زانایێن گه‌ردون ناس پشتى شیاین وان گازان ده‌ست نیشان بكه‌ن ئه‌وێت دبنه‌ ئه‌گه‌رێ ژین و ژیارێ لسه‌ر هه‌یڤا تایتان كو ئێك ژ وان 62 هه‌یڤانه‌ ئه‌وێت لدور هه‌سارا گازى یا مه‌زن خودانا كه‌مه‌رێت بناڤ و ده‌نگ ساترون (زحل) دزڤریت و ئه‌ڤه‌ ئێكه‌مین هه‌یڤه‌ لناڤ كوما روژێ پێكهاتێت وێ وه‌كى یێت عه‌ردى و پێچان لدور هه‌ى (غلاف جوى) ب هیڤى نه‌ كو بشێن ژین و ژیارێ لسه‌ر په‌یدا كه‌ن.

ئه‌ڤ هه‌یڤه‌ گه‌له‌ك وه‌كى عه‌ردى یه‌ و روناهى لسه‌ر تێته‌ دیتن و پێچانا ده‌وروبه‌رێت وێ وه‌كى یا عه‌ردى یه‌ و ده‌ڤه‌ره‌كا مه‌گناتیسى یا وه‌كى عه‌ردى هه‌یه‌ و باران و ڤولكان لسه‌ر عه‌ردێ وێ دورست دبن و چیا و دول و نهال و كه‌ڤر و ده‌ریا و به‌ستى ل ده‌ڤه‌رێت وێ تێته‌ دیتن و زانا دبێژن بارا پترا ده‌ڤه‌رێت وێ سه‌رمایه‌ و به‌ستیه‌ و پلا گه‌رمێ لسه‌ر ڤێ هه‌سارێ 180 پلا دبن سفرێ دایه‌. ئه‌ڤ هه‌یڤه‌ ل 25 مارسا 1655 ژ لایێ زانایێ هوله‌ندى كریستیان هیجنز هاتیه‌ دیتن.

زانا دبێژن هه‌ر جهه‌كێ ئه‌ڤ گازه‌ وه‌كى نیتروجین و میسان و گه‌له‌ك گازێن دى لێ هه‌بن بێ گومان ژین و ژیار و ئوكسجین ژى دێ لێ په‌یدا بیت. ئێكه‌مین ئامیرێ وێنێت ڤێ هه‌یڤێ گرتین كه‌شتیا فیوگه‌ر1 بو ئه‌وا لسالا 1977 هاتیه‌ هنارتن و لسالا 1980 وێنێت ڤێ هه‌یڤێ بو ناسا هنارتین. پشتى لێكولین لسه‌ر ڤان وێنا هاتینه‌ كرن وه‌سا دیار بو كو گازا نیتروجین ب رێژه‌كا باش لناڤ پێچانا ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌یڤێ هه‌یه‌ له‌وما ئه‌ڤ هه‌یڤه‌ ژ ناڤ وان 360 هه‌یڤێت كوما روژێ دا هاته‌ ده‌ست نیشان كرن بو پتر لێكولینا لسه‌ر بێته‌ كرن.

زانا دبێژن پێچانا ده‌وروبه‌رێت عه‌ردێ مه‌ 71% گازا نتروجینه‌ و ئه‌ڤ گازه‌یه‌ به‌رده‌وامیێ ده‌ته‌ ژینا مه‌ بڤێ رێژێ و پتر ئه‌ڤ گازه‌ لناڤ پێچانا ده‌وروبه‌رێت ڤێ هه‌یڤێ هه‌یه‌. ئاژانسا ناسا یا امریكى و ئیسا یا ئه‌وروپى و ئاسى یا اتالى لسالا 1997 دوو ئامیر بناڤێت كاسینى و ایوجین هنارتن بو پتر لێكولین لسه‌ر هه‌سارا ساترون و هه‌یڤێت وێ و ئه‌ڤ ئامیره‌ پێك دهێن ژ گه‌له‌ك دوربون و ده‌زگایێت لێكولینا وه‌كى تاقیگه‌ه و رادار و كومپیوته‌رێت پێشكه‌فتى و ئامیرێت دى یێت لێكولینا د شیانا ڤان ئامیران دایه‌ پارچه‌ پارچه‌ بن و هه‌ر پارچه‌ك بچیته‌ ده‌ڤه‌ره‌كێ لێكولینا بكه‌ت و ئه‌نجامێ لێكولینا بده‌ته‌ كومپیوته‌را سه‌ره‌كى و ئه‌ڤ كومپیوته‌ره‌ وان پێزانیا ره‌وانه‌ى عه‌ردى بكه‌ت ل یولیویا 2004 ئه‌ڤ ئامیره‌ گه‌هشتنه‌ ناڤ كوما هه‌یڤێن ڤێ هه‌سارێ. پشتى ساله‌كێ ایوجین شیاى بكه‌ڤیته‌ سه‌ر هه‌یڤا تایتان ل 14 كانونا دووێ لسالا 2005 . بریاره‌ ئه‌ڤ ئامیره‌ حه‌تا سالا 2017 لسه‌ر ڤان هه‌یڤا و ڤێ هه‌سارێ كار بكه‌ت بو پتر زانینا نهێنیێت ڤێ هه‌سارێ. خه‌رجیا ڤان ئامیرا 3 ملیار دولاره‌.

زانا هه‌تا ئه‌ڤرو ژى ئه‌نجامێ ڤان لێكولینا رانه‌گه‌هاندى یه‌. ئه‌ڤان ئامیران ب هزاران وێنێت هه‌یڤا تایتان و هه‌یڤێت دى یێت هه‌سارا ساترون هنارتینه‌ بو زانا. ره‌نگه‌ ئه‌ڤ وێنه‌ ببنه‌ ئه‌گه‌ر زانا پترى هه‌سارا مه‌ریخێ پیته‌ى بده‌ته‌ ڤێ هه‌سارێ. ئێكگرتنه‌ك لناڤ زانا په‌یدا بویه‌ بو پتر دوڤچونا ڤێ هه‌یڤێ و 14/1/2010 زانایێن ئه‌وروپى و ئه‌مریكى ب هه‌لكه‌فتنا 5 سالیا دادانا ڤى ئامیره‌ى لسه‌ر ڤێ هه‌یڤێ كومبون و بریار هاته‌ دان پتر دوڤچونا ڤێ هه‌یڤێ بێته‌ كرن.

ژێده‌ر :-

1- http://www.esa.int/esaCP/SEMDU4MJ74G_index_0.html

2- http://www.asi.it/en

3- http://saturn.jpl.nasa.gov/