|
هاشم مجید بانى
مه
نهڤێت دیسان دهستپێكا بابهتێت چوى لڤێرێ دوباره بكهین .
وهكى ل بابهتێت چوى بو مه دیار بوى كو گهردون برێكا
پهقینا مهزن یا بهرفرهه بوى و ب ملیارا مهجهرات ژێ دروست
بوینه . مهجهرا مه ئهوا بناڤێ
(Milky way) ئانكو رێكا كادزا
هاتیه بناڤ كرن زانا دبێژن ژیێ وێ 12 حهتا 14 ملیار سالایه
و ئهڤ عهمره ئهگهر ئهم بهراورد بكهین دگهل
مهجهراتێت دى گهلهكێ كێمه ئانكو مهجهراتێت دى ژیێ وان
گهلهك ژ ژیێ مهجهرا مه پتره . زانا دبێژن هندهك
مهجهرێت دى ههنه دهه بهرامبهر مهجهرا مهنه و هندهك
ژى ههنه ب نیڤا مهجهرا مه و مهجهرێت دى ژى ههسار و
ستێر ب ههژمارێت مهزن تێدا ههنه . شێوێ مهجهرا مه حهتا
ئهڤرو ژى زانا بسهر هل نهبویه كانێ یێ چهوایه . ژبهر
هندێ ههر هندهك زانا لسهر بوچونهكێ نه بهلێ بوچونا ژ
ههمیان بهرئاقلتر ئهوه كو مهجهرا مه ب شێوێ قورسیه و
یا حلزونیه درێژاهیا قوترێ وێ دبیته 100 هزار سالێن روناهیێ
و فرههیا وێ دبیته 1000 هزار سالێت روناهیێ زانا دبێژن ئهڤ
بیاڤه ئهگهر ئهم بهراوردێ بكهین دگهل وان مهجهراتێت
مهزن ههر چ نینه ، زانایێ ناڤدارێ ئێنگلیز (هبل ئیدوین)
لسالا 1929 شیا بو برێكا تلسكوپا خو هندهك مهجهراتێت دهور
و بهر ببینیت و دیاره بكهت كو ئهو غبارێت تێنه دیتن ههمى
هندهك مهجهراتن ژ مهجهرا مه د جودانه و هاتن و چونا وان
چ پهیوهندى ب هاتن و چونا مهجهرا مهڤه نینه و ههر
مهجهرهك ژ وان ب بلیونا ستێر تێدا ههنه و ب هزاران سالێن
روناهیێ ژ مه دویرن . مه دڤێت دیاره بكهین كو سالا روناهیێ
سالا كیلو مترێ یه نه وهكى سالا مه یا عهردى یه وهكى
هندهك هزر دكهن ، ههر كهسێ بڤێت بیاڤێ ناڤبهرا ستێر و
ههسار و مهجهرا بزانیت ئهو نهشێت ب مترێ یان ب كیلو مترێ
یان ب روژێ و ههیڤێ و سالێ ڤى بیاڤى بزانیت چونكه ئهڤه
ههمى ب عهردى ڤه د گرێداینه و ژ دهرڤهى عهردى چ اعتبار
بو ڤان قیاسا نینه ژبهر هندێ زانا رابون ئهڤ پیڤانا روناهیێ
دانا چونكه چ تشت وهكى روناهیێ نهشێت دناڤ گهردونێ دا بچیت
روناهى د ههر چركهكێ دا لناڤ گهردونێ 300 هزار كلم را دچیت
، سالا مه یا عهردى دێ ههژمێرین كانێ چهند چركه تێدانه
ئهڤێ ههژمارێ دێ لێكدانى 300 هزارێ كهین د ئهنجام دا دێ
بیته (9.460.800.000.000) كلم ئانكو دبیته 9.46 تریلیون كلم
. ئهڤه شنى دبیته قیاسێ 1 سالا روناهیێ . زڤرین ل بابهتێ
خو دێ بێژین زانا دبێژن مهجهرا مه پێك دهێت ژ 200 حهتا 400
بلیون ستێرا و روژ ئێك ژڤان ستێرانه .

روژ دگهل كوما خو كو پێك
دهێت ژ (Merrcury - venus - earth - mars - jupiter
saturn uranus - ploto) ئانكو
(عهتارد - زهره - عهرد - مریخ - مشتهرى - زحل - یورانوس -
نبتیون) روژ دناڤا مهجهرا مهدا دگهل ههسارێن خو دزڤریت
ئانكو لدور خوژى دزڤریت و لدور رێكا كادزا ژى دزڤریت ههمى
ههسارێن كوما روژێ ب روژێ ڤه دگرێداینه برێكا كێشانێ چونكه
روژێ كێشانهكا ب هێز یا ههى و وهناكهت ههسارێن وێ ژ جه
بچن و لدور روژێ دزڤرن شنى روژ ب ههسارێن خوڤه دناڤا
مهجهرا مهدا دزڤریت . 25 روژێت عهردى دچن حهتا روژ
جارهكێ لدور خو دزڤریت . ئانكو 25 روژێت عهردى دبیته
روژهكا روژێ . حهتا جارهكێ دناڤا رێكا كادزا دا روژ دزڤریت
ئهوێ پێتڤى ب 220 ملیون سالێت عهردى یه و ئهڤه دبیته
سالهكا روژێ . ڤێجا هین هزر بكهن كانێ بیاڤێ مهجهرا مه
چهندێ بهرفرههه ...! ههر ژ دهستپێكا سهد سالا بیستێ
زانا دهست دا لێكولینا حهتا دوماهیا ڤێ سهد سالێ حهتا زانا
شیان هندهكێ ژ سنورێ رێكا كادزا بزانن ، ههر چهنده هێشتا ب
دروستاهى نهزانى یه ژى . كتلا مهجهرا مه زانا دبێژن
750.000 ملیون جارا هندى كتلا كوما روژێ یه ، زانا دبێژن
گهردون بگشتى تێت و دچیت ههمى مهجهرات دناڤ ئێكدا تێن و
دچن كانێ چهوا عهرد و ههسارێن دى لدور روژێ دزڤرن وهسا
ههمى مهجهرات ژى لدور ئێك و دوو دزڤرن ، مهجهرا مه د
ههر چركهكێ دا 600 كلم بهرهڤ ههسارا Hydra
دچیت كو ههسارهكه لناڤ
گهردونێ و دیسان دبێژن مهجهرا اندرومیدا د ههر چركهكێ دا
300 هزار كلم بهرهڤ مهجهرا مه تێت و پشتى 1 ملیون سالا دى
مهجهرا مه و ئهندرومیدا دێ گههنه ئێك و د ئهنجام دا دێ
پهقینهكا مهزن رویدهت و بنه ئێك مهجهره و ههمى ههسار
و ستێرێت ههردوو مهجهرا دێ ژناڤ چن و هندهك ستێر و
ههسارێن دى دێ ژێ دروست بن و شێوێ مهجهرا نوى دێ ب
رهنگهكێ دى دروست بیت و زانا دبێژن دهمێ ئهڤ مهجهره
دگههنه ئێك 1 بلیون سال دێ چیت حهتا ئهڤ ههردوو مهجهره
دبنه ئێك مهجهره ڤه ، زانا دبێژن كانێ چهوا ستێر لناڤا
گهردونێ دگههنه ئێك و د ئهنجام دا ستێرهك دبیته كومهكا
ستێرا یان كومهكا ستێرا دبیته ستێرهك بڤى رهنگى مهجهرات
ژى دگههنه ئێك و دبنه ئێك دێ مه بابهت ههبیت لسهر
نهمانا مهجهرا مه دێ بهرفرههتر ڤێ چهندێ بهحس كهین .
گهلهك نهێنیێت ههین حهتا ئهڤرو دناڤ مهجهرا مهدا زانا
نهشیاینه بزانن . گهلهك غازات و مادات یێت ناڤا مهجهرا
مهدا و چ جه د ڤالا نینن ههمى دتژینه ژ مادێت گهردونێ .
ئهڤ ستێر و ههساره ههمى ب رێكا كێشانێ د پێگڤه دگرێداینه
و هندهك ستێر بلهز تێن و دچن و هندهك دگهل مهجهرا خو تێن
و دچن . ڤێكهفتنا ستێرا و ههسارا زانا دبێژن لناڤ گهردونێ
گهلهكا كێمه و زوى ب زوى ناهێته دیتن . بتنێ پهقینێت
مهزن دناڤ دا چێدبن و زانا گهلهك جارا ئهڤ پهقینه
شیاینه برێكا بهرێ خودانێ ببینن مینا وان پهقینێن لسهر
ههیڤا مشتهریێ (ئاى ئو) چێدبن كو هندهك جارا ئاگرێ وێ 300
هزار كلم بلند دبیت و ژ لایێ كهشتیا فیوگر 1 یا ناسا هاتینه
وێنهكرن . زانا ئهگهرێ ڤان پهقینا بو وان مادا ڤهدگهرینن
ئهوێت ژ جههكێ دى تێن بهرهڤ جهێ پهقینێ . موجب یێ ههى
سالب ژى دگههیتێ د ئهنجام دا پهقین رویدهت یان فولكان
چێدبن ژ ئهگهرێ زێده بونا مادێ میسانێ لناڤا ڤان ههسارا .
دیسان ههبونا نهیازكا كو زانا دبێژن 1 ملیون حهتا 1 ملیون و
نیڤ نهیازكا لدور روژێ دزڤرن و د ههر چركهكێ دا 13 حهتا 18
كلم دچن و گهلهك جارا ئهڤ نهیازكه دچن ب ههسارێت كوما
روژێ دكهڤن و دبیته ئاگرهكێ مهزن كو زانا دبێژن پلا ئاگرێ
وێ دبیته 1000 حهتا 3000 پلا . نوكه لسهر بانێ مهریخێ ب
هزاران دول نهاله ههنه زانا دبێژن ئهڤه جهێ نهیازكانه .
ئهڤ نهیازكه گهلهك جارا گههشتینه عهردى ژى و زهرهر و
زیانێت مهزن ل پاش خو هێلاینه . زانا دبیژن بهرى 100 سالا
نهیازكهك ب جنوبێ سهیبیریا كهتبو و ببو ئهگهرێ ێوتنا 60
ملیون دارا . زانا دبێژن ئهڤ نهیازكه گهلهك ژ عهردى
دویرن نینن و بهردهوام ل دهور و بهرێت مهریخێ و مشتهریێ
تێن و دچن و مهترسینه لسهر عهردى . ههبونا هندهك جورمێت
دى لناڤ مهجهرا مه كو حهتا ئهڤرو ژى زانا نهشیاینه
بزانن كانێ پێكهاتا وان چیه و جهێ هاتن و چونا وان چهوایه
ئهڤه ژى ئێك ژ پێك هاتێت مهجهرا مهنه . ل دهمێت بهێت
زانا پتر دێ شێن نهێنیێت مهجهرا مه زانن و زانا دبێژن ئهڤا
ئهم دبینین لناڤا مهجهرا مه ئهڤه كێمهكه ژ تێگههشتنا
مه هێشتا گهلهكا ماى حهتا مروڤ بشێت نهێنیێت وێ بدروستاهى
بزانیت . بارا پترا نهێنیێت گهردونێ زانا برێكا كریارێت
فیزیاى و بهرێ خودانهكا بهردهوام دزانن . ب هزارا ستێرێن
دهستگرد ژ دهرڤهى بهرگێ (غلاف) یێ عهردى لبن دهستێت
زانانه بو دیڤچونا وان بابهتێت بهرزه لبهر زانا و
خهرجیهكا مهزن دڤێت حهتا تلسكوپهكێ دهنێرن بو دهرڤهى
بهرگێ عهردى و روژانه ئهڤ ستێرێن دهستگرد وێنه و
پێزانینێت باش بو زانا دهنێرن . ئاژانسا ئیسا یا ئهوروپى
بهرى چهند سالهكا تلسكوپهكا ب هێز هنارتیه دهرڤهى
بهرگێ عهردى بو دیڤچونا ئهجرامێن مهجهرا مه ئهوێت حهتا
نوكه نههاتینه نیاسین ، حهتا نوكه ب هزاران وێنێت
مهجهرا گرتینه و پێزانینێن باش لسهر مهجهرا مه
هنارتینه . دیسان ناسا امریكى دوو ئامیر بناڤێت (viyogar
1 - 2) كو لسالا 1977 هنارتیه و
لسالا 2007 شیاینه بچنه دهرڤهى كوما روژێ پێزانینێت باش
هنارتینه بو زانا لسهر مهجهرا مه و ناسا دبێژیت پاتریێت
وان برێكا هێزا نهنهوى كاردكهن و بریاره حهتا سالا 2020
كار بكهن و ئهڤه ئێكهمین ئامیرن بشێن ڤێ دویراتیێ بچن و
حهتا ئهڤرو ژى پێزانینێت باش بو زانا دهنێرن . دیسان تلسكوپ
هابل كو نوكه 600 هزار كلم یا ژ دهرڤهى عهردى و سالانه
زانا عهدهسێت وێ و پاتریێت وێ دگهورن بو پتر دیڤچونا
مهجهرا مه و مهجهراتێت دهوروبهر . زانا دبێژن حهتا
ئهڤرو ژى ئهم دبێ خهبهرین ژ گهلهك پێكهاتێن مهجهرا مه
.
ژێدهر
:-
1- www.esa.int
2- الكون دافید
برجامینى مكتبه لایف العلمیه بیروت
3- الكون الاحدب
الدكتور عبدالرحیم بدر دار القلم بیروت
4- http://www.alkoon.alnomrosi.net/galaxy.html
5-
جزیره الوپائیقیه
6- http://www.euronews.net/
|