هاشم مجید بانى

هه‌سارا مه‌ریخێ ئه‌وا بناڤێ به‌هرام یان مارس كو ناڤێ هه‌یڤه‌كێ یه‌ یان ژى هه‌سارا سور یان اریس د زمانێ یونانى دا ئانكو خوداوه‌ندێ شه‌رى یان لده‌ڤ رومانیا كو دبیته‌ خوداوه‌ندێ چاندنێ بویه‌ جهێ پویته‌پێكرنا زانا هه‌سارا چوارێ یه‌ ژ لایێ روژێ پشتى وێ هه‌سارا گازى (غازى) یا مه‌زن ئه‌وا 200 جارا به‌رامبه‌ر مه‌ریخێ مشته‌رى تێت . عه‌رد جار و نیڤا به‌رامبه‌ر ڤێ هه‌سارێ یه‌ و عه‌ردێ هشكێ مه‌ریخێ هندى عه‌ردێ مه‌ یێ هشكه‌ . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژى به‌رى زاینێ دهاته‌ ناسین وه‌كى هه‌مى هه‌سارێت دى یێت كوما روژێ به‌لێ كه‌سێ وێنێ وێ ب چاڤ نه‌دیتبو و نه‌ دزانى یا .

 چه‌وانه‌ بتنێ وه‌ك خاله‌كا هویر ل عه‌سمانى دهاته‌ دیتن . لسالێت 1615 و پێهه‌ل ژ لایێ زانایێ اتالى یێ بناڤ و ده‌نگ گالیلو گالیلى هاتیه‌ دیتن . ئه‌ڤ هه‌ساره‌ ژ هه‌مى هه‌سارێت دى پتر وه‌كى عه‌ردى یه‌ و زانا دبێژن ئه‌گه‌ر لناڤا كوما روژێ جهه‌ك هه‌بیت ژین لێ په‌یدا بیت دێ مه‌ریخ بیت ب تایبه‌تى پشتى زانا لڤان چه‌ند سالێت بورى برێكا وان ئامیرێت كار لسه‌ر مه‌ریخێ دكه‌ن هنده‌ك ده‌ریایێت ئاڤێ یێت مه‌زن و گازا میسان و هنده‌ك گازێت دى یێت دبنه‌ ئه‌گه‌رێ په‌یدا بونا ژینێ ل هه‌ردوو جه‌مسه‌رێت وێ دیتین ئه‌ڤ ده‌ریایه‌ هه‌مى به‌ستیه‌كێ ره‌قه‌ و پله‌كا باشا گه‌رمێ دڤێت حه‌تا ئه‌ڤ به‌ستیه‌ بحه‌لیێن دیسان روناهیا روژێ باش لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ تێته‌ دیتن ب شێوه‌یه‌كى وه‌كى عه‌ردى نه‌ وه‌كى هنده‌ك هه‌سارێت دى روناهیه‌كا كێم و خاڤ تێته‌ دیتن لسه‌ر عه‌ردێ وان .

 لێكولینێت زانا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ نه‌ بو وێ ئێكێ نه‌ كانزایه‌كى یان گازه‌كێ بینن بو قازانجا خو به‌لكو بو وێ ئێكێ یه‌ كو ژینا مروڤا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ په‌یدا بیت . لێكولینێت زانا لسه‌ر هه‌سارێت دى بتنێ بو ئینانا كانزایا و گازانه‌ وه‌كى هه‌سارا ڤێنوسێ كو زانا لوێ باوه‌رێ نه‌ گه‌له‌ك كانزایێت ب بها و باش تێدانه‌ . حه‌تا نوكه‌ 37 ئامیر بو لێكولینا زانایێت امریكى

 و ئێكه‌تیا سوفیێتى و كه‌نه‌دا و یابان و ئه‌وروپیا هنارتینه‌ بانێ مه‌ریخێ 60% ئه‌ڤ ئامیره‌ نه‌شیاینه‌ بگه‌هن و برێڤه‌ یان لده‌مێ هاتنه‌ خوارێ بو بانێ وێ كه‌تینه‌ و لبن كونترولا زانا ده‌رچوینه‌ هه‌ر گه‌میه‌ك ژ ڤان ب ملیارا دولار خه‌رجیا وان بویه‌ . زانا دبێژن پێچانا ده‌روبه‌رێت مه‌ریخێ پێچانه‌كا ب هێزه‌ و ئه‌گه‌ر ب هێزه‌كا باش نه‌بیت ئامیرێت مه‌ نه‌شێن ژوردا بچنه‌ سه‌ر عه‌ردێ مه‌ریخێ هه‌ر چه‌نده‌ پێچانه‌كا ته‌نگه‌ ژى به‌لێ ده‌ربازبون دناڤ دا یا ب ساناهى نینه‌ پێچانا عه‌ردى گه‌له‌ك یا به‌رفره‌هه‌ نه‌ وه‌كى یا مه‌ریخێ یێ ته‌نگه‌ و ژبه‌ر ته‌نگیا ڤێ پێچانێ و 95%

 دووه‌م ئوكسیدێ كه‌ربون نه‌یازك دشێن دناڤرا ده‌ربازبن . هه‌ر دوو سالا جاره‌كێ مه‌ریخ نێزیكى عه‌ردى دبیت چونكه‌ هێلێت مه‌ریخێ ل هنده‌ك ده‌ڤه‌را زور نێزیكى عه‌ردى دبیت و مروڤ دشێت ب چاڤ ببینیت ، هه‌ر وه‌سا هه‌ر ماوێ 60 سالا جاره‌كێ هێلێت عه‌ردى و مه‌ریخێ زور نێزیكى ئێك دبن حه‌تا وى راده‌ى 100 ملیون كلم را نێزیكى عه‌ردى دبیت . مه‌ریخ 400 ملیون كلم یا ژ عه‌ردى دویره‌ و پێك هاتا وێ 80% وه‌كى عه‌ردى یه‌ و ئه‌ڤه‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ كو زانا ب هیڤى بن ژینێ لسه‌ر په‌یدا بكه‌ن . غیلاف جه‌وى یێ وێ پێك دهێت ژ 95.32% دووه‌م ئوكسیدێ كه‌ربون 2.7% نیتروجین 1.6% ارجون 0.13%

 ئوكسجین 0.08% ئێكه‌م ئوكسیدێ كه‌ربون 0.02% ئاڤ . مه‌ریخ 1.900.000 هزار كلم یا روژێ دویره‌ و ل هنده‌ك ده‌ڤه‌رێت هێلا وێ لدور روژێ ئه‌ڤ هژماره‌ ل كێمێ ده‌ت حه‌تا هنده‌ك جارا دگه‌هته‌ 1.600.000 كلم و لڤى ده‌مى لسه‌ر عه‌ردى باش تێته‌ دیتن ، بڤێ دویر كه‌فتن و نێزیك بونێ وه‌رز لێ په‌یدا دبن وه‌كى عه‌ردى . حه‌تا مه‌ریخ هێلا خو ته‌مام دكه‌ت لدور روژێ ئه‌وێ پێتڤى ب 688 روژا هه‌یه‌ و ئه‌ڤه‌ دبیته‌ ساله‌كا وێ و روژا وێ پێك دهێت ژ 23 ده‌مژمێر و نیڤا و شه‌ڤ و روژ دبنه‌ 47 ده‌مژمێر ئه‌ڤه‌ژى ژبه‌ر هندێ چونكه‌ یا ژ عه‌ردى دوره‌ . پلێت گه‌رمێ و سه‌رمایێ لسه‌ر عه‌ردێ وێ به‌رده‌وام د كێم

 بون و زێده‌بونێ دانه‌ ، ل هه‌ردوو جه‌مسه‌را 280 پلا دچیته‌ دبن سفرێ دا و ل ده‌ڤه‌رێت دى 5 تا 10 پلا دبن سفرێ دایه‌ و ل هنده‌ك ده‌ڤه‌را ژى ب تایبه‌ت ده‌مێ مه‌ریخ تێته‌ هێلا نێزیكى روژێ پلا گه‌رمێ بلند دبیت دگه‌هیته‌ 270 پلا . لسالا 1877 زانایێ ناڤدار (اساف هول) شیا برێكا تلسكوپا خو دوو هه‌یڤا لدور مه‌ریخێ بینیت بناڤێت (دیموس و فوبوس) رامانا وان (ترس و سه‌هم) ئه‌ڤ هه‌ر دوو هه‌یڤه‌ ب یاسا كێشانێ دگه‌ل ڤێ هه‌سارێ دگرێداینه‌ و لدور دزڤرن ، هه‌یڤا فوبوس پارچه‌كا كه‌ڤریا بچیكه‌ و تولێ وێ دبیته‌ 21 كم و بله‌ز لدور دزڤریت و هه‌ر 7 ده‌مژمێرا جاره‌كێ لدور مه‌ریخێ

 دزڤریت زانا دبێژن هێدى هێدى ئه‌ڤ هه‌یڤه‌ یا نێزیكى مه‌ریخێ دبیت و نه‌ یا برێك و پێكه‌ روژه‌ك دێ هێت ئه‌ڤ هه‌یڤه‌ دێ ژ ئه‌گه‌رێ ڤێ نێزیك بونێ ب عه‌ردێ مه‌ریخێ كه‌ڤیت و دیماهیك پێ هێت . دیموس ژى نه‌ هه‌یڤه‌كا ب رێك و پێكه‌ و وێنێ وێ وه‌كى هه‌ره‌مایه‌ و تولێ وێ 12 كم و ب روژه‌ك و چه‌ند ده‌مژمێره‌كا دا ده‌ورا خو لدور مه‌ریخێ ته‌مام دكه‌ت . بارا پترا عه‌ردێ مه‌ریخێ پێك دهێت ژ ئاخه‌كا سور و به‌را و پاشمایێت نه‌یازكا لسه‌ر عه‌ردێ وێ دمه‌شنه‌ و هنده‌ك جورێت ڤولكانا لسه‌ر عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ دوروست دبن 100 به‌رامبه‌ر ڤولكانێت عه‌ردێ مه‌نه‌ و ئه‌گه‌ر بێت

 و ئه‌ڤ جورێت ڤولكانا لسه‌ر عه‌ردى ده‌ركه‌ڤن زانا دبێژن ره‌نگه‌ ژین و ژیار لسه‌ر عه‌ردى تێك بچیت . بناڤ و ده‌نگترینا وان ڤولكانا ئه‌و ڤولكان بون ئه‌وێت ل چیایێ (اولیمبس مونز) ده‌ركه‌فتى و حه‌تا ئه‌ڤرو ژى نیشانێت وێ د ئاشكرانه‌ . زانا دبێژن هنده‌ك هروبایێت ب هێز لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ په‌یدا دبن و هنده‌ك جارا بو ماوێ چه‌ند روژا نا راوه‌ستن و دبه‌رده‌وامن و توزه‌كا مه‌زن دگه‌ل خو رادكه‌ن وه‌كى ده‌مێ هنده‌ك جارا لسه‌ر عه‌ردى په‌یدا دبن . دیسان زانا دبێژن ب ملیونا نه‌یازك بڤێ هه‌سارێ كه‌فتینه‌ و هنده‌ك دول و نهالێت مه‌زن و كویر تێدا دوروست كرینه‌ و زانایێت ئه‌وروپى

 دبێژن ژبه‌ر ڤان ئه‌گه‌را و زێده‌ بونا گازا میسانێ كو ئه‌ڤ گازه‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ په‌یدابونا ڤولكانا ژین ئه‌گه‌ر لسه‌ر مه‌ریخێ په‌یدا ژى بیت دێ گه‌له‌كا ب ترس و سه‌هم بیت چونكه‌ ئه‌گه‌ر هات و ڤولكانه‌كا وه‌كى اولیمبس مونز لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ دوروست بیت هه‌ر تشتێ لسه‌ر بژیت وى ده‌مى دێ ژناڤ چیت . زانایێن گه‌ردونێ یێت گه‌هشتینه‌ وێ باوه‌رێ كو عه‌رد وه‌كى خو نامینیت و ده‌مه‌ك دێ هێت ژین لسه‌ر عه‌ردى دێ به‌ره‌ڤ نه‌مانێ چیت ژبه‌ر پیس بونا ژینگه‌هێ و زێده‌بونا دووه‌م ئوكسیدێ كاربون لناڤا غلاف جه‌وى یێ عه‌ردى و چه‌ند گازه‌كێت دى یێت كوژه‌ك و به‌رده‌وام زێده‌بونا

 پلێت گه‌رمێ لسه‌ر عه‌ردى ژبه‌ر ڤێ لوێ باوه‌رێ نه‌ كو دڤێت جهه‌كێ دى هه‌بیت بو ژین و ژیارێ و روژه‌كێ بشێن داگیر بكه‌ن و بكه‌نه‌ هه‌سارا دووێ بو ژین و ژیارێ به‌رده‌وام كار دكه‌ن و دبێژن ئه‌ڤ هه‌ساره‌ دێ شێت جهێ عه‌ردى گریت ل ده‌مێت بهێت ، حه‌تا ئه‌ڤروكه‌ زانا نه‌شیاینه‌ 5% پێك هاتا ناڤا ڤێ هه‌سارێ بزانن ژبه‌ر ڤێ ئێكێ به‌رده‌وام د هه‌ولدانا دانه‌ مروڤا پنێرنه‌ بانێ وێ و ئێكه‌مین ئامیر هاتیه‌ هنارتن بو ڤێ هه‌سارێ ژ لایێ ناسا ڤه‌ بو بناڤێ (مارینز4) لسالا 1965 . بابه‌تێ مه‌ (به‌ره‌ڤ داگیركرنا مه‌ریخێ) ئه‌ڤ هه‌ولدانه‌ هه‌مى مه‌ به‌حس كرینه‌ و ئه‌م لڤێره‌

 دوباره‌ ناكه‌ین بتنێ دێ ئاماژێ ده‌ینه‌ وى ئامیرێ ناسا هنارتى ل 2ى مایویا 2008 بناڤێ (فونیكس) كو خه‌رجیا وى 420 ملیون دولار بو ئه‌وێ هنده‌ك تاقیگه‌هێت جیولوجى و كیمیاوى یێت پێشكه‌فتى دناڤدا و ب شێوه‌یه‌كێ ئوتوماتیك كار دكر و شیان برێكا تاقیگه‌هێت ڤى ئامیره‌ى دیاره‌ بكه‌ن كو پێك هاتێت ڤێ هه‌سارێ گه‌له‌ك نێزیكى پێكهاتێت عه‌ردى نه‌ ئاخا وێ 90% بكێر چاندنێ و هه‌مى پێتڤیێت ژیانێ دهێت و گه‌له‌ك مادێت باش دناڤدا هه‌نه‌ حه‌تا ب راده‌كى كو دناڤ ئاخا عه‌ردى دا نینن . ئه‌ڤ ئامیره‌ شیایه‌ دیاره‌ بكه‌ت كو هنده‌ك ده‌ڤه‌رێت ڤێ هه‌سارێ ئاڤه‌كا باش لێ هه‌یه‌

 و بكێر ژینا مروڤى دهێت نه‌ وه‌كى وێ ئاڤێ یه‌ ئه‌وا لبن عه‌ردێ هه‌یڤا عه‌ردى هه‌ى كو بكێر ژینا مروڤا ناهێت حه‌تا ئه‌ڤرو ژى ئه‌ڤ ئامیره‌ لبن كونترولا ناسایه‌ و كار دكه‌ت و روژانه‌ لسه‌ر مالپه‌را ناسا ئه‌نجامێت لێكولینێت ڤى ئامیره‌ى رادگه‌هینن . ژبلى ڤى ئامیره‌ى دوو ئامیرێت دى بناڤێت سپێرێت و ئوپێرت یێ نوتى نوكه‌ كار دكه‌ن لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ ژبلى ئامیرێ مارس ئێكسپرس كو لژێر كونترولا ئاژانسا ئیسا یا ئه‌وروپى كار دكه‌ت ل عه‌سمانێ مه‌ریخێ . ئاژانسا روسى لبه‌ره‌ لسالا 2010 ئامیره‌كێ پێشكه‌فتى ره‌وانه‌ى سه‌ر عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ بكه‌ن بو پتر لێكولینا

 . پشتى ئاژانسا ناسا لسالێت 1970 حه‌تا 1975 هنده‌ك گه‌مى هنارتین بو زانینا شینوارێت ژین و ژیانه‌كێ لسه‌ر مه‌ریخێ بتنێ شیان وێنێ وه‌جهه‌كێ نێزیكى یێ مروڤا په‌یدا كه‌ن لسه‌ر عه‌ردێ مه‌ریخێ دبێژن ره‌نگه‌ د زه‌مانێت به‌رێ دا ژین لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ هه‌بیت هه‌ر چه‌نده‌ هه‌تا ئه‌ڤروكه‌ ژى دیار نینه‌ كانێ ئه‌ڤ وێنه‌ چیه‌ و بوچى ئه‌نجامێت لێكولینێ دیار نابن ..؟! دناڤا مالپه‌را ناسا دا بتنێ ئه‌ڤ وێنه‌ تێته‌ دیتن و دگه‌ل دوو رێزكێت نڤیسنێ و دبێژن ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ برێكا سودفێ چێ ببیت ژ ئه‌نجامێ وان هروبا و ڤولكانا چونكه‌ ئه‌و بخو به‌ره‌ نه‌ هه‌ستى یه‌ یان مروڤه‌ .

 هه‌ر چه‌وا بیت ژ لایێ روخسارى ڤه‌ وه‌كى مروڤى یه‌ و زانایێت شینوار ناس دبێژن ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ وێنێ په‌یكه‌ره‌كى بیت و ل ده‌مێت كه‌ڤندا مروڤ شیابن بگه‌هینه‌ ڤێ هه‌سارێ و حه‌تا ئه‌ڤرو مابیت . پشتى به‌لاڤكرنا ڤى وێنه‌ى گه‌له‌ك راپورت لسه‌ر كه‌نالێت راگه‌هاندنێ به‌لاڤ بون لسه‌ر ڤى بابه‌تى و ده‌رهێنه‌رێت بناڤ و ده‌نگێت هولیود ژى چه‌ندین فلم دوروست كرینه‌ لسه‌ر ڤى بابه‌تى و دبێژن هنده‌ك دوكومێنت ل لایێ ڤان ئاژانسا هه‌نه‌ به‌حسێ ئافراندیێت گه‌ردونێ دكه‌ن و ئه‌ڤ ئاژانسه‌ نه‌شێن ڤان بابه‌تا بو خه‌لكى دیاره‌ بكه‌ن ژبه‌ر ترسێ و گه‌له‌ك ئه‌گه‌رێت دى ، دێ مه‌ بابه‌ته‌كێ

 تایبه‌ت هه‌بیت لسه‌ر ڤێ چه‌ندێ ئه‌گه‌ر خودێ حه‌ز بكه‌ت دوى بابه‌تى دا دێ هه‌مى لایێت ڤێ چه‌ندێ به‌حس كه‌ین لایێ دینى و ئه‌و گوتار و نڤیسینێن دڤان ئاژانسا دا و بوچون و دیتنا زانایێت گه‌ردونێ لسه‌ر ڤى بابه‌تى . ئه‌و مالپه‌رێت دى یێت به‌حسێ ژین و ژیاره‌كێ دكه‌ن یان دیتنا هنده‌ك شینوارێت دى بارا پترا وان جهێ باوه‌ریێ نینن و مروڤ نه‌شێت خو ژێ پشت راست بكه‌ت چونكه‌ براستى ژ ڤى وێنه‌ى پێڤه‌تر دناڤا مالپه‌رێت ئاژانسێن جیهانى من چ تشته‌كێ دى نه‌دیته‌ ئه‌وێت ئه‌و به‌لاڤه‌ و به‌حس دكه‌ن بارا پتر بده‌ست هاتینه‌ دوروستكرن .

ناسا یا بێ هیڤى نینه‌ كو ژین نه‌بویه‌ لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ به‌لێ هه‌تا ئه‌ڤروكه‌ نه‌شیاینه‌ عه‌ردێ ڤێ ب هه‌لكولن چونكه‌ وه‌كى دیاره‌ دكه‌ن پێتڤى یه‌ عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ بێته‌ ڤه‌كولین دا بو وان دیار بیت كانێ ژین هه‌بویه‌ یان نه‌ ئه‌گه‌ر ژینه‌ك هه‌بیت ژى ژبه‌ر وان ڤولكان و هروبایێت ب هێز و نه‌یازكا بن ئاخ بویه‌ ...؟! ئاژانسا ئیسا یا ئه‌روپى لڤێ داویێ كار دكه‌ت بو پتر وه‌رگرتنا پێزانینا لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ و حه‌تا نوكه‌ شیاینه‌ پێزانینێن باش وه‌ربگرن برێكا ئامیرێ مارس ئێكسپرێس و مارس ئێكسپرێس 2 و ژبلى ڤان هه‌ردوو ئامیران لڤان نێزیكا 2 ئامیرێت دى یێت پێشكه‌فتى دێ ژ لایێ ڤێ

 ئاژانسێ هێنه‌ هنارتن بو سه‌ر عه‌ردێ ڤێ هه‌سارێ . نوكه‌ ئێگرتنه‌ك چێبویه‌ لناڤا زانا بو پتر لێكولینا لسه‌ر مه‌ریخێ و سالانه‌ ئامیران ب هه‌ماهنگى دهنێرن ب تایبه‌تى پشتى ئێكه‌تیا فه‌له‌كى سالا 2009 كریه‌ سالا پێشڤه‌چونا لێكولینێت گه‌ردونێ و تێته‌ چاڤه‌رێ كرن كو گروپه‌كێ ئێكگرتى یێ ئه‌وروپى و امریكى و روسى و یابانى لسالا بهێت به‌رنامه‌كێ دابرێژن بو هنارتنا مروڤا و ئامیرێت پێشكه‌فتى بو مه‌ریخێ ژبلى كو ل ده‌وروبه‌رێت موسكو جهه‌ك هه‌یه‌ گروپه‌كێ 5 كه‌سى تێدایه‌ راهێنانا دكه‌ن وه‌ك به‌رهه‌ڤى بو چونا مه‌ریخێ . ئه‌گه‌ر بێت و زانا شیان مروڤا

 بنێرنه‌ مه‌ریخێ وى ده‌مى دێ گه‌له‌ك پسیارێت بێ به‌رسڤ هێنه‌ به‌رسڤ دان و دێ شوره‌شا داگیركرنا گه‌ردونێ چیته‌ د قالبه‌كێ دى دا .   

ژێده‌ر :-

1- http://www.nineplanets.org/mars.html

2- http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap950722.html 

3- http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars

4- http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/viking.html

5- http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEM5TDF280G_0.html

6- http://www.iau.org/public_press/iya/

7- http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/categories/13-Astrogeology

8- www.rtaebic.com

9- http://www.youtube.com/watch?v=Wj4Q1hPRoDs&feature=rec-fresh+div-r-1-HM