناڤبه‌را ڤى ئامیرى و هه‌سارێ دمان لده‌مێ خو نێزیك كرنێ چونكه‌ كێشانا ڤێ هه‌سارێ یا كێمه‌ و نه‌دشیا ڤى ئامیره‌ى بكێشته‌ عه‌ردێ خو ، ئه‌گه‌ر ئه‌و عه‌ردبا ڤى ئامیره‌ى هنده‌ خو نێزیك كرى كێشانا عه‌ردى دا ڤى ئامیره‌ى كێشیت و ل عه‌ردى ده‌ت ، ئه‌ڤ ئامیره‌ دشیا 10 كلم لبن عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ وێنا بگریت . ئێك ژ وان وێنا ئه‌و بو ئه‌وێ بو نهاله‌كا بناڤێ (كالوریس) هاتیه‌ گرتن كو ئه‌ڤ نهاله‌ 1287 مترا یا كیره‌ و چیایه‌ك ب ره‌خڤه‌ هه‌یه‌ بلنداهیا وى دبیته‌ 2133 متر و دیسان ب هزاران وێنێت سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ هاتینه‌ گرتن بو ڤێ هه‌سارێ و بریاره‌ حه‌تا سالا 2011 ئه‌ڤ ئامیره‌ كار كه‌ت لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ لبن كونترولا ناسا . ئه‌ڤ ئامیره‌ ژ لایێ زانكویا (جونز هوبكینز) یا امریكى پالپشتیا داراى لێ هاتیه‌ كرن كو ب مه‌بله‌غێ 427 ملیون دولارا تێته‌ خه‌ملاندن . حه‌تا ئه‌ڤرو ژى روژانه‌ لسه‌ر مالپه‌را ڤى ئامیرى ئه‌و وێنه‌ و ده‌نگ و باسێت نوى تێنه‌ به‌لاڤكرن ئه‌وێت ژ لایێ ڤى ئامیره‌ى تێنه‌ گرتن . ناسا امریكى پیته‌پێكرنه‌كا باش ده‌نه‌ ڤێ هه‌سارێ و به‌رده‌وام لێكولینا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ دكه‌ن بو هنده‌ك مه‌ره‌مێت ئه‌و پێ دزانن و یێل وێ باوه‌رێ كو مادێت زور ب مفا لناڤا ڤێ هه‌سارێ هه‌نه‌ ، به‌لێ دیاره‌ ناكه‌ن ئه‌و چ ماده‌نه‌ و چ قازانج هه‌یه‌ بو وان . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژى وه‌كى هه‌سارا ڤێنوس لناڤا ملله‌تێت به‌رێ دا گه‌له‌ك چیروك و چیڤانوك هه‌نه‌ و هنده‌ك ملله‌تا ئه‌ڤ هه‌ساره‌ بخو ب خوداوه‌ندێ بچیك دنیاسى و هنده‌كا ژى بخو ب خوداوه‌ندێ شه‌فاعه‌تێ دنیاسى لده‌ڤ خوداوه‌ندێ مه‌زن كو روژ بو ب بیروباوه‌را وان و بخو دوعا ژێ دكرن ، ئه‌ڤ خرافاته‌ به‌ر مایكێت ملله‌تێت بورى بون ماینه‌ لناڤا گه‌له‌ك ملله‌تا . به‌لێ زانینا نوو هه‌مى تشت بو مه‌ ئاشكرا كرن كو چ بنیات بو ڤان خرافاتا نینه‌ و ئه‌ڤ هه‌ساره‌ نه‌ ب وى ره‌نگى نه‌ وه‌كى ژێ دهاته‌ دگوتن و ل ڤێرێ دیاره‌ دبیت كو ملله‌تێت به‌رێ چ ژڤان هه‌سارا نه‌زانى یه‌ .  

 

 

 

ژێده‌ر :-

1- http://messenger.jhuapl.edu/

2- www.nasa.gov      

-3 

http://www.aljazeera.net/News/Templates/Postings/D

etailedPage.aspx?FRAMELESS=false&NRNODEGUID={9516B227-655D-4B2B-89ED-70ED643468C2}&NRORIGINALURL=/NR/exeres/9516B227-655D-4B2B-89ED-70ED643468C2.htm&NRCACHEHINT=Guest

 

 

چاپ