هه‌سارا  (Neptune)

 

هاشم مجید بانى

 

نیتون دوماهى هه‌سارا كوما روژێ یه‌ و هه‌سارا هه‌شتێ یه‌ ژ لایێ روژێ ڤه‌ ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژى وه‌كى هه‌سارێت دى یێت كوما روژێ لده‌ڤ ملله‌تێت به‌رێ دهاته‌ ناسین . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ لده‌ڤ ملله‌تێ رومانى ب خوداوه‌ندێ ده‌ریا دهاته‌ ناسین . یونانیێت به‌رێ دگوت هه‌سارا ساخله‌م . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ هه‌سارا چوارێ یه‌ بو مه‌زنیێ لناڤ كوما روژێ ئه‌ڤێ هه‌سارێ ژى وه‌كى هه‌رسێ هه‌سارێت دى یێت گازى هنده‌ك كه‌مه‌ر لدور هه‌نه‌ و كه‌مه‌رێت وێ ده‌ڤه‌ره‌كا به‌رفره‌ه تژى دكه‌ن لدورێت وێ و هنده‌ك پارچێت هیرێت كه‌ڤرى و گازان لناڤا ڤان كه‌مه‌را هه‌نه‌ و مروڤ نه‌شێت لسه‌ر عه‌ردى ڤان كه‌مه‌را برێكا ئامیرێت به‌رێ خودانێ ببینیت چ زانا ئه‌ڤ كه‌مه‌ره‌ نه‌دیتبون حه‌تا كه‌شتیا فیوگر 2 شیاى وێنێت وێ بگریت و بو زانا پنێریت وى وه‌ختى بو زانا دیار بو كو ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژى خودان كه‌مه‌ره‌ . ئه‌ڤێ هه‌سارێ كێشانه‌كا ب هێز یا هه‌ى زانا دبێژن ئه‌گه‌ر كێشا مروڤى لسه‌ر عه‌ردى 70 كیلو بیت لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ دێ بیته‌ 83 كیلو زانا نه‌شیاینه‌ بزانن ژێده‌رێ ڤێ كێشانێ چى یه‌ و بوچى ئه‌ڤ كێشانه‌ یا ب هێزه‌ لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ . پێك هاتا ڤێ هه‌سارێ هه‌تا ئه‌ڤرو زانا نه‌شیاینه‌ بزانن یا چه‌وایه‌ بتنێ كه‌شتیا فیوگر 2 ئه‌وا لسالا 1989 شیا بگه‌هیته‌ نێزیكى ڤێ هه‌سارێ شیایه‌ پێچانا ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌سارێ ببینیت و هنده‌ك گازان ده‌ست نیشان بكه‌ت . گازا هیدروجین 80% هلیوم 19% میسان 1.5% امیناك 0.01% ئیسان 0.00025% ئه‌ستیلان 0.00001% هیدروجینا سه‌قیل 192 گه‌ردیله‌ ژ ملیونێ و ل هنده‌ك ده‌ڤه‌رێت ڤێ پێچانێ گازا هێدرو كه‌ربون ژى تێته‌ دیتن وه‌كى هه‌سارا جوبیتر و ئورانوس .

 زانا دبێژن ئه‌ڤ ره‌نگێ جوانێ لسه‌ر روخسارێ ڤێ هه‌سارێ تێته‌ دیتن هه‌مى ئاڤ و به‌ستیه‌ . پێك هاتێت ناڤا ڤێ هه‌سارێ پێكهاتێت كه‌ڤرى و به‌ستینه‌ و زانا نه‌شیاینه‌ بدورستى بزانن به‌لێ لدوڤ وان وێنێت كه‌شتیا فیوجر 2 گرتین وه‌سا دیاره‌ دبیت . ل بارا پترا ده‌ڤه‌رێت ڤێ هه‌سارێ گازا میسان و امونیا و زانا دبێژن چێدبیت گازا نێتروجین لێ هه‌یه‌ . گڤاشتنێت هروباى لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ ب هێزن و د هه‌ر چركه‌كێ دا 600 كلم را دچن و ئاژانسا ناسا یا امریكى شیایه‌ وێنێت ڤى هروباى بگریت برێكا كه‌شتیا فیوگر 2 و دیسان تلسكوپ هابل لسالا 2007 شیایه‌ بو گه‌له‌ك جارا وێنێت ڤان هروبا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ بگریت و زانا دبێژن ئه‌ڤ هروبایه‌ به‌رده‌وام كریارێت كیمیاى په‌یدا دكه‌ت لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ و ئه‌ڤ چه‌نده‌یه‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ مانا ڤێ هه‌سارێ .

                         

 زانا دبێژن سارترین جه لناڤا كوما روژێ لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ یه‌ و هه‌مى ده‌ما لبن پێچانا ده‌وروبه‌رێت وێ حه‌تا دگه‌هته‌ خوارێ 210 هه‌تا 215 پلا دبن سفرێ دایه‌ و زانا گه‌له‌ك جارا ڤێ هه‌سارێ د هه‌ژمێرن مه‌زنترین جه لناڤ كوما روژێ یێ تژى به‌ستى و ئاڤ ئانكو (عمالقه‌ الجلید) به‌لێ زانا دبێژن ئه‌ڤ ئاڤه‌ بكێر ژین و ژیارا ئافراندیێت عه‌ردى ناهێت ئه‌وژى ژبه‌ر هنده‌ك گازێت دى كو شیاینه‌ تێكه‌لى پێكهاتا ئاڤێ بن ئاڤا مه‌ یا عه‌ردى پێك دهێت ژ نتیروجین و ئوكسجین به‌لێ ئاڤا سه‌ر ڤێ هه‌سارێ گه‌له‌ك گازێن دى دناڤدا هه‌نه‌ و بارا پترا وان گازا دكوژه‌كن و ئێكسه‌ر دێ مروڤى كوژیت ئه‌گه‌ر هات و مروڤى ئه‌ڤ ئاڤه‌ بو ڤه‌خارنێ یان ششتنێ بكار ئینا .  دوراتیا ڤێ هه‌سارێ ژ روژێ دبیته‌  4,504,000,000 كلم . قوترێ وێ دبیته‌ 49.532 كلم .

حه‌تا ئه‌و جاره‌كێ لدور روژێ دزڤریت 164.79 سالێت عه‌ردى دبورن و ئه‌ڤه‌ دبیته‌ ساله‌كا وێ . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ گه‌له‌ك بله‌ز لدور خو دزڤریت و شه‌ڤ و روژێت وێ دبنه‌ 16 ده‌مژمێر و 11 خوله‌كێت عه‌ردى . شیوێ زڤرینا ڤێ هه‌سارێ لدور روژێ وه‌كى هێكێ یه‌ ئانكو نه‌ یێ گروڤره‌ و هنده‌ك جارا ژى لسه‌ر هێلا خو لدور روژێ بلند و نزم دبیت و ئه‌ڤێ چه‌ندێ گه‌له‌ك كارتێكرن لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ هه‌یه‌ چونكه‌ ده‌مێ ئه‌و ژ روژێ دور دكه‌ڤیت هروبا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ زێده‌ دبیت و ده‌مێ نێزیكى روژێ دبیت هێزا هروباى كێم دبیت و ده‌مێت درێژ دڤێت حه‌تا زانا بسه‌ر نهێنیێت ڤێ هه‌سارێ هه‌میا هه‌لدبن . پێچانه‌كا مه‌گناتیسى یا ل ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌سارێ هه‌ى زانا نه‌شیاینه‌ هه‌تا نوكه‌ بدوروستاهى بزانن كانێ ئه‌ڤ ده‌ڤه‌را مه‌گناتیسى یا چه‌نده‌ .

                                

 ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژ لایێ ڤان زانا یوهان جدفرید جال و ڕوربان لوفیریی و یحنا كوش آدامس ل 23 سپته‌مبه‌را 1846 هاتیه‌ دیتن . ئه‌ڤێ هه‌سارێ 13 هه‌یڤ لدور هه‌نه‌ و هنده‌ك ژ هه‌یڤێت وێ لناڤا وان كه‌مه‌رێت دورێت وێ هاتن و چونێ دكه‌ن و شێوێ ڤان هه‌یڤا یێ سه‌یره‌ بارا پترا وان نه‌ د گروڤرن و ب هێز دهێن دچن هنده‌ك ژڤان هه‌یڤا ل 4 ده‌مژمێرا دا لدور ڤێ هه‌سارێ دزڤرن و هنده‌كێت دى 2 تا 3 روژێت ڤێ هه‌سارێ دبورن تا جاره‌كێ لدور دزڤرن زانا ده‌مێ وێنێت ڤان هه‌یڤا و له‌زا ڤان هه‌یڤا دبینن سه‌رسورمان دمینن . ئه‌ڤ هه‌یڤه‌ ژ لایێ كه‌شتیا فیوگر 2 گه‌له‌ك لێكولین لسه‌ر هاتنه‌ كرن وه‌سا دیاره‌ كو هنده‌ك ژ ڤان هه‌یڤا زانا دبێژن دبیت پێك هاتێت وان یێت كه‌ڤرى بن . حه‌تا ئه‌ڤرو بتنێ كه‌شتیا فیوگر 2 شیایه‌ بچیته‌ ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌سارێ . لبه‌ره‌ ئاژانسا ئیسا یا ئه‌وروپى ب هه‌ڤكارى دگه‌ل ناسا كه‌شتیه‌كێ ل ئه‌ڤ ساله‌ پنێرن بو پتر لێكولینا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ . كوما روژێ هه‌تا ڤێ هه‌سارێ یه‌ تێته‌ هژمارتن و ئه‌ڤ هه‌سارا دیڤ ڤێ دا تێت بلوتو ناهێته‌ هه‌ژمارتن هه‌سار و ئێكه‌تیا فه‌له‌كیا جیهانى لسالا 2006 بلوتو ناهه‌ژمێریت هه‌سار به‌لكو تێته‌ هه‌ژمارتن هه‌ساره‌كا بچیك و بابه‌تێ مه‌ لبن ناڤێ (كوما روژێ) مه‌ ب درێژى به‌حسێ ڤى بابه‌تى كریه‌ و وان بوچونێت هه‌ڤدژ و ئه‌و وێنێ ئێكه‌یتا فه‌له‌كى بو كوما روژێ به‌لاڤكرى مه‌ نه‌ڤێت لڤێرێ دوباره‌ بكه‌ین . كوما روژێ بڤێ هه‌سارێ ب داوى تێت و بابه‌تێ دیڤ ڤى بابه‌تى دا دێ لسه‌ر وان هه‌سارێت بچیك بیت ئه‌وێت ناهێنه‌ هه‌ژمارتن هه‌سار و هاتن و چونا وان لناڤ كوما روژێ .

 

ژێده‌ر :-

2-     http://www.alkoon.alnomrosi.net/solar/Neptune.html

3-   http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%AA%D9%88%D9%86

4-     http://en.wikipedia.org/wiki/Neptune

5-     http://www.wingmakers.co.nz/universe/solar_system/Neptune.html

6- http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong

 

چاپ