هه‌سارا ڤێنوس هه‌سارا جه‌هنه‌م .!

 

هاشم مجید بانى

هه‌سارا ڤێنوس هه‌سارا دووێ یه‌ ژ لایێ روژێ ڤه‌ و پشتى وێ عه‌رد دهێت و نێزیكترین هه‌ساره‌ بو عه‌ردى و 38.2 ملیون كلم یا نێزیكى عه‌ردى یه‌ . نوكه‌ ژى لناڤا گه‌له‌ك ملله‌تا یار و خوشتڤیێت خو بڤێ هه‌سارێ بناڤ دكه‌ن وه‌كى كانێ چه‌وا ستران بێژ و هوزان ڤانێت مه‌ خوشتڤیێت خو ب هه‌یڤا عه‌ردى ته‌شبیه دكرن به‌لێ ئه‌ڤ كه‌سه‌ ئه‌گه‌ر د راستیا ڤێ هه‌سارێ بگه‌هن كانێ یا چه‌وایه‌ هه‌مى دێ په‌شێمانیا خو ده‌ربرن د راستا خوشتڤیێت خودا چونكه‌ ئه‌ڤ هه‌ساره‌ لده‌ڤ زانایێت گه‌ردونێ ب هه‌سارا جه‌هنه‌م هاتیه‌ بناڤ كرن ...! گه‌له‌ك چیروك و چیڤانوك و

 سترانێت كه‌ڤن هاتینه‌ گوتن ب جوانى و به‌ژن و بالا ڤێ هه‌سارێ ب تایبه‌ت لناڤا ملله‌تێت به‌رێ دا ، هه‌مى تشتێ ڤێ هه‌سارێ ناڤێ (مێ) بو هاتیه‌ بكار ئینان و لده‌ڤ هنده‌ك ملله‌تا ب خویشكا عه‌ردى تێته‌ نیاسین و لده‌ڤ هنده‌كێت دى ب برایێ روژێ و كچا روژێ یا بچیك و هتد ... دبیت ئه‌گه‌رێت ڤێ ناڤ لێدانانا مێ بو هندێ ڤه‌دگه‌رن كو سالا ڤینوسێ 9 هه‌یڤه‌ و ده‌مێ بزك كه‌فتنا ژنێ ژى 9 هه‌یڤه‌ ، ره‌نگه‌ ژى ژبه‌ر جوانیا وێ بیت چونكه‌ ده‌مێ تێته‌ دیتن ژ هه‌مى هه‌سارێت دى جوانتره‌ ژ لایێ روخسارى ڤه‌ ، ئه‌ڤ هه‌ساره‌ لسالا 1610زایینى ژ لایێ زانایێ اتالى گالیلو گالیلى

 هاتیه‌ دیتن . ملله‌تێ سومه‌رى یێ به‌رێ ئه‌ڤ هه‌ساره‌ بناڤێ (ڕینانا) دنیاسى و رامانا ڤێ پارچێ ئه‌وه‌ خانما ئه‌سمانا و پشتى هینگێ گهورین لسه‌ر ڤى ناڤى كرن و كره‌ (عشتار) ، لده‌ڤ چینی یێت به‌رێ تێته‌ ناسین بناڤێ (نوتشین) و دبیته‌ خێزانا (تاى بو) كو ئه‌وژى هه‌ساره‌كه‌ لناڤا گه‌ردونێ و هه‌ردوو ب خوداوه‌ند بخو دزانین ، لده‌ڤ ئاشوریێت به‌رێ تێته‌ نیاسین ب ستێرا سپێدێ و خوداوه‌ندا شه‌رى و ڤیانێ ، كه‌نعانیێت به‌رێ دگوت ئه‌ڤ هه‌ساره‌ (ایلاته‌) و خێزانا (ایله‌) و هه‌ردوو خوداوه‌ندن ، چیروكه‌كێ ژى ڤه‌دگێرن و دبێژن ژنه‌كا جان هه‌بو بناڤێ (زهره‌) و حه‌تا ئه‌ڤرو ژى

 یا ساخه‌ و یا لسه‌ر عه‌ردى گرێدایه‌ و ئه‌ڤ چیروكه‌ ب 10 ره‌نگا تێته‌ ڤه‌گوهاستن و جهێ باوه‌ریێ نینه‌ بتنێ وه‌ك چیڤانوكه‌ك تێته‌ ڤه‌گێران و مه‌ نه‌ڤێت لڤێرێ ب درێژى به‌حسێ ڤان چیڤانوكا بكه‌ین دناڤا ژێده‌رێت ڤى بابه‌تى دا ژێده‌رێ ژماره‌1 بدرێژاهى ئه‌ڤ چیروكه‌ تێته‌ به‌حس كرن ، ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژى وه‌كى هه‌مى هه‌سارێت دى لدور روژێ دزڤریت دگه‌ل ئه‌لندا سپێدێ ل هنده‌ك روژێت ده‌ست نیشان كرى مروڤ دشێت ڤێ هه‌سارێ بینیت و روناهیا وێ ده‌مێ مروڤ دبینیت ژ روناهیا هه‌مى ستێرێت دى پتره‌ و هه‌ر چه‌ند سالا جاره‌كێ چه‌نده‌كێ نێزیكى عه‌ردى دبیت چونكه‌ خه‌تا

 زڤرینا وێ لدور روژێ پیچه‌كێ وه‌كى هێكێ یه‌ و لسالا 2004 مروڤ دشیا باش ببینیت و دیسان لسالا 2012 دوباره‌ دێ باش هێته‌ دیتن . بارا پترا پێك هاتا ڤێ هه‌سارێ وه‌كى پێكهاتا عه‌ردى یه‌ به‌لێ غلافه‌كێ جه‌وى یێ هه‌ى ئه‌و غیلاف دبیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ كو پلا گه‌رماتیێ لسه‌ر عه‌ردێ وێ گه‌له‌ك بلند بمینیت و هنده‌ك جارا دگه‌هیته‌ 500 پلا حه‌تا 865 پلا .غیلافێ ڤێ هه‌سارێ ژ لایێ زانایێ روسى میخائیل لومونوسوف هاتیه‌ ئاشكرا كرن . غلافێ ڤێ هه‌سارێ پێك دهێت ژ 96.5% دووه‌م اكسیدێ كربون و 3.5% نیتروجین و 0.015% دووه‌م اكسیدێ كبریت و 0.007% ئارغون و 0.002% هه‌لما ئاڤێ ،

 هیدروجین ئه‌وا ژ لایێ روژێ تێت دشێت دناڤ غیلافێ ڤێ هه‌سارێ را ده‌رباز ببیت و بگه‌هیته‌ عه‌ردێ وێ ژبه‌ر 96% غیلاف وه‌كى مه‌ گوتى ژ دووه‌م اكسیدێ كاربون پێك دهێت له‌وما ئه‌ڤ هیدروجینه‌ تێكه‌لى مادێت دى دبیت و ئه‌و ڤولكانێت لسه‌ر عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ ژى دروست بن به‌رده‌وام دووه‌م اكسیدێ وان ڤولكانا و هیدروجین تێكه‌لى ئێك دبن و تێكه‌لى مادێت دى دبن د ئه‌نجام دا بلند دبیت و دگه‌هته‌ غلافێ وێ و وه‌كى فرنه‌كا قه‌پات لێ دهێت چونكه‌ نه‌شێت دوباره‌ دناڤ غلافى دا ده‌ركه‌ڤیت و به‌رده‌وام پلێت گه‌رمێ ناهێته‌ خوارێ و د بلندن و گازا دووه‌م اكسیدێ

 كربون ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كى یێ په‌یدابونا گه‌رمێ یه‌ ، ئه‌گه‌رێ نه‌هاتنه‌ خوارا پلێت گه‌رمێ ئه‌ڤه‌یه‌ وه‌كى زانا دبێژن . زانا دبێژن مروڤ نه‌شێت لسه‌ر عه‌ردێ مه‌ عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ بینیت ب چ ئامیرا هندى ئه‌و ئامیر یێ دویر بین ژى بیت ئه‌و لایێ رونێ تێته‌ دیتن ئه‌و غیلافه‌ ئه‌وێ دورێت ڤێ هه‌سارێ د پێچیت ئه‌و نه‌ عه‌ردێ وێ یه‌ تێته‌ دیتن به‌لكو غیلافه‌ و یێ تژى دووه‌م اكسیدێ كاربونه‌ ، زانا دبێژن مێركورى و ڤێنوس و عه‌رد و مه‌ریخ هه‌رچوار بارا پترا پێك هاتێت وان وه‌كى ئێكن و ب خیشك و برایێت ئێك تێنه‌ ناسین . زانا دبێژن روبه‌رێ ڤێ هه‌سارێ ژى چیا

 تێدا هه‌نه‌ و چیایێت وێ پێك دهێن ژ مادێ رساسى و كه‌ڤرى و هنده‌ك مادێت دى و تێته‌ هه‌ژمارتن هه‌ساره‌كا هشك و چ جه لناڤا ڤێ هه‌سارێ نه‌هاتینه‌ دیتن كو ئاڤ لسه‌ر بیت . گه‌رماتیه‌كا سه‌یر دناڤا ڤان چیادا هه‌یه‌ دیسان جهێت به‌رفره‌ه و راست ژى هه‌نه‌ لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ وه‌كى افرودایت و تیرا و چیایێت بلند ژى هه‌نه‌ . ژ لایێ كێشانێ ڤه‌ ئه‌ڤ هه‌ساره‌ وه‌كى عه‌ردى یه‌ و دگه‌ل فه‌رقه‌كا كێم ئه‌گه‌ر كێشا مروڤى لسه‌ر عه‌ردى 70 كلیو بیت لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ دێ بیته‌ 63 كیلو . پێك هاتێت ناڤا ڤێ هه‌سارێ پێك دهێن ژ رساس و ئاسن و سیلیكون و كه‌ڤر و چه‌ندین مادێت دى و ئه‌ڤ هه‌ساره‌

 تێته‌ هه‌ژمارتن گه‌رمترین هه‌سار لناڤا هه‌سارێت دى یێت كوما روژێ . لسه‌ر رویێ ڤێ هه‌سارێ ژى وه‌كى عه‌ردى ڤولكان و هژیانێت ب هێز چێ دبن و ژ ئه‌گه‌رێ ڤان ڤولكانا هنده‌ك چیایێت مه‌زن حه‌لیاینه‌ سه‌ر ئێك و هنده‌ك چیایێت مه‌زن ژى دروست بوینه‌ و روژانه‌ ئه‌ڤ چیایه‌ د حه‌لیێن مروڤى حێبه‌تى دكه‌ن ، زانا دبێژن عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ 80% ڤولكان لسه‌ر چێدبن و به‌رده‌وام دكه‌لن بو ماوێت درێژ و زوى ب زوى نا ڤه‌مریێن . دیسان تشتێ سه‌یرێ ڤێ هه‌سارێ ئه‌وه‌ كو روژا وێ ژ سالا وێ مه‌زنتره‌ ئانكو پتره‌ ئه‌و ژى ژبه‌ر كو گه‌له‌ك گه‌له‌ك كێم لدور خو دزڤریت وه‌كى هه‌سارا

 مێركورى . سالا وێ دبیته‌ 224 روژ و روژا وێ دبیته‌ 243 روژ مه‌به‌ستا مه‌ روژێت عه‌ردى نه‌ . د هه‌ر ده‌مژمێره‌كێ دا 350 كلم دچیت لسه‌ر خه‌تا خو لدور روژێ . ژ وان لێكولینێت زانا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ كرین ، ناسا امریكى لسالا 1962 كه‌شتیا مارینز هنارت بو و لسالا 1990 كه‌شتیا ماجلان هنارت بو ، بو دیڤچونا ڤێ هه‌سارێ و پێزانینێن باش هنارتبو لوى ده‌مى بو ناسا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ . بو 16 جارا روسیا هنده‌ك ئامیر هنارتینه‌ لسالێت 1970 حه‌تا 1984 بناڤێ (فینیرا و فیجا) و شیاینه‌ پێزانینێن باش وه‌ربگرن لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ و دیسان روسیا ل 15دیسه‌مبه‌را 1970 فینیرا8 هنارت و شیا بچیت

 و بكه‌ڤیته‌ سه‌ر بانێ ڤێ هه‌سارێ و فینیرا 9 ژى شیا دیڤ دا بچیت و داده‌ته‌ سه‌ر بانێ ڤێ هه‌سارێ و چه‌ندین كه‌شتیێت دى یێت روسى چوینه‌ دیماهیك كه‌شتى فینیرا 16 ل ابریلا 1984 چویه‌ . ئاژانسا ئیسا یا ئه‌وروپى كو گه‌له‌ك ژ ده‌وله‌تێت ئه‌وروپى تێدا د به‌شدارن ئامیره‌ك بناڤێ ڤێنوس ئیكسپرێس لسالا 2005 هنارتیه‌ و حه‌تا ئه‌ڤروكه‌ كار دكه‌ت لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ و روژانه‌ وێنێت سه‌یر یێت ڤێ هه‌سارێ تێنه‌ گرتن و زانایێت ئیسا دبێژن ئه‌م نه‌شیێن ڤێ كه‌شتیێ پنێرینه‌ ناڤ غیلافێ ڤێ هه‌سارێ بتنێ ل هنده‌ك ده‌ڤه‌را نه‌بیت ژبه‌ر كێشانێ و پلێت گه‌رمێ ئه‌ڤ ئامیره‌ دێ ژ

 كار كه‌ڤیت ئه‌گه‌ر بچیته‌ نێزیكى عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ . وێنێت روژانه‌ ئه‌ڤ ئامیره‌ دگریت دناڤا مالپه‌را ڤێ ئاژانسێ تێنه‌ دیتن . ئاژانسا ئیسا یا ئه‌وروپى شیایه‌ ب رێكا ڤى ئامیرێ نوى گه‌له‌ك پێزانینا وه‌رگریت لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ و دیاره‌ دكه‌ن كو ده‌مێ ئامیرێت وان وێنێ سه‌ر عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ نیشان دده‌ن غیلافێ ڤێ هه‌سارێ هه‌مى یێ گرتیه‌ و مروڤ نه‌شێت ژێهه‌ل ئه‌سمانى و چ تشتا بینیت و یێ قه‌پاته‌ ژبه‌ر كادیا وان ڤولكانێت لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ چێدبن و بلند بوینه‌ عه‌سمانى و كومبوینه‌ سه‌ر ئێك . ئه‌ڤ دیمه‌نێت دناڤا ڤان وێنادا تێنه‌ دیتن وێ هندێ

 رادگه‌هینن كو چ تشته‌كێ خودان رح نه‌شێت لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ بژیت . ئه‌ڤه‌ ئه‌و هه‌سار بو ئه‌وا لناڤا ملله‌تێت به‌رێ ب خوداوه‌ند دهاته‌ نیاسین ...! و ئه‌ڤ ئێكه‌ وێ چه‌ندێ رادگه‌هینیت كو ملله‌تێت به‌رێ ژى نه‌زانى بو چ لسه‌ر ڤان هه‌سارا روى ده‌ت و بتنێ هنده‌ك جارا دهاته‌ دیتن ل عه‌سمانى . ژبلى زانایێت ملله‌تێ مایا كو لسالا 650 زایینى باسێ ڤێ هه‌سارێ كربو و 90% زانینێت وان یێت وى سه‌رده‌مى درسوتن و دگه‌ل زانیا ئه‌ڤرو ژ ڤێ هه‌سارێ تیته‌ دیتن دگونجن ، زانا دبێژن یان وان ئامیره‌ك هه‌بویه‌ و ئه‌ڤ هه‌ساره‌ دیتیه‌ یان ئه‌ڤ ئێكه‌ برێكا سودفێ چێبویه‌ ئه‌گه‌ر مه‌حاله‌ لوى

 ده‌مى ئه‌ڤ ئێكه‌ هاتبیته‌ زانین ..!

 

 

 

ژێده‌ر :-

1- الاستوره‌ و التراپ - سید القمنی - گبعه‌ بیروت

-2 http://www.nasa.gov/worldbook/venus_worldbook.htmlhttp://www.esa.int/esaMI/Venus_Express/index.html

 

 

چاپ