مه‌جه‌را (Milky way) رێكا كادزا

 

هاشم مجید بانى

مه‌ نه‌ڤێت دیسان ده‌ستپێكا بابه‌تێت چوى لڤێرێ دوباره‌ بكه‌ین . وه‌كى ل بابه‌تێت چوى بو مه‌ دیار بوى كو گه‌ردون برێكا په‌قینا مه‌زن یا به‌رفره‌ه بوى و ب ملیارا مه‌جه‌رات ژێ دروست بوینه‌ . مه‌جه‌را مه‌ ئه‌وا بناڤێ (Milky way) ئانكو رێكا كادزا هاتیه‌ بناڤ كرن زانا دبێژن ژیێ وێ 12 حه‌تا 14 ملیار سالایه‌ و ئه‌ڤ عه‌مره‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌راورد بكه‌ین دگه‌ل مه‌جه‌راتێت دى گه‌له‌كێ كێمه‌ ئانكو مه‌جه‌راتێت دى ژیێ وان گه‌له‌ك ژ ژیێ مه‌جه‌را مه‌ پتره‌ . زانا دبێژن هنده‌ك مه‌جه‌رێت دى هه‌نه‌ ده‌ه به‌رامبه‌ر مه‌جه‌را مه‌نه‌ و هنده‌ك ژى هه‌نه‌ ب نیڤا مه‌جه‌را مه‌ و مه‌جه‌رێت دى ژى هه‌سار و ستێر ب هه‌ژمارێت مه‌زن تێدا هه‌نه‌ . شێوێ مه‌جه‌را مه‌ حه‌تا ئه‌ڤرو ژى زانا بسه‌ر هل نه‌بویه‌ كانێ یێ چه‌وایه‌ . ژبه‌ر هندێ هه‌ر هنده‌ك زانا لسه‌ر بوچونه‌كێ نه‌ به‌لێ بوچونا ژ هه‌میان به‌رئاقلتر ئه‌وه‌ كو مه‌جه‌را مه‌ ب شێوێ قورسیه‌ و یا حلزونیه‌ درێژاهیا قوترێ وێ دبیته‌ 100 هزار سالێن روناهیێ و فره‌هیا وێ دبیته‌ 1000 هزار سالێت روناهیێ زانا دبێژن ئه‌ڤ بیاڤه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌راوردێ بكه‌ین دگه‌ل وان مه‌جه‌راتێت مه‌زن هه‌ر چ نینه‌  ، زانایێ ناڤدارێ ئێنگلیز (هبل ئیدوین) لسالا 1929 شیا بو برێكا تلسكوپا خو هنده‌ك مه‌جه‌راتێت ده‌ور و به‌ر ببینیت و دیاره‌ بكه‌ت كو ئه‌و غبارێت تێنه‌ دیتن هه‌مى هنده‌ك مه‌جه‌راتن ژ مه‌جه‌را مه‌ د جودانه‌ و هاتن و چونا وان چ په‌یوه‌ندى ب هاتن و چونا مه‌جه‌را مه‌ڤه‌ نینه‌ و هه‌ر مه‌جه‌ره‌ك ژ وان ب بلیونا ستێر تێدا هه‌نه‌ و ب هزاران سالێن روناهیێ ژ مه‌ دویرن . مه‌ دڤێت دیاره‌ بكه‌ین كو سالا روناهیێ سالا كیلو مترێ یه‌ نه‌ وه‌كى سالا مه‌ یا عه‌ردى یه‌ وه‌كى هنده‌ك هزر دكه‌ن ، هه‌ر كه‌سێ بڤێت بیاڤێ ناڤبه‌را ستێر و هه‌سار و مه‌جه‌را بزانیت ئه‌و نه‌شێت ب مترێ یان ب كیلو مترێ یان ب روژێ و هه‌یڤێ و سالێ ڤى بیاڤى بزانیت چونكه‌ ئه‌ڤه‌ هه‌مى ب عه‌ردى ڤه‌ د گرێداینه‌ و ژ ده‌رڤه‌ى عه‌ردى چ اعتبار بو ڤان قیاسا نینه‌ ژبه‌ر هندێ زانا رابون ئه‌ڤ پیڤانا روناهیێ دانا چونكه‌ چ تشت وه‌كى روناهیێ نه‌شێت دناڤ گه‌ردونێ دا بچیت روناهى د هه‌ر چركه‌كێ دا لناڤ گه‌ردونێ 300 هزار كلم را دچیت ، سالا مه‌ یا عه‌ردى دێ هه‌ژمێرین كانێ چه‌ند چركه‌ تێدانه‌ ئه‌ڤێ هه‌ژمارێ دێ لێكدانى 300 هزارێ كه‌ین د ئه‌نجام دا دێ بیته‌ (9.460.800.000.000) كلم ئانكو دبیته‌ 9.46 تریلیون كلم . ئه‌ڤه‌ شنى دبیته‌ قیاسێ 1 سالا روناهیێ . زڤرین ل بابه‌تێ خو دێ بێژین زانا دبێژن مه‌جه‌را مه‌ پێك دهێت ژ 200 حه‌تا 400 بلیون ستێرا و روژ ئێك ژڤان ستێرانه‌ .

 روژ دگه‌ل كوما خو كو پێك دهێت ژ (Merrcury - venus - earth - mars - jupiter saturn uranus - ploto) ئانكو (عه‌تارد - زهره‌ - عه‌رد - مریخ - مشته‌رى - زحل - یورانوس - نبتیون) روژ دناڤا مه‌جه‌را مه‌دا دگه‌ل هه‌سارێن خو دزڤریت ئانكو لدور خوژى دزڤریت و لدور رێكا كادزا ژى دزڤریت هه‌مى هه‌سارێن كوما روژێ ب روژێ ڤه‌ دگرێداینه‌ برێكا كێشانێ چونكه‌ روژێ كێشانه‌كا ب هێز یا هه‌ى و وه‌ناكه‌ت هه‌سارێن وێ ژ جه بچن و لدور روژێ دزڤرن شنى روژ ب هه‌سارێن خوڤه‌ دناڤا مه‌جه‌را مه‌دا دزڤریت . 25 روژێت عه‌ردى دچن حه‌تا روژ جاره‌كێ لدور خو دزڤریت . ئانكو 25 روژێت عه‌ردى دبیته‌ روژه‌كا روژێ . حه‌تا جاره‌كێ دناڤا رێكا كادزا دا روژ دزڤریت ئه‌وێ پێتڤى ب 220 ملیون سالێت عه‌ردى یه‌ و ئه‌ڤه‌ دبیته‌ ساله‌كا روژێ . ڤێجا هین هزر بكه‌ن كانێ بیاڤێ مه‌جه‌را مه‌ چه‌ندێ به‌رفره‌هه‌ ...! هه‌ر ژ ده‌ستپێكا سه‌د سالا بیستێ زانا ده‌ست دا لێكولینا حه‌تا دوماهیا ڤێ سه‌د سالێ حه‌تا زانا شیان هنده‌كێ ژ سنورێ رێكا كادزا بزانن ، هه‌ر چه‌نده‌ هێشتا ب دروستاهى نه‌زانى یه‌ ژى . كتلا مه‌جه‌را مه‌ زانا دبێژن 750.000 ملیون جارا هندى كتلا كوما روژێ یه‌ ، زانا دبێژن گه‌ردون بگشتى تێت و دچیت هه‌مى مه‌جه‌رات دناڤ ئێكدا تێن و دچن كانێ چه‌وا عه‌رد و هه‌سارێن دى لدور روژێ دزڤرن وه‌سا هه‌مى مه‌جه‌رات ژى لدور ئێك و دوو دزڤرن ، مه‌جه‌را مه‌ د هه‌ر چركه‌كێ دا  600 كلم به‌ره‌ڤ هه‌سارا Hydra دچیت كو هه‌ساره‌كه‌ لناڤ گه‌ردونێ و دیسان دبێژن مه‌جه‌را اندرومیدا د هه‌ر چركه‌كێ دا 300 هزار كلم به‌ره‌ڤ مه‌جه‌را مه‌ تێت و پشتى 1 ملیون سالا دى مه‌جه‌را مه‌ و ئه‌ندرومیدا دێ گه‌هنه‌ ئێك و د ئه‌نجام دا دێ په‌قینه‌كا مه‌زن رویده‌ت و بنه‌ ئێك مه‌جه‌ره‌ و هه‌مى هه‌سار و ستێرێت هه‌ردوو مه‌جه‌را دێ ژناڤ چن و هنده‌ك ستێر و هه‌سارێن دى دێ ژێ دروست بن و شێوێ مه‌جه‌را نوى دێ ب ره‌نگه‌كێ دى دروست بیت و زانا دبێژن ده‌مێ ئه‌ڤ مه‌جه‌ره‌ دگه‌هنه‌ ئێك 1 بلیون سال دێ چیت حه‌تا ئه‌ڤ هه‌ردوو مه‌جه‌ره‌ دبنه‌ ئێك مه‌جه‌ره‌ ڤه‌ ، زانا دبێژن كانێ چه‌وا ستێر لناڤا گه‌ردونێ دگه‌هنه‌ ئێك و د ئه‌نجام دا ستێره‌ك دبیته‌ كومه‌كا ستێرا یان كومه‌كا ستێرا دبیته‌ ستێره‌ك بڤى ره‌نگى مه‌جه‌رات ژى دگه‌هنه‌ ئێك و دبنه‌ ئێك دێ مه‌ بابه‌ت هه‌بیت لسه‌ر نه‌مانا مه‌جه‌را مه‌ دێ به‌رفره‌هتر ڤێ چه‌ندێ به‌حس كه‌ین . گه‌له‌ك نهێنیێت هه‌ین حه‌تا ئه‌ڤرو دناڤ مه‌جه‌را مه‌دا زانا نه‌شیاینه‌ بزانن . گه‌له‌ك غازات و مادات یێت ناڤا مه‌جه‌را مه‌دا و چ جه د ڤالا نینن هه‌مى دتژینه‌ ژ مادێت گه‌ردونێ . ئه‌ڤ ستێر و هه‌ساره‌ هه‌مى ب رێكا كێشانێ د پێگڤه‌ دگرێداینه‌ و هنده‌ك ستێر بله‌ز تێن و دچن و هنده‌ك دگه‌ل مه‌جه‌را خو تێن و دچن . ڤێكه‌فتنا ستێرا و هه‌سارا زانا دبێژن لناڤ گه‌ردونێ گه‌له‌كا كێمه‌ و زوى ب زوى ناهێته‌ دیتن . بتنێ په‌قینێت مه‌زن دناڤ دا چێدبن و زانا گه‌له‌ك جارا ئه‌ڤ په‌قینه‌ شیاینه‌ برێكا به‌رێ خودانێ ببینن مینا وان په‌قینێن لسه‌ر هه‌یڤا مشته‌ریێ (ئاى ئو) چێدبن كو هنده‌ك جارا ئاگرێ وێ 300 هزار كلم بلند دبیت و ژ لایێ كه‌شتیا فیوگر 1 یا ناسا هاتینه‌ وێنه‌كرن . زانا ئه‌گه‌رێ ڤان په‌قینا بو وان مادا ڤه‌دگه‌رینن ئه‌وێت ژ جهه‌كێ دى تێن به‌ره‌ڤ جهێ په‌قینێ . موجب یێ هه‌ى سالب ژى دگه‌هیتێ د ئه‌نجام دا په‌قین رویده‌ت یان فولكان چێدبن ژ ئه‌گه‌رێ زێده‌ بونا مادێ میسانێ لناڤا ڤان هه‌سارا . دیسان هه‌بونا نه‌یازكا كو زانا دبێژن 1 ملیون حه‌تا 1 ملیون و نیڤ نه‌یازكا لدور روژێ دزڤرن و د هه‌ر چركه‌كێ دا 13 حه‌تا 18 كلم دچن و گه‌له‌ك جارا ئه‌ڤ نه‌یازكه‌ دچن ب هه‌سارێت كوما روژێ دكه‌ڤن و دبیته‌ ئاگره‌كێ مه‌زن كو زانا دبێژن پلا ئاگرێ وێ دبیته‌ 1000 حه‌تا 3000 پلا . نوكه‌ لسه‌ر بانێ مه‌ریخێ ب هزاران دول نهاله‌ هه‌نه‌ زانا دبێژن ئه‌ڤه‌ جهێ نه‌یازكانه‌ . ئه‌ڤ نه‌یازكه‌ گه‌له‌ك جارا گه‌هشتینه‌ عه‌ردى ژى و زه‌ره‌ر و زیانێت مه‌زن ل پاش خو هێلاینه‌ . زانا دبیژن به‌رى 100 سالا نه‌یازكه‌ك ب جنوبێ سه‌یبیریا كه‌تبو و ببو ئه‌گه‌رێ ێوتنا 60 ملیون دارا . زانا دبێژن ئه‌ڤ نه‌یازكه‌ گه‌له‌ك ژ عه‌ردى دویرن نینن و به‌رده‌وام ل ده‌ور و به‌رێت مه‌ریخێ و مشته‌ریێ تێن و دچن و مه‌ترسینه‌ لسه‌ر عه‌ردى . هه‌بونا هنده‌ك جورمێت دى لناڤ مه‌جه‌را مه‌ كو حه‌تا ئه‌ڤرو ژى زانا نه‌شیاینه‌ بزانن كانێ پێكهاتا وان چیه‌ و جهێ هاتن و چونا وان چه‌وایه‌ ئه‌ڤه‌ ژى ئێك ژ پێك هاتێت مه‌جه‌را مه‌نه‌ . ل ده‌مێت بهێت زانا پتر دێ شێن نهێنیێت مه‌جه‌را مه‌ زانن و زانا دبێژن ئه‌ڤا ئه‌م دبینین لناڤا مه‌جه‌را مه‌ ئه‌ڤه‌ كێمه‌كه‌ ژ تێگه‌هشتنا مه‌ هێشتا گه‌له‌كا ماى حه‌تا مروڤ بشێت نهێنیێت وێ بدروستاهى بزانیت . بارا پترا نهێنیێت گه‌ردونێ زانا برێكا كریارێت فیزیاى و به‌رێ خودانه‌كا به‌رده‌وام دزانن . ب هزارا ستێرێن ده‌ستگرد ژ ده‌رڤه‌ى به‌رگێ (غلاف) یێ عه‌ردى لبن ده‌ستێت زانانه‌ بو دیڤچونا وان بابه‌تێت به‌رزه‌ لبه‌ر زانا و خه‌رجیه‌كا مه‌زن دڤێت حه‌تا تلسكوپه‌كێ دهنێرن بو ده‌رڤه‌ى به‌رگێ عه‌ردى و روژانه‌ ئه‌ڤ ستێرێن ده‌ستگرد وێنه‌ و پێزانینێت باش بو زانا دهنێرن . ئاژانسا ئیسا یا ئه‌وروپى به‌رى چه‌ند ساله‌كا تلسكوپه‌كا ب هێز هنارتیه‌ ده‌رڤه‌ى به‌رگێ عه‌ردى بو دیڤچونا ئه‌جرامێن مه‌جه‌را مه‌ ئه‌وێت حه‌تا نوكه‌ نه‌هاتینه‌ نیاسین ، حه‌تا نوكه‌ ب هزاران وێنێت مه‌جه‌را گرتینه‌ و پێزانینێن باش لسه‌ر مه‌جه‌را مه‌ هنارتینه‌ . دیسان ناسا امریكى دوو ئامیر بناڤێت (viyogar 1 - 2) كو لسالا 1977 هنارتیه‌ و لسالا 2007 شیاینه‌ بچنه‌ ده‌رڤه‌ى كوما روژێ پێزانینێت باش هنارتینه‌ بو زانا لسه‌ر مه‌جه‌را مه‌ و ناسا دبێژیت پاتریێت وان برێكا هێزا نه‌نه‌وى كاردكه‌ن و بریاره‌ حه‌تا سالا 2020 كار بكه‌ن و ئه‌ڤه‌ ئێكه‌مین ئامیرن بشێن ڤێ دویراتیێ بچن و حه‌تا ئه‌ڤرو ژى پێزانینێت باش بو زانا دهنێرن . دیسان تلسكوپ هابل كو نوكه‌ 600 هزار كلم یا ژ ده‌رڤه‌ى عه‌ردى و سالانه‌ زانا عه‌ده‌سێت وێ و پاتریێت وێ دگهورن بو پتر دیڤچونا مه‌جه‌را مه‌ و مه‌جه‌راتێت ده‌وروبه‌ر . زانا دبێژن حه‌تا ئه‌ڤرو ژى ئه‌م دبێ خه‌به‌رین ژ گه‌له‌ك پێكهاتێن مه‌جه‌را مه‌ .

 

 

ژێده‌ر :-

1- www.esa.int

2- الكون دافید برجامینى مكتبه‌ لایف العلمیه‌ بیروت

3- الكون الاحدب الدكتور عبدالرحیم بدر دار القلم بیروت

4- http://www.alkoon.alnomrosi.net/galaxy.html

5- جزیره‌ الوپائیقیه‌

6- http://www.euronews.net/

 

 

چاپ