هه‌سارا ئورانوس (Uranus)

 

هاشم مجید بانى

 

هه‌سارا ئورانوس د زه‌مانێت به‌رێ دا لده‌ڤ گه‌له‌ك ملله‌تا دهاته‌ ناسین وه‌ك خوداوه‌ند و ئه‌ڤێ هه‌سارێ ژى چیروكێت خو هه‌نه‌ لناڤا ملله‌تێت به‌رێ . لسه‌ر ده‌مێ یونایێت كه‌ڤن ئه‌ڤ هه‌ساره‌ بناڤێ (خوداوه‌ندێ یونانیا ئورانوس) دهاته‌ ناسین كو كورێ كورونوس بو . لده‌ڤ ملله‌تێ مایا ژى ئه‌ڤ هه‌ساره‌ دهاته‌  ناسین وه‌ك هه‌سارا پێگڤه‌ ژیانێ . كه‌نعانیێت به‌رێ دگوت هه‌سارا شین خیر و به‌ره‌كه‌ته‌ بو ملله‌تا ب گشتى و ب تایبه‌ت بو كه‌نعانیا . رومانیا دگوت هه‌سارا كه‌رب و كینێ یه‌ و خێر تێدا نینه‌ .  دیسان لده‌ڤ ملله‌تێ ئاشورى یێ به‌رێ ژى دهاته‌ ناسین . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ یا حه‌فتێ یه‌ ژ لایێ روژێ و هه‌سارا سێ یێ یه‌ بو مه‌زنیا خو و تێته‌ هه‌ژمارتن ژ هه‌سارێت گازى . د زه‌مانێ زانایێ اتالى دا گالیلوى ئه‌ڤ هه‌ساره‌ نه‌هاته‌ دیتن . پشتى ڤى زاناى زانایێ ب ناڤ و ده‌نگێ المانى فریدریك ولیام هێرشل ئه‌وێ دورستكه‌رێ تلسكوپا لسه‌ر ده‌مێ خو پشتى دیڤچونه‌كا دویر و درێژ كرى لسه‌ر ئه‌سمانى شیا ڤێ هه‌سارێ ببینیت لروژا 13 مارسا 1781 لناڤ باغچێ مالا خو. ئه‌ڤ زانایه‌ لوى ده‌مى شیا دیاره‌ بكه‌ت كو ئه‌ڤ هه‌ساره‌ هاتن و چونا وێ یا هێدى یه‌ . پشتى ڤى زاناى گه‌له‌ك زانایێت دى دیڤچونا ڤێ هه‌سارێ دكر و وه‌سا ژێ تێدگه‌هشتن كو ئه‌ڤه‌ عه‌ردێ دووێ یه‌ بو ژیانێ ئانكو وه‌كى عه‌ردى یه‌ و ئه‌وان هزر دكر كو ئه‌ڤ شیناتیا تێته‌ دیتن لسه‌ر عه‌ردێ وێ هه‌مى ده‌ریا و داروبارن و جهێ ژیانێ لێ هه‌یه‌ به‌لێ پشتى زانایێ ئینگلیزێ بناڤ و ده‌نگ ادوین هابل هاتى لسالێت 1915 پێهه‌ل دیاره‌ كر كو ئه‌ڤ هه‌ساره‌ نه‌ بوى ره‌نگى یه‌ وه‌كى هزر ژێ تێته‌ كرن به‌لكو هه‌ساره‌كا گازى یه‌ وه‌كى هه‌سارێت به‌رى وێ مشته‌رى و زحل به‌لێ ئه‌ڤ زانایه‌ نه‌شیا بزانیت كانێ ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژ چ گاز پێك دهێت . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ لسالێت 1986 كه‌شتیا فیوگر 2 شیا هنده‌كێ خو نێزیك بكه‌ت و هنده‌ك وێنێت وێ بگریت . زانایێت ئاژانسا ناسا لوى ده‌مى برێكا وان وێنان هنده‌ك پێزانینێت ده‌ستپێكێ لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ وه‌رگرتن . پشتى ڤان پێزانینا بو زانا دیار بو كو ئه‌ڤ هه‌ساره‌ نه‌ وه‌كى هه‌رسێ هه‌سارێت دى یێت گازیه‌ به‌لكو جێوازى دگه‌ل هه‌سارێت دى یا هه‌ى به‌لێ نه‌شیان پێك هاتێت وێ بزانن . حه‌جمێ ڤێ هه‌سارێ دبیته‌ 68.330.000.000.000 KM3وهه‌مى دبیته‌ 86.849.000.000.000.000.000.000 كجم . هێلا وێ ئه‌وا لدور روژێ دزڤریت دبیته‌ 3 ملیار كلم و ساله‌كا وێ دبیته‌ 84 سالێت عه‌ردى ئانكو 84 سالێت عه‌ردى دبورن حه‌تا ئه‌و جاره‌كێ لدور روژێ دزڤریت و هه‌ر وه‌سا دوراتیا وێ ژ روژێ دبیته‌ 2.870.972.200 كلم . هه‌ر وه‌سا شه‌ڤ و روژێت وێ دبنه‌ 17 ده‌مژمێر و 40 خوله‌ك ئه‌ڤه‌ ژى ده‌مێ مروڤ لسه‌ر عه‌ردى به‌رێ خو ده‌تێ لسه‌ر هێلا خو لدور روژێ هێدى دچیت به‌لێ بله‌ز لدور خو دزڤریت و ئه‌ڤ هه‌ر چوار هه‌سارێت گازى یێت مه‌زن لدور خو زڤرینا وان یا بله‌زه‌ به‌روڤاژى هه‌ر دوو هه‌سارێت كه‌ڤرى كو ب ره‌نگه‌كێ وه‌سا هێدى لدور خو دزڤرن روژا وان ژ سالا وان پتره‌ وه‌كى هه‌سارا مێركورى و ڤینوس زانا ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ بو كێشانێ و نێزیكاتیا روژێ دزڤرینن و دبێژن كێشانێت وان دگه‌ل كێشانا روژێ هه‌دژیێ دكه‌ن له‌وما هێدیاتى دكه‌ڤیتێ به‌لێ هه‌سارێن گازى به‌روڤاژى دوراتیا وان ژ روژێ كێشانا روژێ نه‌شێت كارتێكرنێ لسه‌ر بكه‌ت له‌وما له‌زاتى دكه‌ڤیتێ. پێكهاتا پێچانا ده‌وروبه‌رێت وێ پێك دهێت ژڤان گازان گازا سه‌ره‌كى هیدروجین و هلیومه‌ و ئه‌ڤێن دى میسان و امونیا و ئاڤ و گه‌له‌ك گازێن دى هنده‌ك ژڤان گازا زانا نه‌شیاینه‌ بدورستى بزانن كانێ رێژا وان چه‌نده‌ لناڤ ڤى به‌رگى (غلاف) چونكه‌ ئه‌و كه‌مه‌رێت دورێت وێ ژى دپێچیت تژى گازن . 27 هه‌یڤ لدور ڤێ هه‌سارێ دزڤرن و ئه‌ڤێت دى هه‌یڤێت وێ یێت مه‌زن و بناڤ و ده‌نگ ئه‌ڤه‌نه‌ (كوردیلا و اوفیلیا و بیانكا و كریسیدا و بورتیا و بلیندا و تیتانیا) . ئه‌ڤ هه‌یڤێت لدور دزڤرن هه‌ر ئێكێ هێلا خو هه‌یه‌ و هنده‌ك ژڤان هه‌یڤا دنێزیكى عه‌ردێ وێ نه‌ و هنده‌ك ژى دبلندن . زانا دبێژن هروبا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ دروست دبن و هروبایێت گه‌له‌ك ب هێزن و ب شێوه‌یه‌كێ به‌رده‌وام و بێ راوه‌ستان ئه‌ڤ هروبایه‌ ل هنده‌ك ده‌ڤه‌رێت وێ تێنه‌ دیتن .

 زانا ده‌مێ لسه‌ر عه‌ردى به‌رێ خو دا ڤێ هه‌سارێ وان هزر دكر كو چ كه‌مه‌ر (حلقه‌) لدور نینن به‌لێ پشتى هنده‌ك گه‌میێت عه‌سمانى شیان خو نێزیكى ڤێ هه‌سارێ بكه‌ن بو وان دیار بو كو ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژى خودان كه‌مه‌ره‌ و كه‌مه‌رێت وێ دبه‌رفره‌هن و كه‌مه‌رێت وێ ئه‌وێت حه‌تا نوكه‌ هاتینه‌ دیتن 13 كه‌مه‌رن و هه‌ر ئێك لسه‌ر ئێكه‌ حه‌تا دگه‌هیته‌ نێزیكى عه‌ردێ وێ . حه‌تا سالا 2005 (10) كه‌مه‌ر دهاتنه‌ ناسین به‌لێ ل دیسمبه‌را 2005 تلسكوپ هابل ئه‌وا ژ ده‌رڤه‌ى پێچانا عه‌ردى شیا 3 كه‌مه‌رێت دى لدور ڤێ هه‌سارێ بینیت و دیسان كه‌مه‌ره‌ك ژ وان دیار كر كو ره‌نگێ وێ یێ سوره‌ ئه‌وژى ژ ئه‌گه‌رێ تێكه‌لبونا چه‌ند گازێن وێ یه‌ ئه‌ڤ ره‌نگه‌ ژێ دورست دبیت .  گه‌رما لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ نینه‌ و هه‌مى ده‌ما وه‌سا پلێت وێ دنزمن كو دبیته‌ 216 پلا دبن سفرێ دانه‌ و هنده‌ك جارا ژى حه‌تا 357 پلا دچیته‌ دبن سفرێ دا . زانا دبێژن پێكهاتێت ناڤا ڤێ هه‌سارێ حه‌تا ئه‌ڤرو نه‌هاتینه‌ زانین . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ خودان كێشانه‌كا ب هێزه‌ و ل هنده‌ك ده‌ڤه‌رێت وێ كێشانا وێ ژ یا عه‌ردى پتره‌ و ره‌نگه‌ دوو به‌رامبه‌ر كێشانا عه‌ردى بیت . زانا نه‌شیاینه‌ چ ئامیرا بنێرنه‌ سه‌ر ڤێ هه‌سارێ ئه‌وژى ژبه‌ر كێشانێ و وان كه‌مه‌رێت ده‌وروبه‌رێت وێ و ئه‌گه‌ر بێت ئامیرێت وان بگه‌هنه‌  ناڤ ڤان كه‌مه‌را ئێكسه‌ر دێ ژ كار كه‌ڤن ژبه‌ر هاتن و چونا ڤان كه‌مه‌را . ئاژانسا ئیسا یا ئه‌وروپى ئه‌وا پتر ژ 10 ده‌وله‌تێت ئه‌وروپى تێدا د به‌شدار لبه‌ره‌ ئه‌ڤ ساله‌ ئامیره‌كێ پێشكه‌فتى پنێریته‌ سه‌ر ڤێ هه‌سارێ بو پتر زانینا گه‌ش و هه‌واى و پێكهاتا ناڤا ڤێ هه‌سارێ .

 

 

 

ژێده‌ر :-

1- http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=OverviewLong

2-www.esa.int

3-www.rtarabic.com

4-http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A3%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3

5-http://www.alkoon.alnomrosi.net/galaxy.html

6-http://hubblesite.org/

چاپ