|
ئهندازیارێ
چاندنێ
عصمهت ئهمین
ناسر
سهقاى دهورهكێ
گهلهكێ مهزن یێ ههى د ژیانا مروڤى دا ههر ژ سهدێ بیستێ گهلهك
ڤهكولین چێبونه سهر سهقاى تایبهت وهختێ قهیرانێن ترس چێدبن ل
سهر چهندیا خوارنێ ل دنیایێدا, و كێم بوونا خارنێ ژ بهر زێدهبونا
رێژا مروڤان لهوما چهند رێخراوێن جیهانى ئاماژه ب هندێ كرییه كو
سهقا داهاتهكێ ژینگههی یه و جهێ پووتهدانێیه چوونكه چالاكیێن
مروڤان یێن جودا جودا گوهرینان د سهقاى دا چێدكهن .
ههر چالاكیهكا مروڤى ل
سهر روویێ ئهردى بهێته كرن چ كومهلایهتى بیت یان پێلان دانان بیت
یان ژینگهه بیت ههتا تهندروستى ژى بیت پێتڤى ب كار ئینانا زانیاریێن
سهقاینه ل وى جهى دا باشتر كار بهێته ئهنجام دان ل ههر بارهكێ مه
بهحس لێ كرى .
هشكاتى چییه ؟
هشكاتى رویدانهكا
سروشتیه ل ههر سهقایهكى سهر ههسارا مه ( كوكبنا ) چێدبیت بهلێ
كارتێكرنا ژینگههێ بو ڤێ رویدانێ گهلهكه ههتا وه لێ هات ترس بو
خهلكى چێدبیت و بو جهێ پویتهدانێ ژ لایێ زاناڤه ئهڤ ترسه نوكه یا
دیاره ل كوردستانێ و ئهم ههست پێ دكهین وهختێ كێم بونا ئاڤێ و
كارتێكرنا هشكاتیێ ل سهر بهرههمێ چاندنێ چوونكى ئهڤ ساله ( 2007 –
2008 ) ئهو توڤێ دانێ ( حبوب ) ل كوردستانێ ئهوێ هاتیه چاندن
گهلهك شین نهبوو و رزى د عهردى دا ژ بهر نهبارینا بارانێن ێتڤى ل
وهختێ خودا یان بارانهكا نهرێكخستى بوو و ره سپى و جوتیارێن دهڤهرێ
دبێژن د ژیێ مهدا ئهڤ هشكاتیه چێنهبوویه وهكى ڤێ سالێ .
ئهم زانین هشكاتى
جیاوازیا ههى دگهل بیابان بوون ( تێحر ) و قهتلازى چوونكى هندى
بیابان بوونه ئهو جه ئهوێ رێژا بارانێ كێم لێ دباریت و سهقایێ وێ
گهلهكێ گهرمه و ئاڤهكا گهلهك ل بیابانا دبیته ههلم و رێژا ههلم
بونێ ژ رێژا ئاڤێ پتر لهوما دێ بینین شینكاتیا سروشتى یا كێمه ههكه
ههبیت ژ گهلهكێ زراڤ و كورتره و بهلگ ژى د زراڤن و وهرپێچاینه
و رهێن رووهكى گهلهك كیرن ههروهسا بیابانا بوون ریدهت جهێن
دوورى دهریایى كو جیا بهرههلستى دكهت بو گههشتنا بایێ ناوچێن ئاڤێ
بو ئهردى بیابوونێ لهوما رێژا 18% ئهردێن ب كێر ب چاندنێ بهێت نووكه
بوویه بیابان .
خهلك ژى ههست پێ دكهت
ل ههر جههكێ بیت چوونكى توز رادبیت وهختێ بایێ بهێز دهێت چوونكى ههر
دونهمهكا ئهردێ بیابانێ 50 تهنێ ئاخێ رادكهت وهختێ ههوا دهێت و
ئهڤ توزه زهرهرهكا مهزن دگههینیت مروڤى تایبهت ئهو كهسێن
توشى نهخوشیێن ههناسهدانێ ههبن ههروهسا زهرهرا مهزن دگههینته
تهرش و تهوالى و داروبارى دهرامهتێ خارنێ و هندى قهتلازییه ههبوونا
سهقایهكێ بهردهوام وهكى ئهردێ پارێزگهها بهسرا كو تكرایا رێژا
بارانێ 50 ههتا 75 ملیمهترانه و چ دهرامهتێ دێمى لێ چێنابیت و ب
تایبهت دان بهلێ هندى هشكاتییه رویدانهكا سروشتیه و وهختیه ل
ماوهكێ كێم چێدبیت و ل درێژاهیا چهند ههیڤان وهك هشكهسالیا ل
كوردستانێ چێبووى ل سالا 1998 كو رێژا بهفرێ ل ئامێدیێ 10.5 سهنتیمهتر
بوو و رێژا بارانێ 339 ملیمهتر بوو یان هشكاتیا چهند سالا دكێشیت
وهكى هشكاتیا چێبووى ل مێژوویێ دا ل سهر ئهمریكا بوو ماوێ 23 سالا
ڤهكێشا ژ بهر كێم بونا رێژا بارانێ و كارتێكرنا وێ ل سهر ئاڤا سهر
ئهرد و بن ئهرد .
ههكه ئهم بهرێ خو
بدهینه هشكاتیا سالا 2008 دێ بینین گهلهك وهلاتا ڤهگرتیه تایبهت
وهلاتێن ئهفریقى و روژهلاتا ناڤێن مهزنترین پێلا هشكاتیێ لێ (
هایتى و كینیا ) نه و كێمتر چهند وهلاتێن دى وهك ئیراق و ئیرانێ ،
لهوما وهلاتێ هایتى رێژا برسیهتیێ گهلهك بوو ئهو بوو كو چ خارن
نهما دایكێن ههژار خارن بوو زاروكێن خو بهرههڤ دكر سپێدهیا ئهوا
دبێنێ ( تپوكى ) ئاخا ههرى یا هیر دگهل هندهك روونى و خێ پیوهر دكر
دا زاروویێن خو بهس دا زك تژى بیت و ل دهولهتا كینیا بو ماوێ دوو ههفتیا
دهركههێن قوتابخانا هاتنه گرتن چوونكه ماموستا نهشیا وانهیا بێژیت
ژ بهر قورهقورا زكى قوتابیان ل برسادا و ئهڤ دهولهتێن خێر خاز ب
بهایێ ملیاره ك و دوو سهد هزار دولارا بو خهلكێ ڤان دهولهتا خارن
كرى .
ل كوردستانێ و دهڤهرا
ئامێدیێ ژى هشكاتیا خو ڤهدیت ل سالا 2008 و پیڤهرێ سهرهكیا هشكاتیێ
كێم بونا ئاڤا بارانێیه ههر چهند چار چیڤهرێن دى ههنه دیڤ
كارتێكرنا سهر ژینگههێ ئابوورى و جڤاكى :
1. هشكا بهرگێ ههواى (
میتولوجى )
كو چهندهیا بارانێ ئهوا
مروڤ هزر لێ دكهت یا بێژهك ( شاز ) گهر هاتوو رێژا بارانێ 50% كێمتر
لێ هات و پلا گهرمێ 3 ههتا 4 لا زێده دبیت ئهڤه هشكاتیهكا مهزنه
.
لهوما ههكه ئهم ههڤبهر
بكهین رێژا بهفرو بارانا سالا 2007 دگهل سالا 2008 ل ئامێدیێ دێ
بینین نێزیكى 50% بهفرو باران كێمتر بوو و پلا گهرمێ روژا 20/7/2007
دگهل پلا گهرمێ 20/8/2008 ل ئامێدیێ دێ بینین 8 پلا سلیلوزى سالا
2008 پتر سالا 2007 و ئهڤه ژى پیڤهرهكێ سهرهكیه كو هشكاتیا ل دهڤهرا
ئامێدیێ یا تونده .
2. پیڤهرێ هشكاتیا
كومهلایهتى و ئابوورى :
ئهڤه راستهوخو
دگهل كریارا بهردهستكرن و داخاز ههیه تایبهت ل سهر دهرامهتێ
ئابوورى یێ جیهانێ ڤێجا چ دان بیت یان ئالفێ تهرش و تهوالى بیت یان
چهندهیا ماسیا بیت ئهڤ جوره هشكاتى چێدبیت وهختێ داخاز زیاتر بیت
ل سهر بهردهستكرنێ لهوما ههكه ئهم بهرێ خو بدهینه سیكا پارێزگهها
دهوكێ دێ بینین كهرهستێن خارنێ رێژهكا مهزن نرخێن وان بلند بووینه
وهكى گهنم و جهه و ئالیك بو نموونه سڤیا بكار دئینن بو ئالكێ تهرش
و تهوالى تهنا وێ 100 ههزار دینارا سالا 2007 گههشتیه 400 ههزار
دینارا و سالا 2008 تهنا جههى 300 ههزار دینارا سالا 2007 گههشته
700 هزار دینارا سالا 2008 .
3. هشكاتیا ئاڤێ :
ئهڤ جوره هشكاتیه پهیوهندى
ههی دگهل هشكاتیا میترولوجى لهوما دێ بینین ئاڤا سهر ئهرد و بن ئهرد
كێم دبیت ههروهها ئاڤا سكرا و كارتێكرنا وێ ل سهر وزا ویستگههێن كههرومائى
ههكه ئهم بهرێ خو بدهینه ئاڤا سكرێ دهوكێ كه قهبارێ وێ 47ملیون
مهترێن 3جایه ئهڤ ساله 2008 ئاڤهكا زۆر كێم تێدا بوو ههتا وهسا
كێم بوو كو گوندێ گرێ قهسروكێ ئهوێ بن ئاڤا سكرێ دهوكێ كهتبوو مالێن
وان دهركهفتنه ژ دهرڤه و سهدا دهربهندیخان كو قهبارا وێ 3
ملیارد مهتر 3جایه رێژهكا گهلهك كێم ئاڤ تێدا بوو و سهدا دوكان
كه قهبارا وێ 6 ملیار مهترا 3جایه ئهڤ ساله 20 مهترا ئاڤ ل سهر
سهرێ سكرى هاتبوو خارێ گهلهك كانى هشك بوون یێن كو ئهڤه 80 ساله
هشك نهبووى .
4. پیڤهرێ هشكاتیا چاندنێ
:
حوكمێ ڤێ هشكاتیێ ل سهر
چهندهیا بهرههم ئینانا چاندنێ یه وهك نههاتنا گهنم و جهه و
زهرزهوات چوونكى ل كوردستانێ 90% گهنمێ جوتیارا ئهوێ چاندى نههات
تهنها ئهو نهبن ئهوێن رێكا ئاڤادانێ هاتینه چاندن ژبهر كێم بوونا
چهندهیا بارانێ وهك دهڤهرا بهردهرهش ههروهسا ههكه ئهم بهرێ
خو بدهینه رهوشا دارستانا ل دهڤهرا ئامێدیێ چ سروشتى بن یان دهستكردبن
دێ بینین گهلهك دارستان هاتینه برین تایبهت ل وان جهێن ئهوێن رێكا
ترومبێلا دچنێ ههروهسا سالانه سهدان دونهمێن دارستانا دهێنه سوتن
لهوما وهختێ باران بارینێ گهلهك ئاڤ ههروه ( فێرو ) دچیت چوونكى
رهێن دارا رێژهكا گهلهكا ئاڤا بارانا ڤهدخون ڤێجا چهندهیا ئاڤێ ل
ئهردى دا كێم دبیت ژ بهر هندێ ئاڤا كانیا و روبارا كێم دبیت وهك
گهلهك كانى هشك بونه ل دهڤهرا ئامێدیێ وهك كانیا مهزن یا گوندێ
سهرگهلێ ههروهسا هشكاتیێ كارتێكرنهكا مهزن ههیه ل سهر
قهلهو بونا ئهردى چوونكى وهختێ پلا گهرمیێ زێده دبیت و شه كێم
دبیت كرمێن ئاخێ كه نێزیكى 5500 جورێن كرما د ئاخێ دا ههننه و دچنه
ئهردێن كویر چهند مهترا چالاكیێن وان كرما لاواز دبن و ئهم دزانین
مفایێ ڤان كرما گهلهكه وهك گوهرینا ههواى و چێكرنا زبلى ئورگانى و
زێدهبونا شهێ دناڤ ئاخێ دا زێدهبونا رێژا نایتروجین و فسفور د ئاخێ
دا كه دوو توخمێن سهرهكینه بو دهرامهتى چوونكى كرمێن ئهردى ل ههر
یهك دونهمێ 1250 كیلومهترا تونیل جێدكهت لهوما ئهرد قهلهو دبیت
.
ڤێره هشكاتیا ئهردى و
كارئینانا دهرامهتێن كیمیایى ژ لایێ گهلهك جوتیارا مخابن كارتێكرنهكا
گهلهك مهزن ههیه ل سهر كرمێن ئاخێ كرییه و نههێلانا دارستانا
مانایا كێم بونا ئاڤا روبار و كانیایه ههروهسا ئهم دزانین دارستان
سیمایێ ژیانێیه چوونكى دارستان بهلانهێن گازێن بهرگێ ههواى دپارێزیت
.
ئهگهرێن چێبوونا
هشكاتیێ :
1. كێم بونا بهفر
و بارانایه یان نهبارینا بارانێ د وهختێ خودا .
2. بزاڤا گشتى بهرگێ
ههواى وهكى پهیوهندیا ریدانا ( نینو ) سهر زهریایێ هادى و ئهتلهسێ
باكوورى .
3. نهبزاڤا ههواى
ژ بهر گهرماتیا زێده .
4. پالهپهستویا
بلند .
زهرهرا هشكاتیێ
1. كێم بونا ئاڤا
سهر ئهردى و بن ئهردى .
2. كێم بونا
دهرامهتێ چاندنێ .
3. هشك بونا
داروبارێن دێمى وهك باهیڤ و ترى و فستق و ... هتد
4. كارتێكرنا مهزن
ل سهر دارستانا .
5. كێم بونا
ههرارهتێ ئهڤهژى كارتێكرنهكا مهزن ههیه بو دابین كرنا ئالفێ
تهرش و تهوالى و ب تایبهت نوكه مهرومالاتێن عهرهبا ل كوردستانێ
نه .
6. كارتیكرنهكا
مهزن ههیه ل سهر ژیانا مێشێن هنگڤینى .
ستراتیژیا چارهسهریا
كێشا هشكاتیێ ل دهڤهرا ئامێدیێ
ریدانا هشكاتیێ یا بهردهوامه
ههر چهند سالا جارهكا دى ریدهت ژ بهر پیس بونا ژینگهها جیهانێ
لهوما پێتڤییه سهر حكومهتا كوردستانێ ڤان خالێن خارێ بجه بینیت دا
زهرهرا مهزن ل جوتیارا نهكهڤیت ئهگهر هات دوارووژدا جارهكا دى
ئهڤه رویدا دوباره پێتڤییه چوونى زانایێن ژینگههێ وهسا هزر دكهن
كو پشتى پێنج سالێن دى ئهڤ رویدانه جارهكا دى دێ رویدهتهڤه
لهوما پێتڤیه ئهڤ خالێن ل خوارێ دیاركرى بهێنه ئهنجام دان :
1. هاندان بهێته
كرن بو كێم كرنا ئاڤێ ئهو ژى چێكرنا چهند بهنداڤهكا وهك رهشاڤه
و ئاڤا مارك و بن گهلیێ سهرگهلى ، شێرانگ و بارهولێ ل كانى ماسێ .ههروهسا
چێكرنا 28 سكرێن ئاڤێ ل دهڤهرا ئامیدیێ مهرهم ژى مفا ژ ئاڤا بارانێ
بهێته وهرگرتن بو چاندن و هخارنا تهرش و تهوالى .
2. چهند چالاكى بهێنه
ئهنجام دان بو جهماندنا ئاڤێ وهكى
ا . كێمكرنا ئاڤێ (
كومێن ئاڤێ یێن جچوك بهێنه چێكرن رویبهرێ 100 تا 200 مهترا دوجاى دا
ئاڤ لێ كوم ببیت ئهڤ تهكنیكه باشه بو شین بونا داروبارى )
ب./ كومكرنا ئاڤا
بارانى َ كو ئهرد بهێته كیركرن ژ لایێ شهفهر و بندوزهرا و نایلون
بهێنه دابهشكرن ل سهر جوتیارێن دڤێن ئاڤا بارانێ بو خو كوم بكهن
وهك چاندنا زهرزهواتى ل خانیێن پلاستیكى .
3. چێكرنا دهزگهههكى
بو هشكاتیێ : ئهڤ دهزگههه چهند رێڤهبهرى ههبن ل ههر
قهزایهكێ .
4.هاندانا خهلكى بهێته
كرن بو بهشدارى كرن ل سهر هشكه سالیێن دوواروژدا .
5.چهند ڤهكولین و توێژینه
بهێنه كرن بو وهرگتن و زانیاریێن ل سهر سامانێن ئاڤێ ژلایێ
سهنتهرێ ڤهكولین و گهشهپێدانا ئامێدیێ .
6. ههماههنگیا زێده
بهیته كرن دگهل توركیا بو چارهسهریا كێشا ئاڤێ .
7.پیتهدانهك بهێته
دان ل سهر چاندنا توڤێ چهند گیایا بو چهراندنا تهرش و تهوالى ههروهسا
دارێن چهراندنێ بهێنه چاندن .
8.ئابوورى دئاڤێ دا بهێته
كرن ژ لایێ هاولاتیا ڤه .
9.نهیسبونا ئاڤا
رووبارا ژ لایێ هاولاتیان ڤه و پاقژكرنا بیرێن ئاڤێ ژ لایێ حكومهتێ
ڤه.
10.چێكرنا جویێن ههموو
گوندا دا ئاڤ ب ههروه نهچیت .
11.دابهشكرنا ئامیرێن
ئاڤا رهشاندنێ ئاڤا دلوپاندنێ ل سهر جوتیارا ب بهایهكێ ئهرزان دا
ئابوورى د ئاڤێ دا بهێت كرن .
ڤێره سوپاسیڤه حكومهتا
كوردستانێ رابوو ب ههوهكا مهزن ل سهر هشكهسالیا 2008 ێ ل سهرانسهرى
كوردستانێ و ل دهڤهرا ئامێدیێ ژى رابوو ب گرتنا 6 تانكهرێن ئاڤێ بو
سهنتهرێ ئامێدیێ و ههر 5 ناحیهیێن قهزا ئامێدیێ ڤه بهلێ
كارتێكرنا هشكاتیێ ل سهر دهڤهرا ئامێدیێ زێدهتر ژ 50% یه كو دهێته
ههژمارتن هشكاتیهكا دژوار ڤێره ێتڤیا دهڤهرا ئامێدیێ 840هزار مهترا
سێ جاییه دابیستان ب تانكهرا بهێنه ئاڤدان بهلێ ئهگهر ئهم بهرێ
خو بدهین خشتا دابهشكرنا ئاڤا بو بیستانا دێ بینین تا لروژا
31/7/2008 بتنێ 6031مهترێن سێ جاى بدابهشكرنا تانكهرێن ترومبێل و
تهرهكتورا.
خشتا دیاركرنا دابهشكرنا
ئاڤێ دههوا هشكاتیێ دا ل سهر گوندێن سهر سنورێ رێڤهبهریا چاندنا
ئامێدیێ ههر ژ روژا 7/7/2008 تا روژا 31/7/2008
ڤێره بیستان ب تهراكتور
و ترومبێلا تێر ئاڤ نابن وهكى حێشتر ب كوتكى ئاڤ بدهن ئهگهر هاتوو
ستراتیژیهكا رژد نههاته ئهنجام دا تا سالا 2014 كه هزر دكهن
جارهكا دى هشكه سالى دووباره ببیتهڤه دێ كارتێكرنا هشكاتیێ مهزنتر
بیت ل سالا 2008 و حێشتر وى وهختى شینا كوتكى بهێته ئاڤدان دێ ب
قهلپیچكا كهزانێ هێته ئاڤدان .
| 