|
هاشم مجید بانى
ههسارا ئورانوس د زهمانێت بهرێ دا لدهڤ گهلهك مللهتا
دهاته ناسین وهك خوداوهند و ئهڤێ ههسارێ ژى چیروكێت خو
ههنه لناڤا مللهتێت بهرێ . لسهر دهمێ یونایێت كهڤن ئهڤ
ههساره بناڤێ (خوداوهندێ یونانیا ئورانوس) دهاته ناسین كو
كورێ كورونوس بو . لدهڤ مللهتێ مایا ژى ئهڤ ههساره
دهاته ناسین وهك ههسارا پێگڤه ژیانێ . كهنعانیێت بهرێ
دگوت ههسارا شین خیر و بهرهكهته بو مللهتا ب گشتى و ب
تایبهت بو كهنعانیا . رومانیا دگوت ههسارا كهرب و كینێ یه
و خێر تێدا نینه . دیسان لدهڤ مللهتێ ئاشورى یێ بهرێ ژى
دهاته ناسین . ئهڤ ههساره یا حهفتێ یه ژ لایێ روژێ و
ههسارا سێ یێ یه بو مهزنیا خو و تێته ههژمارتن ژ ههسارێت
گازى . د زهمانێ زانایێ اتالى دا گالیلوى ئهڤ ههساره
نههاته دیتن . پشتى ڤى زاناى زانایێ ب ناڤ و دهنگێ المانى
فریدریك ولیام هێرشل ئهوێ دورستكهرێ تلسكوپا لسهر دهمێ خو
پشتى دیڤچونهكا دویر و درێژ كرى لسهر ئهسمانى شیا ڤێ
ههسارێ ببینیت لروژا 13 مارسا 1781 لناڤ باغچێ مالا خو. ئهڤ
زانایه لوى دهمى شیا دیاره بكهت كو ئهڤ ههساره هاتن و
چونا وێ یا هێدى یه . پشتى ڤى زاناى گهلهك زانایێت دى
دیڤچونا ڤێ ههسارێ دكر و وهسا ژێ تێدگههشتن كو ئهڤه
عهردێ دووێ یه بو ژیانێ ئانكو وهكى عهردى یه و ئهوان هزر
دكر كو ئهڤ شیناتیا تێته دیتن لسهر عهردێ وێ ههمى دهریا
و داروبارن و جهێ ژیانێ لێ ههیه بهلێ پشتى زانایێ ئینگلیزێ
بناڤ و دهنگ ادوین هابل هاتى لسالێت 1915 پێههل دیاره كر كو
ئهڤ ههساره نه بوى رهنگى یه وهكى هزر ژێ تێته كرن
بهلكو ههسارهكا گازى یه وهكى ههسارێت بهرى وێ مشتهرى و
زحل بهلێ ئهڤ زانایه نهشیا بزانیت كانێ ئهڤ ههساره ژ چ
گاز پێك دهێت . ئهڤ ههساره لسالێت 1986 كهشتیا فیوگر 2 شیا
هندهكێ خو نێزیك بكهت و هندهك وێنێت وێ بگریت . زانایێت
ئاژانسا ناسا لوى دهمى برێكا وان وێنان هندهك پێزانینێت
دهستپێكێ لسهر ڤێ ههسارێ وهرگرتن . پشتى ڤان پێزانینا بو
زانا دیار بو كو ئهڤ ههساره نه وهكى ههرسێ ههسارێت دى
یێت گازیه بهلكو جێوازى دگهل ههسارێت دى یا ههى بهلێ
نهشیان پێك هاتێت وێ بزانن . حهجمێ ڤێ ههسارێ دبیته
68.330.000.000.000
KM3وههمى
دبیته 86.849.000.000.000.000.000.000 كجم . هێلا وێ ئهوا
لدور روژێ دزڤریت دبیته 3 ملیار كلم و سالهكا وێ دبیته 84
سالێت عهردى ئانكو 84 سالێت عهردى دبورن حهتا ئهو جارهكێ
لدور روژێ دزڤریت و ههر وهسا دوراتیا وێ ژ روژێ دبیته
2.870.972.200 كلم . ههر وهسا شهڤ و روژێت وێ دبنه 17
دهمژمێر و 40 خولهك ئهڤه ژى دهمێ مروڤ لسهر عهردى بهرێ
خو دهتێ لسهر هێلا خو لدور روژێ هێدى دچیت بهلێ بلهز لدور
خو دزڤریت و ئهڤ ههر چوار ههسارێت گازى یێت مهزن لدور خو
زڤرینا وان یا بلهزه بهروڤاژى ههر دوو ههسارێت كهڤرى كو
ب رهنگهكێ وهسا هێدى لدور خو دزڤرن روژا وان ژ سالا وان
پتره وهكى ههسارا مێركورى و ڤینوس زانا ئهگهرێ ڤێ چهندێ
بو كێشانێ و نێزیكاتیا روژێ دزڤرینن و دبێژن كێشانێت وان دگهل
كێشانا روژێ ههدژیێ دكهن لهوما هێدیاتى دكهڤیتێ بهلێ
ههسارێن گازى بهروڤاژى دوراتیا وان ژ روژێ كێشانا روژێ
نهشێت كارتێكرنێ لسهر بكهت لهوما لهزاتى دكهڤیتێ.
پێكهاتا پێچانا دهوروبهرێت وێ پێك دهێت ژڤان گازان گازا
سهرهكى هیدروجین و هلیومه و ئهڤێن دى میسان و امونیا و ئاڤ
و گهلهك گازێن دى هندهك ژڤان گازا زانا نهشیاینه بدورستى
بزانن كانێ رێژا وان چهنده لناڤ ڤى بهرگى (غلاف) چونكه
ئهو كهمهرێت دورێت وێ ژى دپێچیت تژى گازن . 27 ههیڤ لدور
ڤێ ههسارێ دزڤرن و ئهڤێت دى ههیڤێت وێ یێت مهزن و بناڤ و
دهنگ ئهڤهنه (كوردیلا و اوفیلیا و بیانكا و كریسیدا و
بورتیا و بلیندا و تیتانیا) . ئهڤ ههیڤێت لدور دزڤرن ههر
ئێكێ هێلا خو ههیه و هندهك ژڤان ههیڤا دنێزیكى عهردێ وێ
نه و هندهك ژى دبلندن . زانا دبێژن هروبا لسهر ڤێ ههسارێ
دروست دبن و هروبایێت گهلهك ب هێزن و ب شێوهیهكێ
بهردهوام و بێ راوهستان ئهڤ هروبایه ل هندهك دهڤهرێت
وێ تێنه دیتن .

زانا
دهمێ لسهر عهردى بهرێ خو دا ڤێ ههسارێ وان هزر دكر كو چ
كهمهر (حلقه) لدور نینن بهلێ پشتى هندهك گهمیێت عهسمانى
شیان خو نێزیكى ڤێ ههسارێ بكهن بو وان دیار بو كو ئهڤ
ههساره ژى خودان كهمهره و كهمهرێت وێ دبهرفرههن و
كهمهرێت وێ ئهوێت حهتا نوكه هاتینه دیتن 13 كهمهرن و
ههر ئێك لسهر ئێكه حهتا دگههیته نێزیكى عهردێ وێ .
حهتا سالا 2005 (10) كهمهر دهاتنه ناسین بهلێ ل دیسمبهرا
2005 تلسكوپ هابل ئهوا ژ دهرڤهى پێچانا عهردى شیا 3
كهمهرێت دى لدور ڤێ ههسارێ بینیت و دیسان كهمهرهك ژ وان
دیار كر كو رهنگێ وێ یێ سوره ئهوژى ژ ئهگهرێ تێكهلبونا
چهند گازێن وێ یه ئهڤ رهنگه ژێ دورست دبیت . گهرما
لسهر ڤێ ههسارێ نینه و ههمى دهما وهسا پلێت وێ دنزمن كو
دبیته 216 پلا دبن سفرێ دانه و هندهك جارا ژى حهتا 357 پلا
دچیته دبن سفرێ دا . زانا دبێژن پێكهاتێت ناڤا ڤێ ههسارێ
حهتا ئهڤرو نههاتینه زانین . ئهڤ ههساره خودان
كێشانهكا ب هێزه و ل هندهك دهڤهرێت وێ كێشانا وێ ژ یا
عهردى پتره و رهنگه دوو بهرامبهر كێشانا عهردى بیت .
زانا نهشیاینه چ ئامیرا بنێرنه سهر ڤێ ههسارێ ئهوژى
ژبهر كێشانێ و وان كهمهرێت دهوروبهرێت وێ و ئهگهر بێت
ئامیرێت وان بگههنه ناڤ ڤان كهمهرا ئێكسهر دێ ژ كار
كهڤن ژبهر هاتن و چونا ڤان كهمهرا . ئاژانسا ئیسا یا
ئهوروپى ئهوا پتر ژ 10 دهولهتێت ئهوروپى تێدا د بهشدار
لبهره ئهڤ ساله ئامیرهكێ پێشكهفتى پنێریته سهر ڤێ
ههسارێ بو پتر زانینا گهش و ههواى و پێكهاتا ناڤا ڤێ
ههسارێ .
ژێدهر :-
1-
http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=OverviewLong
2-www.esa.int
3-www.rtarabic.com
4-http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A3%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3
5-http://www.alkoon.alnomrosi.net/galaxy.html
6-http://hubblesite.org/ |