هه‌سارا مشته‌رى (Jupiter)

 

هاشم مجید بانى

  مشته‌رى جوبیتر ئه‌وا رومانیا بخو ب خوداوه‌ند دزانى و یونانیا بناڤێ زیوس ئانكو میرێ خوداوه‌ندێ و میرێ اولیمبوس و شڤانا ده‌وله‌تا رومانیا و كورێ كرونوس (ساتورن) . مشته‌رى هه‌سارا پێنجێ یه‌ ژ لایێ روژێ ڤه‌ و پشتى وێ هه‌سارا زحل تێت ، ئه‌ڤ هه‌ساره‌ د زه‌مانێت به‌رى زاینێ دا ژى دهاته‌ نیاسین به‌لێ چ ژێ نه‌دزانى حه‌تا زانایێ اتالى گالیلوى لسالا 1610 ئه‌ڤ هه‌ساره‌ برێكا تلسكوبا خو دیتى و لوى سه‌رده‌مى گالیلوى گه‌له‌ك هه‌ولدان كرن كو چه‌نده‌كێ ناڤا ڤێ هه‌سارێ ببینیت و شروڤه‌ بكه‌ت به‌لێ نه‌دشیا چونكه‌ پێچانا ده‌وروبه‌رێت وێ رێگره‌كێ موكم بو و ناڤا وێ نه‌دهاته‌ دیتن كو بزانیت چ پێكهاته‌ به‌لێ لوى سه‌رده‌مى گالیلوى دگوت ئه‌ز هزر دكه‌م كو پێكهاتا ڤێ هه‌سارێ یا ناڤدا پێكهاته‌كا كه‌ڤرى بیت به‌لێ ناهێته‌ هه‌ژمارتن ژ هه‌سارێت كه‌ڤرى چونكه‌ یا ئاشكرایه‌ كو ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ب چ ره‌نگا جهێ ژیانێ لێ نینه‌ به‌لكو وه‌كى روژێ یا تژى گازه‌ و یا دهاتن و چونه‌كا بله‌ز دا ، به‌لێ زانا ل ناڤه‌راستا سالێت 1970 و پێهه‌ل شیان برێكا وان ئامیرێت چوینه‌ ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌سارێ بزانن كو دبیت ناڤا ڤێ هه‌سارێ هنده‌ك ته‌خێت كه‌ڤرى هه‌بن پاشى لسالا 1995 بو وان دیار بو كو ته‌خه‌كا كه‌ڤرى ئه‌ڤێ هه‌سارێ یا هه‌ى . براستى ده‌مێ مروڤ تێته‌ سه‌ر به‌حسێ ڤان هه‌سارێن غازى و دڤێت پێكهاتێت وان بزانیت لناڤا مالپه‌ر و حه‌تا په‌رتوكێت لسه‌ر ڤى بابه‌تى دا پێزانین لسه‌ر ڤان هه‌ر چوار هه‌سارا دكێمن و زانا نه‌شیاینه‌ پێكهاتێت وان بزانن ، ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ ئه‌وه‌ كو حه‌تا نوكه‌ زانا نه‌شیاینه‌ چ ئامیران بنێرنه‌ لسه‌ر عه‌ردێ ڤان هه‌سارا ئه‌وژى ژبه‌ر وان گازێن وه‌كى هیدروجین و هلیوم بویه‌ .

  هه‌سارا مشته‌رى مه‌زنترین هه‌ساره‌ لناڤ كوما روژێ و حه‌تا نوكه‌ 5% ژى زانا نه‌شیاینه‌ بزانن كانێ پێكهاتێت ده‌رڤه‌ و ناڤدا یێت ڤێ هه‌سارێ چنه‌ . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ 778400000 كلم یا ژ روژێ دویره‌ و هێلا وێ لدور روژێ دزڤریت ب شێوه‌یه‌كێ كروڤر . حه‌تا به‌رى زانا كه‌شتیا فیوجر 1 و كه‌شتیا گالیلو بنێرن زانا هزر دكر كو ئه‌ڤێ هه‌سارێ 4 هه‌یڤ هه‌نه‌ به‌لێ پشتى چونا ڤان كه‌شتیا بو وان دیار بو كو ئه‌ڤێ هه‌سارێ 23 هه‌یڤ لدور دزڤرین به‌لێ بتنێ ئه‌و هه‌ر چوار هه‌یڤێت زانایێ اتالى گالیلو گالیلى لسالێت 1610 دیتین هه‌یڤێت دوروستن و ب شێوێ ته‌په‌كێ نه‌ ئه‌ڤێت دى هه‌مى نه‌ ب رێك و پێكن و هنده‌ك پرتێت كه‌ڤرینه‌ یان پێكهاته‌كا دى یه‌ ئه‌ڤ هه‌ر چوار هه‌یڤه‌ بناڤێ گالیلى تێنه‌ نیاسین . دیسان ئه‌ڤێ هه‌سارێ ئه‌وا 110 جارا هندى عه‌ردى ئه‌وژى وه‌كى هه‌ڤالا خو ئه‌وا ژ وێ وێڤه‌تر زحل هنده‌ك كه‌مه‌ر (حه‌له‌قه‌) لدور هه‌نه‌ كو پێك دهێن ژ پرتێت كه‌ڤرى و توز و ئاخێ و چه‌ندین گازێن دى و لسه‌ر عه‌ردى ده‌مێ مروڤ به‌رێ خو بده‌تێ ناهێنه‌ دیتن درێژاهیا ڤێ حه‌له‌قێ دبیته‌ 6.995 كلم و فره‌هیا وێ دبیته‌ 100 كلم . زانا نه‌شیاینه‌ ئامیران بنێرنه‌ ناڤا ڤان حه‌له‌قا ژبه‌ر كو ره‌نگه‌ ئه‌و ئامیره‌ بێته‌ ژناڤبرن ژبه‌ر بله‌ز هاتن و چونا ڤان گازا و پرتێت كه‌ڤرى . زانا دبێژن ئه‌ڤ هه‌ساره‌ بله‌زاتیه‌كا سه‌یر لدور خو دزڤریت كو روژا وێ نابنه‌ 5 ده‌مژمێر ئانكو 9 ده‌مژمێر و 55 خوله‌كا جاره‌كێ لدور خو دزڤریت و ئه‌ڤه‌ دبیته‌ شه‌ڤه‌كه‌ و روژه‌كا وێ و 11.86 سالێت عه‌ردى دڤێن حه‌تا ساله‌كا وێ ته‌مام دبیت . پێچانا ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌سارێ (غلاف) پێك دهێت ژ بارا پتر هیدروجین و هلیومه‌ وه‌كى روژىّ و كێمه‌ك ژى میسان و امونیا و هه‌لما ئاڤێ . لسه‌ر عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ زانا دبێژن هنده‌ك عاسیفه‌ دوروست دبن و بلند دبن گه‌له‌ك ب هێزه‌كا مه‌زن و حه‌تا وى راده‌ى چ تشت نه‌شێت به‌رسنگێت ڤێ عاسیفێ بگریت و ده‌نگێت سه‌یر ژێ ده‌ردكه‌ڤن و هنده‌ك جارا گه‌له‌ك ده‌م دچیت حه‌تا رادوه‌ستن . پێگهاتا ناڤا ڤێ هه‌سارێ 90% هیدروجینه‌ و 10% هلیومه‌ ، ئه‌ڤ ره‌نگێت تێنه‌ دیتن لسه‌ر روخسارێ ڤێ هه‌سارێ ئه‌ڤه‌ هه‌مى برێكا هنده‌ك كریارێت كیمیائى و فیزیاى دوروست دبن ژ ئه‌گه‌رێ وان گازێن تێكه‌لى ئێك دبن و هه‌مى گازێن وێ ب هێزه‌كا بله‌ز تێن و دچن و هنده‌ك ژ وان د هه‌ر ده‌مژمێره‌كێ 400 میلا دچن دناڤا پێچانا ده‌وروبه‌رێت وێ دا .

  ئه‌ڤه‌ ژى ئه‌و هه‌یڤن ئه‌وێت به‌رده‌وام لدور ڤێ هه‌سارێ دزڤرن دگه‌ل مێژویا دیتنا وان ، هنده‌ك ژڤان هه‌یڤا گه‌له‌ك د نێزیكى عه‌ردێ وێ نه‌ و هنده‌ك گه‌له‌ك دبلندن (Metis 1979 Adrastea 1892 Amalthea 1979 Thebe 1610 Io1610 Europa 1610 Ganymede 1610 Callisto 1974 Leda 1904 Himalia 1938 Lysithea 1905 Elara 1951 Ananke 1938 Carme 1908 Pasiphae 1914 Sinope) ژبلى ڤان هه‌یڤا گه‌له‌ك هه‌یڤێن دى ژى هه‌نه‌ به‌لێ زانا بتنێ ڤان وه‌ك هه‌یڤ و شێوێ هه‌یڤێ دزانن و دبێژن ئه‌ڤێت دى ناهێنه‌ هه‌ژمارتن هه‌یڤ . زانا دبێژن هه‌یڤا ئاى ئو كو قوترێ دبیته‌ 3.630 كلم ئێكه‌مین هه‌یڤه‌ لناڤا كوما روژێ كو مه‌جاله‌كێ ب هێزێ مه‌غناتیسى هه‌ى و هنده‌ك جورێت ڤولكانا لسه‌ر دوروست دبن كو هنده‌ك جارا ئاگرێ وان ڤولكانا 300 هزار كلم بلند دبیت و كه‌شتیا فیوجر1 شیایه‌ وێنێ وى ئاگرى بگریت و بو زانا پنێریت . ژبلى فیوجر 1 زانا كه‌شتیا بایونیر10 ل 6 ابریلا 1973 هنارتبو بو هه‌سارا مشته‌رى و ئه‌ڤ كه‌شتیه‌ نه‌شیا بچیته‌ ناڤا عه‌ردێ وێ و د ئه‌نجام دا ژ كار كه‌فت و لبن كونترولا زانا ده‌ركه‌فت و دیڤ دا كه‌شتیا بایونیر11 هاته‌ هنارتن ، زانا ل 18 اكتوبه‌را سالا 1989 كه‌شتیا گالیلو هنارت و ل 10 فبرایه‌را 1990 ئه‌ڤ كه‌شتیه‌ شیا بگه‌هیته‌ ڤێ هه‌سارێ و پشتى چه‌ند ساله‌كا ئه‌ڤ كه‌شتیه‌ شیا چه‌نده‌كێ بچیته‌ ناڤ پێچانا ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌سارێ ل 7 دیسمبه‌را 1995 و شیاى هنده‌ك پێزانیا بو زانا ره‌وانه‌ بكه‌ت و نوكه‌ ئه‌ڤ كه‌شتیه‌ ل ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌سارێ كار دكه‌ت و جار جار هنده‌كێ بناڤ پێچانا ده‌وروبه‌رێت وێ دا دچیته‌ خوارێ و زانا دبێژن ره‌نگه‌ ل هنده‌ك ده‌ڤه‌را ئه‌م بشیێن ڤى ئامیرى بنێرینه‌ سه‌ر عه‌ردێ وێ . دیسان ئه‌ڤ هه‌ساره‌ وه‌كى په‌رژانه‌كى یه‌ بو عه‌ردى چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ هه‌ساره‌ نه‌با ئه‌و نه‌یازكێت دزڤرن و دچن ڤێدكه‌ڤن دا گه‌هنه‌ سه‌ر هێلا عه‌ردى و ره‌نگه‌ ب عه‌ردى كه‌تبان به‌لێ چونكه‌ ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ب مه‌زنیا خوڤه‌ گه‌له‌ك ده‌ڤه‌رێ دگریت وه‌ناكه‌ن ئه‌و نه‌یازك ده‌ربازى هێلا عه‌ردى بیت ، ئه‌و نه‌یازكێت دشێن ده‌رباز ژى بن نێزیكى عه‌ردى دبن به‌لێ سالا دیڤدا دچن به‌ره‌ڤ هه‌سارا مه‌ریخ و ب عه‌ردێ وێ دكه‌ڤن ، هه‌بونا ڤان هه‌ردوو هه‌سارا وێ مه‌ترسیا كه‌تنه‌ خوارا نه‌یازك بو سه‌ر عه‌ردى كێم دكه‌ن . ئه‌گه‌ر هات و هنده‌ك نه‌یازك ده‌رباز ژى بن ئه‌گه‌ر د بچیك بن دناڤا پێچانا عه‌ردى دا نه‌شێن ده‌رباز بن ، به‌لێ ئه‌گه‌ر د مه‌زن بن وى ده‌مى مه‌ترسیه‌ بو سه‌ر عه‌ردى . ل بورینا ده‌مى گه‌له‌ك نه‌یازك ب عه‌ردى كه‌تینه‌ و زه‌ره‌رو زیانێت مه‌زن گه‌هاندینه‌ عه‌ردى زانا لڤان سالا جهێت وان برێكا ستێرێت ده‌ستگرد دیتینه‌ لسه‌ر عه‌ردێ مه‌ ، زانا ده‌مێ دیڤچونا نه‌یازكا دكه‌ن ل زڤرینا نه‌یازكا لدور روژێ دزانن بو نمونه‌ دێ بێژین ئه‌و هێلا عه‌رد لسه‌ر لدور روژێ دزڤریت یا ئاشكرایه‌ و ئه‌و نه‌یازكێت دزڤرن لدور روژێ هێلێت وان نه‌ د ئاشكرانه‌ و هه‌ر ساله‌كێ لسه‌ر هێله‌كێ تێن و دچن و هێدى هێدى خو نێزیكى روژێ دكه‌ن لوى ده‌مى نێزیكى هێلا عه‌ردى دبن ئها لڤى ده‌مى زانا برێكا زڤرینێ دزانن كانێ ئه‌ڤ نه‌یازكه‌ دێ ب كیش هه‌سارێ كه‌ڤیت و كه‌نگى ، به‌لێ بارا پترا جارا وه‌سا یا چێبوى كو ئه‌و هزرا زانا دكر وه‌سا نه‌بو چونكه‌ سالێت دیڤدا ئه‌ڤان نه‌یازكا هێلێت خو گهورینه‌ و د هێله‌كا دى زڤرینه‌ یان یا نێزیكى عه‌ردى بوی و دبه‌ر عه‌ردى را یا ده‌رباز بوى و پێچانا عه‌ردى ب تایبه‌ت ته‌خا مه‌غناتیسى لادایه‌ پشتى چه‌ند ساله‌كا چوینه‌ ب هه‌سارا مشته‌رى یان مه‌ریخ كه‌تینه‌ .

  هه‌سارا مشته‌رى ئه‌وا هه‌تا ئه‌ڤروكه‌ بو زانا ئاشكرا نه‌بوى كانێ ناڤا وێ ب چ ره‌نگه‌ روخساره‌كێ جوان یێ هه‌ى و هه‌مى ره‌نگ دناڤدا هه‌نه‌ و به‌رده‌وام ژى ره‌نگێت وێ تێنه‌ گهورین و لجهه‌كى بتنێ نامینن . زانا برێكا تلسكوپ هابل و سبیتزر و كوروت كو سنورێ 600 هزار كلم لسه‌ر عه‌ردى د بنه‌جهن به‌رده‌وام دیڤ چونا وێ دكه‌ن ، ئاژانسا ناسا و ئیسا بریاره‌ لسالا 2010 ئامیره‌كى بنێرنه‌ سه‌ر عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ وى ده‌مى دێ هێته‌ زانین كانێ پێك هاتێت ڤێ هه‌سارێ د چه‌وانه‌ . بارا پترا ڤان پێزانینا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ پێزانینێن ده‌ستپێكێ نه‌ هێشتا گه‌له‌ك ده‌م یێ ماى زانا بسه‌ر نهێنیێت ڤێ هه‌سارێ مه‌زن و سه‌یر هه‌لبن .   

 

 

 

ژێده‌ر :-

1- http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jupiter&Display=OverviewLong

2- http://www.nineplanets.org/jupiter.html

3- الكون الاحدب الدكتور عبدالرحیم بدر دار القلم بیروت 

4- http://hubblesite.org/   

 

 

 

 

 

 

 

 

چاپ