|
هاشم مجید بانى
نیتون دوماهى ههسارا كوما روژێ یه و ههسارا ههشتێ یه ژ
لایێ روژێ ڤه ئهڤ ههساره ژى وهكى ههسارێت دى یێت كوما
روژێ لدهڤ مللهتێت بهرێ دهاته ناسین . ئهڤ ههساره لدهڤ
مللهتێ رومانى ب خوداوهندێ دهریا دهاته ناسین . یونانیێت
بهرێ دگوت ههسارا ساخلهم . ئهڤ ههساره ههسارا چوارێ یه
بو مهزنیێ لناڤ كوما روژێ ئهڤێ ههسارێ ژى وهكى ههرسێ
ههسارێت دى یێت گازى هندهك كهمهر لدور ههنه و كهمهرێت
وێ دهڤهرهكا بهرفرهه تژى دكهن لدورێت وێ و هندهك پارچێت
هیرێت كهڤرى و گازان لناڤا ڤان كهمهرا ههنه و مروڤ نهشێت
لسهر عهردى ڤان كهمهرا برێكا ئامیرێت بهرێ خودانێ ببینیت
چ زانا ئهڤ كهمهره نهدیتبون حهتا كهشتیا فیوگر 2 شیاى
وێنێت وێ بگریت و بو زانا پنێریت وى وهختى بو زانا دیار بو كو
ئهڤ ههساره ژى خودان كهمهره . ئهڤێ ههسارێ كێشانهكا ب
هێز یا ههى زانا دبێژن ئهگهر كێشا مروڤى لسهر عهردى 70
كیلو بیت لسهر ڤێ ههسارێ دێ بیته 83 كیلو زانا نهشیاینه
بزانن ژێدهرێ ڤێ كێشانێ چى یه و بوچى ئهڤ كێشانه یا ب
هێزه لسهر ڤێ ههسارێ . پێك هاتا ڤێ ههسارێ ههتا ئهڤرو
زانا نهشیاینه بزانن یا چهوایه بتنێ كهشتیا فیوگر 2 ئهوا
لسالا 1989 شیا بگههیته نێزیكى ڤێ ههسارێ شیایه پێچانا
دهوروبهرێت ڤێ ههسارێ ببینیت و هندهك گازان دهست نیشان
بكهت . گازا هیدروجین 80% هلیوم 19% میسان 1.5% امیناك 0.01%
ئیسان 0.00025% ئهستیلان 0.00001% هیدروجینا سهقیل 192
گهردیله ژ ملیونێ و ل هندهك دهڤهرێت ڤێ پێچانێ گازا هێدرو
كهربون ژى تێته دیتن وهكى ههسارا جوبیتر و ئورانوس .
زانا دبێژن ئهڤ رهنگێ جوانێ لسهر روخسارێ ڤێ ههسارێ تێته
دیتن ههمى ئاڤ و بهستیه . پێك هاتێت ناڤا ڤێ ههسارێ
پێكهاتێت كهڤرى و بهستینه و زانا نهشیاینه بدورستى بزانن
بهلێ لدوڤ وان وێنێت كهشتیا فیوجر 2 گرتین وهسا دیاره دبیت
. ل بارا پترا دهڤهرێت ڤێ ههسارێ گازا میسان و امونیا و
زانا دبێژن چێدبیت گازا نێتروجین لێ ههیه . گڤاشتنێت هروباى
لسهر ڤێ ههسارێ ب هێزن و د ههر چركهكێ دا 600 كلم را دچن و
ئاژانسا ناسا یا امریكى شیایه وێنێت ڤى هروباى بگریت برێكا
كهشتیا فیوگر 2 و دیسان تلسكوپ هابل لسالا 2007 شیایه بو
گهلهك جارا وێنێت ڤان هروبا لسهر ڤێ ههسارێ بگریت و زانا
دبێژن ئهڤ هروبایه بهردهوام كریارێت كیمیاى پهیدا دكهت
لسهر ڤێ ههسارێ و ئهڤ چهندهیه دبیته ئهگهرێ مانا ڤێ
ههسارێ .
زانا دبێژن سارترین جه لناڤا كوما روژێ لسهر ڤێ ههسارێ یه
و ههمى دهما لبن پێچانا دهوروبهرێت وێ حهتا دگههته
خوارێ 210 ههتا 215 پلا دبن سفرێ دایه و زانا گهلهك جارا
ڤێ ههسارێ د ههژمێرن مهزنترین جه لناڤ كوما روژێ یێ تژى
بهستى و ئاڤ ئانكو (عمالقه الجلید) بهلێ زانا دبێژن ئهڤ
ئاڤه بكێر ژین و ژیارا ئافراندیێت عهردى ناهێت ئهوژى ژبهر
هندهك گازێت دى كو شیاینه تێكهلى پێكهاتا ئاڤێ بن ئاڤا مه
یا عهردى پێك دهێت ژ نتیروجین و ئوكسجین بهلێ ئاڤا سهر ڤێ
ههسارێ گهلهك گازێن دى دناڤدا ههنه و بارا پترا وان گازا
دكوژهكن و ئێكسهر دێ مروڤى كوژیت ئهگهر هات و مروڤى ئهڤ
ئاڤه بو ڤهخارنێ یان ششتنێ بكار ئینا . دوراتیا ڤێ ههسارێ
ژ روژێ دبیته 4,504,000,000 كلم . قوترێ وێ دبیته 49.532
كلم .
حهتا ئهو جارهكێ لدور روژێ دزڤریت 164.79 سالێت عهردى
دبورن و ئهڤه دبیته سالهكا وێ . ئهڤ ههساره گهلهك
بلهز لدور خو دزڤریت و شهڤ و روژێت وێ دبنه 16 دهمژمێر و
11 خولهكێت عهردى . شیوێ زڤرینا ڤێ ههسارێ لدور روژێ وهكى
هێكێ یه ئانكو نه یێ گروڤره و هندهك جارا ژى لسهر هێلا خو
لدور روژێ بلند و نزم دبیت و ئهڤێ چهندێ گهلهك كارتێكرن
لسهر ڤێ ههسارێ ههیه چونكه دهمێ ئهو ژ روژێ دور دكهڤیت
هروبا لسهر ڤێ ههسارێ زێده دبیت و دهمێ نێزیكى روژێ دبیت
هێزا هروباى كێم دبیت و دهمێت درێژ دڤێت حهتا زانا بسهر
نهێنیێت ڤێ ههسارێ ههمیا ههلدبن . پێچانهكا مهگناتیسى یا
ل دهوروبهرێت ڤێ ههسارێ ههى زانا نهشیاینه ههتا نوكه
بدوروستاهى بزانن كانێ ئهڤ دهڤهرا مهگناتیسى یا چهنده .
ئهڤ ههساره ژ لایێ ڤان زانا یوهان جدفرید جال و ڕوربان
لوفیریی و یحنا كوش آدامس ل 23 سپتهمبهرا 1846 هاتیه دیتن .
ئهڤێ ههسارێ 13 ههیڤ لدور ههنه و هندهك ژ ههیڤێت وێ
لناڤا وان كهمهرێت دورێت وێ هاتن و چونێ دكهن و شێوێ ڤان
ههیڤا یێ سهیره بارا پترا وان نه د گروڤرن و ب هێز دهێن
دچن هندهك ژڤان ههیڤا ل 4 دهمژمێرا دا لدور ڤێ ههسارێ
دزڤرن و هندهكێت دى 2 تا 3 روژێت ڤێ ههسارێ دبورن تا جارهكێ
لدور دزڤرن زانا دهمێ وێنێت ڤان ههیڤا و لهزا ڤان ههیڤا
دبینن سهرسورمان دمینن . ئهڤ ههیڤه ژ لایێ كهشتیا فیوگر 2
گهلهك لێكولین لسهر هاتنه كرن وهسا دیاره كو هندهك ژ
ڤان ههیڤا زانا دبێژن دبیت پێك هاتێت وان یێت كهڤرى بن .
حهتا ئهڤرو بتنێ كهشتیا فیوگر 2 شیایه بچیته دهوروبهرێت
ڤێ ههسارێ . لبهره ئاژانسا ئیسا یا ئهوروپى ب ههڤكارى
دگهل ناسا كهشتیهكێ ل ئهڤ ساله پنێرن بو پتر لێكولینا
لسهر ڤێ ههسارێ . كوما روژێ ههتا ڤێ ههسارێ یه تێته
هژمارتن و ئهڤ ههسارا دیڤ ڤێ دا تێت بلوتو ناهێته ههژمارتن
ههسار و ئێكهتیا فهلهكیا جیهانى لسالا 2006 بلوتو
ناههژمێریت ههسار بهلكو تێته ههژمارتن ههسارهكا بچیك و
بابهتێ مه لبن ناڤێ (كوما روژێ) مه ب درێژى بهحسێ ڤى
بابهتى كریه و وان بوچونێت ههڤدژ و ئهو وێنێ ئێكهیتا
فهلهكى بو كوما روژێ بهلاڤكرى مه نهڤێت لڤێرێ دوباره
بكهین . كوما روژێ بڤێ ههسارێ ب داوى تێت و بابهتێ دیڤ ڤى
بابهتى دا دێ لسهر وان ههسارێت بچیك بیت ئهوێت ناهێنه
ههژمارتن ههسار و هاتن و چونا وان لناڤ كوما روژێ .
ژێدهر :-
2-
http://www.alkoon.alnomrosi.net/solar/Neptune.html
3- http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%AA%D9%88%D9%86
4-
http://en.wikipedia.org/wiki/Neptune
5-
http://www.wingmakers.co.nz/universe/solar_system/Neptune.html
6- http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong
|