|
هاشم مجید بانى
روژ ب
كوما خوڤه ستێرهكا مهزنه دناڤا مهجهرا Milky way
دا كو
بكوردى دبیته رێیا كادزا . روژ دگهل كوما خو كو پێك دهێت ژ
(Merrcury - venus - earth - mars - jupiter saturn uranus -
ploto)
ئانكو
(عهتارد - زهره - عهرد - مریخ - مشتهرى - زحل - یورانوس -
نبتیون) ، روژ نێزیكترین ستێره بو عهردێ مه و روژه دبیته
ئهگهرێ بهردهوام بونا ژیانا سهر عهردى ب مروڤ و شینكاتى
و ههمى زیندهوهرێن دیڤه ، پێكهاتا روژێ ژڤان گازا پێك دهێت
(73.46% هیدروجین 24.85% هیلیوم 0.29% كربون 0.16% ئاسن
0.12% كبریت 0.12 نیون 0.09% ازوت 0.07% سیلیكون 0.05%
مغنیزیوم) و ژبلى ڤان گازان ژى گهلهك گازێن دى ههنه بهلێ
زانا نهشیاینه دهست نیشان بكهن ژبهر دژواریا ئاگرێ روژێ ،
زانا دبێژن كتلا روژێ دبیته 1990 تریلیون تریلیون تهن .
25
روژێت عهردى دچن حهتا روژ جارهكێ لدور خو دزڤریت . ئانكو 25
روژێت عهردى دبیته روژهكا روژێ . حهتا جارهكێ دناڤا رێكا
كادزا دا روژ دزڤریت ئهوێ پێتڤى ب 220 ملیون سالێت عهردى یه
و ئهڤه دبیته سالهكا روژێ ، روژ د ههر چركهكێ دا 217 كلم
دچیت . روژ وهكى تهپهیهكا گازیه و برێكا ئاگرێ وێ یێ
هلكری یا دناڤا سهنتهرێ خودا و ههمى ههسار و پێكهاتێن خو
دگریت و پێگڤه دزڤرن لناڤا مهجهرا خودا ، هندهك ژ وان
پێكهاتا بلهز تێن و دچن وهكى نهیازكا هندهك ژى هێدى هێدى
دهێن و دچن ، ههسارێن كوما روژێ جهێ هاتن و چونا وان یێ دهست
نیشان كریه و بتنێ د وان رێكا دا تێن و دچن بهلێ هندهك
پێكهاتێت دى ههنه هندهك جارا رێكا وان تێته گهورین . روژ
ئێك ملیون و دوو سهد هزار جارا هندى عهردى یه ، ب
شێوهیهكێ وهسا دناڤا روژێ دا پلێت گهرمێ زێده دبن كو چ
جارا مروڤ نهشێت وێ هزرێ بكهت یان وان پلا دهستنیشان بكهت
ب تهمامى هندهك زانا دبێژن پلا گهرماتیا وێ دبیته 15 ملیون
پله و حهتا 10 ملاین پلا ژى بلند دبیت ئهڤهیه دبیته
ئهگهرێ وێ چهندێ كو كریارا پێگڤهمانا ناڤوكى (اندماج نووى)
یا بهردهوام بیت و هیدروجین تێكهلى مادێت دى بن و د ئهنجام
دا دبیته هلیوم و د ههر دهمژمێرهكێ دا 390 ملیار ملیار
میگاوات ژێ دهردكهڤن و دبیته تاقه بو پێكهاتێن كوما روژێ و
بهردهوام ئهڤ مادێت روژێ ژێك تێنه دهر و دچنه دناڤ ئێكدا
بێى كو خراب بن یان كێم بن ، كوما وێ دگهلدا دزڤریت و ئهو
بخوژى لدور خو دزڤریت ، ئهڤ تاقه برێكا پالدان و كێشانێ
دهردكهڤن ژ روژێ كو دتژینه ژ (جزیئات هلیوم و بروتون) و
ئهڤ جزیئاته ههمى د شهحن كرینه ب تاقێ چ بوشاتیێ
ناهێلیته ڤالا د كوما خودا كو ههسارێن وێ بكهڤن یان ژ
سهنتهرێ خو بچنه دهر یان ڤێك بكهڤن دیسان دیاره دكهن
ئهگهر بوشاتى ههبا لناڤ كوما روژێ ئهڤ ههساره ههمى دا
كهڤن و رامان ژڤێ گوتنا وان ئهوه كو عهرد و ههمى ههسارێت
دى لسهر ڤان گازان دگرتینه و چ دهلیڤێن خالى نینن بهلێ
ئهم ب چاڤ ڤان گازا نابینین و ژبلى ڤێ ژى برێكا كێشانێ د
گرێداینه دگهل روژێ .
ههبونا نهیازكا ژى ل دهوروبهرێت روژێ زانا دبێژن ملیون
حهتا ملیون و نیڤ نهیازكا ل دهوروبهرێت روژێ دهێن و دچن و
ئهوژى پارچهكن ژ كوما روژێ وهكى پێكهاته و ههسارێت دى یێت
كوما روژێ . ئاژانسا ناسا یا امریكى بهشهكێ تایبهت بو دیڤ
چونا ڤان نهیازكا دانایه بو وێ ئێكێ بزانن مهترسیا وان
لسهر عهردى چهنده و رێكا هاتن و چونا وان دیاره بكهن ب
تایبهتى پشتى چهند نهیازكهك ب عهردى كهتین ل دهمێت بورى
و گهلهك جارا ناسا شیایه وێنێ وان نهیازكا بگریت ئهوێت
بهرهڤ عهردى هاتین و دناڤ پێچانا عهردى دا دهرباز بوین و
پاشى بهرهڤ ههسارهكا دى چوین . ل 5 سپتهمبهرا سالا 1977
ناسا كهشتیهك بناڤێ فیوجر 1 ئانكو رێڤینكێ 1 هنارت بو ، بو
پتر پێزانینا لسهر ههسارێن كوما روژێ وهربگرن لسالا 2007
ئهڤ كهشتیه شیایه بچیته ژ دهرڤهى كوما روژێ و سنورێ
كوما روژێ دیار كریه پشتى پێزانینێن باش لسهر هندهك ههسارا
وهرگرتین . دهمێ ئهڤ كهشتیه چویه ژ دهرڤهى كوما روژێ
روژ وهكى ستێرهكا گهلهك بچیك هاتیه دیتن و لسهر وى سنورى
كهس نهشێت بزانیت كانێ دهورو بهرێت روژێ چ لێ ههیه ژبهر
وان تیشكێت ژ روژێ دهردكهڤن و بلند دبن چ تشت ناهێنه دیتن .
زانا دیاره دكهن ئهگهر روژ چهندهكێ نێزیكى عهردى بیت
عهرد دێ هێته ێوتن ئهگهر چهندهكێ ژێ دویر كهڤیت ژى
عهرد دێ بیته بهستى و ژیان لسهر عهردى نامینیت ، گهلهك
نهێنى ماینه لناڤ روژێ زانا نهشیاینه بزانن ژبهر وێ
گهرماتیا ژێ دهێته دهر ، زانایێن گهردونێ دبێژن حهتا
ئهڤرو ژى ئهم نهشیاینه دیاره بكهین كانێ ئهو ههسارێن
مه دناڤا كوما روژێ دا دیتین ههمى ههسارن یان پێك هاتهكێ
دى یێ كوما روژێ نه ، چونكه ئێكهتیا فهلهكى یا
نێڤدهولهتى لروژا 24 اغستسا 2006 پشتى دیڤچونهكا باشا
ههسارا بلوتو كرى د راگههاندنهكێ راگههاند كو بلوتو
جورمهكێ بچیكه و نه ههساره دناڤ كوما روژێ دا و دبیت
دگهل ستێرهكا دى بێت و بچیت ، بتنێ كوما روژێ پێك دهێت ژ 8
ههسارێن ماى ، چونكه 248.53 سالێت عهردى دڤێن حهتا ئهو
جارهكێ لدور روژێ دزڤریت . ههژمارا وان كهسێن ئامادهبوین
ڤێ بریارێ بدهن 10.000 كهس بون و 428 كهسا دگوت نهخێر
بلوتو راسته یا بچیكه بهلێ ههسارهكه ژ ههسارێن كوما
روژێ و 2 ههیڤ ژى لدور دزڤرن دویر كهفتنا وێ ئهو رێكا
زڤرینا وێ لدور روژێ بوى شێوهیه ، دیسان دیاره دكهن كو
گهلهك ههسارێن بچیك ههنه ناهێنه هژمارتن ههسار بهلكو
شێوێ ههسارێ یه بهلێ ئهو بخو جورمهكێ دى یێ گهردونێ یه
. بهلێ دڤێت ژبیر ژى نهكهین كو هندهك زانایێت امریكى و
ئهوروپى و روسى ههنه دبێژن كوما روژێ ژ بلوتو و وان ههرسێ
ههسارێت دى ژى پێك دهێت د قهزم بن یان د قهزم نهبن تێنه
هژمارتن ژ كوما روژێ و لدیڤ هژمارا وان كوما روژێ دبیته 11
ههسار و هندهك جارا ژى هندهك زانا كوما روژێ دكهنه 9
ههسار و 12 ههسار ژى . دهمێ ههژمارا ههسارێن كوما روژێ
دبیته 11 زانایێت موسلمانا پتر بڤێ ههژمارێ درازینه چونكه
قورئانا پیروز دهمێ بهحسێ چیروكا یوسف پێغهمبهرى دكهت
دبێژت یوسفى سلاڤ لێ بن 11 ههسار د خهوا خودا دیت بون و ئهڤ
ههساره بو چوبونه سوجدێ و مهبهستا قورئانێ كوما روژێ یه
و یا دروست ههر ئهوه یا قورئان دبێژیت .
بهلێ
زانایێت روسى یێل سهر هزرهكا دى دبێژن ئهو بیاڤێ ناڤبهرا
مهریخێ و مشتهریێ هزرا مه بو هندێ دبهت كو ههسارهكا دى
ههبویه بهلێ جرمهكێ ژ ناڤا گهردونێ هاتى و ب هێزهكا
مهزن یا بوێ ههسارێ كهفتى و ئهو ههسار یا پارچه پارچه
كرى و یا بهلاڤ بویه ناڤ گهردونێ و نهمایه و نیشانێت ڤێ
پارچهبونێ ژى دهست نیشان دكهن . ههر چهوا بیت بابهت لناڤ
زانا یێ ئالوزه و ههر هندهك لسهر بوچونهكێ نه ، ئهو
وێنێ ئێكهتیا فهلهكى بهلاڤ دكهت 8 ههسارن و ئهو وێنێت
كو بهرى سالا 2006 دیاره دكهن كو كوما روژێ 9 ههسارن .
ئهم نهشیێن چ بوچونا بسهر بوچونێت دى بێخین چونكه دڤێ
دهربارهیێ دا چ زانین د دهست مهدا نینن بتنێ ئهو ههسارێن
هاتینه دیتن و زانا پێزانین لسهر بهحس كرین ئهم دێ بهحس
كهین . بریاره ناسا امریكى و یابانى پێگڤه ئامیرهكێ
تایبهت لڤان سالا پنێرن تایبهت بو دیڤچونا روژێ و ئهڤى
ئامیرى نوكه كار تێدا تێته كرن و لڤان نێزیكا رهنگه بێته
هنارتن و ئهڤ ئامیره پتر دێ دیڤچونا روژێ كهت . دا بابهتێ
مه گهلهك درێژ نهبیت و مفا پتر ژێ بێته وهرگرتن ئهم دێ
كهینه زنجیره و ههر حهفتیێ جارهكێ ئهگهر خودێ حهز
بكهت دێ بهحسێ ههسارهكێ و دووا كهین و دێ ههولدانێ كهین
وان پێزانینێن نوى زانا بسهر هلبوین ب سڤكاتى بهحس كهین
چونكه مه نهڤێت ئهم هند بناڤ وان گازان و هیر هیركێت وان
دا بچین یان پێزانینێن كهڤن دوباره بكهین دا بابهت پتر یێ
مفادار بیت ئهوێ بڤێت دێ شێت ل ژێدهرێت بابهتى زڤریت بو پتر
بهرفرههبونێ و لدهڤ من ژێدهرێت بابهتى د گرنگن ب تایبهتى
بابهتهكێ وهكى بابهتێ گهردونى ئهڤ زانستا گهردونى
ئهگهر ژێدهرێت باوهرپێكرى نهبن بابهتى چ بها نابیت
چونكه گهردون نه تشتهكه ئهم ب چاڤ ببینین دا بشێن شروڤه
بكهین .ئهڤ بابهته بارا پتر یێ گرێداى كریارێت فیزیا
گهردونێ یه و فیزیا ژى زانستهكێ بهرفرهه و مهزنه و
پێتڤى ب شروڤهكرنهكا بهرفرههه و ئهگهر ماموستایێت
فیزیایێ نهبن شروڤهكرن یا تهمام نابیت . هندهك جارا لناڤا
هندهك بابهتێت مه هندهك رسته تێنه دوبارهكرن ئهڤه ژى
ژبهر وێ ئێكێ چێدبیت دا پتر مفا ژ بابهتى بێته وهرگرتن .
ژێدهرێت مه یێت سهرهكى بو ڤان نڤیسینا ئهو پهرتوك بوینه
ئهوێن لڤان سالێت داویێ ژ لایێ زانایێت گهردونێ هاتینه چاپ
كرن و دیسان مالپهرێت ئاژانسێت جیهانى بوینه و ههر
بابهتهكى ژى دێ ئاماژێ دهینه ژێدهرێت وى بابهتى .
بابهتێ بێت دێ لسهر ههسارا مێركورى بیت ئانكو عهتارد
.
ژێدهر
:-
1-www.nasa.gov
2-www.esa.int
3-http://www.aljazeera.net/news/archive/archive?ArchiveId=336238
4- http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/pluto-ez.html
5-
بریارا ئێكهتیا فهلهكى یا نێڤدهولهتى 2006
http://www.20at.com/assets/pluto/Petition_Release_Planet.pdf
6-
بوچون و ناڤێن وان زانایێت دژى ڤێ بریارێ
راوهستیان
http://www.20at.com/assets/pluto/signatures_final.pdf
7-
http://mos3abof.blogspot.com/2006/09/blog-post_1215.html
|
