|
د
. ئاشتى عهبدلحهكیم
ل روژا ئێك شهمبى 6/4/2008ێ رێڤهبهریا
پهروهردهیا قهزا ئامێدیێ و ب ههڤكارى دگهل لقا ئامێدیێ یا ئێكهتیا
لاوان و قوتابیانى كوردستان و ل ژێر چاڤدێریا لقا
ههژده یا پارتى دیموكراتى كوردستان و ب ئامادهبونا رێزدار
قایمقامێ قهزا ئامێدیێ،ڤیستهڤالا سیێ یا زانستى
بو قوتابیێن دواناوهندیێن قهزا ئامێدیێ هاته سازكرن .
33 راپورت هاتنه ههلبژارتن وهك باشترین و هێژاترین
یهك.ژ وان ژى 11 راپورت هاتنه ئاماده كرن بو خویندنێ
ل دوو روینشتنان ، راپورتا سهركهفتیا ئێكێ ل ژێر
ناڤێ ( چهكێ ناڤوكى...و مهترسیا بهلاڤبونا وى ل جیهانێ ) بو كو قوتابى ( شهنگ
ئاشتى عهبدلحهكیم ) ژ ئامادهیا مهتینا
یا تێكهل ل ئامێدیێ بهرههڤ و پێشكێش كر بو .
ئهڤه ژى دهقێ وێ راپورتێ یه :-
پێشهكێ:
ل دهستپێكێ من دڤێت خویا بكهم كو من دوو مهرهم
ههنه ژ نڤیسینا ڤێ راپورتێ ل ژێر ڤى ناڤى .
یا ئێكێ ناساندنا چهكێ ناڤوكى یه ( السلاح النووی )
و راوهستیانا مه ل سهر خالێن گرنگێن دیروكى و
زانستى ئهوێن گرێداى ب ڤى چهكێ وێرانكهر ڤه . یا دووێ ئاشكرا كرنا ئهگهرێن ترسا بهلاڤبونا ڤى
چهكى و بهرههڤكرنا وى ژ لایێ هندهك وهلاتان
ڤه ، وهك ئیران و كوریا باكور.ههلبهت دهنگ و باسێن
وان شهرهدهڤێن ئهڤه چهند سالهكه دناڤبهرا
ئیرانێ و كوریا باكور دا ژ لایهكى ڤه و وهلاتێن روژئاڤاى،
نهخاسم ویلایهتێن ئێكگرتى،ژ لایهكێ دیڤه ژبهر
چهكێ وان یێ ناڤوكى
یێن دگههنه گوهێن مه ههمیان
ب شێوهیهكێ رۆژانه.

ل دویڤ هزر و بیرێن گهلهك سیاسهتمهداران بهرههڤبونا
چهكێ ناڤوكى د لهپێن هندهك حكومهتێن
توندرِهو ڤه،وهك ئیرانێ و كوریا یاكور دێ مهترسیهكا
راست و درست ئێخیته دلێ گهلهكا ژ خهلكێ
جیهانێ.چنكو ب كارئینانا وى ژ لایێ وان حكومهتان
ڤه ب ههر بهانهكێ دێ بیته كارهكێ بهرئهقل.
ئهڤ چهنده ژى رهنگه ببیته هۆیێ ئاتافهكا
ئێكجار مهزن و ژناڤبرنا ههژمارهكا ئێكجار زێده ژ مروڤان.
زێدهبارى زیانێن مادى یێن زێده مهزن.
چهكێ ناڤوكى چیه؟:

چهكێ ناڤوكى چهكهكێ كوم كوژه هێزا وێرانكرن و ژناڤبرنا
وى ئهنجام ددهت ژ ئهو ووزهیا ژ ناڤوكا
ئهتومێ(نواة الذره) دهردكهڤیت ب رێكا هندهك
كاردانێن تایبهت.
هێزا پهقین و وێرانكرنا بۆمبهكا ناڤوكى یا بچویك
گهلهك پتره ژ هێزا پهقینا مهزنترین بۆمبێن دى.لهوا ژى ئێك
بۆمبا ناڤوكى دكاریت باژێرهكێ بچویك ژناڤ ببهت و زیانێن
ئێكجار مهزن ب گههینیته باژێرهكێ مهزنتر.
دیروكا چهكێ ناڤوكى:
ئێكهم بۆمبا ناڤوكى هاتیه پهقاندن وهك تاقیكرن
رویدا بو ل تیرمهها سالا 1945ێ ل بیابانهكێ ل ویلایهتا
(نیو مهكسیكو) ل وهلاتێ ئهمریكا.ئهڤ بۆمبه بو
شورهشهكا بێ بهڤل د وارێ كهرستێن پهقینێ دا كو بهرى هینگێ
پالپشتى ل سهر سوتنا كهرستێن كیمیاوى وهك
T.N.T دكر.ڤێ سوتنێ ب تنێ ژ
ئهلكترونێن رهخ و دورێن ناڤوكا
ئهتومێ دگرت.بهلێ ل بۆمبا ناڤوكى ووزه پهیدا
دبیت ژ هندهك كاردانێن ب لهز د ناڤوكا ئهتومێ دا.
هوسا و ب ڤێ كاردانێ بۆمبهكا هندى دهستێ مروڤى
دشێت پهقینهكێ پهیدا بكهت تهمهت هێزا پهقینا
(20,000) تهنێن T.N.T
.

ئێكهم بۆمبا ناڤوكى یا هاتیه داهێنان ژ لایێ
پروژهیێ (مانهاتن) یێ ئهمریكى ڤه ل كهلهكهلا شهرێ جیهانێ یێ
دووێ ل سالا 1942ێ و ههژمارهكا زانایێن ناڤدارێن
جیهانێ ل وارێ كیمیایێ و فیزیایێ تێدا پشكدار ببون.
دوو جاران بۆمبا ناڤوكى یا هاتیه ب كارئینان
دشهران دا.ههردوو ژى لهشكهرێ ئهمریكا دژى جاپونێ ل شهرێ
جیهانى یێ دووێ ب كارئینابون ل سالا 1945ێ.یا ئێكێ
هاتبو پهقاندن ل باژێرێ (هیروشیما) ل روژا 6ى
تهباخێ و بو ئهگهرا كوشتنا (66,000) كهسان
دهملدهست و مرنا دوو جاران هندى وان د ماوهیێ چهند سالهكان
دا ژ ئهگهرا بریندار بونێ و ئهو تیشكێ ژ پهقینا
بۆمبێ دهركهتى.یا دووێ هاتبو پهقاندن ل باژێرێ (ناكازاكى) پشتى
بورینا 3 روژان و بو ئهگهرا كوشتنا (40,000)
كهسان و بریندار بونا (25,000) كهسێن دى.
پشتى شهرێ جیهانێ یێ دووێ ب دوماهى هاتى ئهمریكا
رابو ب ڤهكولینا ل سهر بۆمبا هایدروجینى و بچویك كرنا
قهبارهیێ بۆمبێن ناڤوكى و شارهزایێن لهشكرڤانى
شیان سهركێن ناڤوكى ل سهر موشهكان دانن كو بشێن ل سهر
هشكاتى و ل سهر رویێ دهریایێ و ههتا ل كویراتیا
دهریایێ بهردهنه ئارمانجێن وان.
ئێكهتیا سوڤیهتى یا كهڤن ژى بزاڤهكا بێ
وهستیان دكر دا كو چهكێ ناڤوكى ب دهست خو ڤه بینیت ههتا كو
سهرفهرازى ئیناى و شیاى ئێكهم بۆمبا ناڤوكى ل
سالا 1949ێ بهرههڤكهت.
پشتى ئهو ههردوو پهقاندنێن ناڤوكى ل جاپونێ
ئهنجام داین و ههتا ئهڤرو نێزیكى(2000) پهقاندنێن ناڤوكى
هاتینه رویدان ل جیهانێ،بهلێ مهرهما وان
تاقیكرن بو و دهاتنه ئهنجام دان ژ لایێ ههر 7 دهولهتێن جیهانێ ڤه
یێن ژ كهڤندا راگههاندى كو چهكێ ناڤوكى یێ ب
دهست خوڤه ئیناى.ئهو دهولهت ژى ئهڤه نه:ئهمریكا،ئێكهتیا
سوڤیهتى یا كهڤن-روسیا
نهو-،فرهنسا،بریتانیا،چین،هندستان،پاكستان.
هندهك دهولهتێن دى ل جیهانێ ئهڤ چهكه ههیه
بهلێ ب ئاوایهك فهرمى دان پێ نهدایه وهك:ئیسرائیل،ئوكرانیا،
ئیران.كوریا باكور ل سالا 2006ێ ئێكهم تاقیكرنا
چهكێ ناڤوكى كر.ئیران ل ڤان سالێن دوماهیێ هاتیه گونههبار
كرن ژ لایێ دهولهتێن زاڵ هێز ڤه كو نێزیكى
پهیدا كرنا چهكێ ناڤوكى بویه.
ووزهیێ ناڤوكى ئهڤرو دهێته ب كارئینان ژ لایێ
گهلهك دهولهتان ڤه ژبو دابینكرنا ووزهیا كههرهبێ و كومهك ژ
مهرهمێن دى یێن ئاشتیانه و دویر ژ زیانێ.
جورێن چهكێن ناڤوكى:
1-ئهو چهكێن كاركهن ب ژێك ژێكبونا ناڤوكێن
ئهتومان:وهك بۆمبا ئهتومى و بۆمبێن یورانیومێ هێڤێنكرى
(الیورانیوم المخصب) . ل ڤى جورى ئهو نیوترونێن
پهیدا دبن ژههر كاردانهكا ژێك ژێك بونا ناڤوكێن ئهتومان
دبنه هویێ هاندان و زوخاندنا هندهك ژێك ژێك بونێن
دى و دئهنجام دا بهرهلاَ بونا هندهك نیوترونێن دى.
هوسا زنجیرهكا درێژ ژ ڤان كاردانا دهێته رویدان و
قاسهكێ ئێكجار مهزن ژ ووزهى دهێته بهردان.
دبێژنه وان كهرستێن كیمیاوى ئهوێن شیانا ڤێ
زنجیرا درێژ یا ژێك ژێك بونێ ههین ئازوقێ ناڤوكى (الوقود النووی).
باشترین نموونه ژى (یورانیومێ 235) و (پلوتونیومێ
239) ن.یێ ئێكێ مشه دهێته ب كارئینان ژبو بهرههڤكرنا
چهكێ ناڤوكى چنكو بارستهیا وى (كتله) یا سڤكه و
زوى و ب سانههى دهێته زوخاندن بو زنجیرهكا ژێك ژێك بونا
ناڤوكان.
2-چهكێن ناڤوكى یێن كار دكهن ب ئێكگرتن و
یهكبونا ناڤوكێن ئهتومان:وهك بۆمبا هایدروجینى و بۆمبا نیوترونى.
ئهڤ جورێ بۆمبان كاردكهن ب رێكا پێكڤهمان و
پهرچویمه بونا ناڤكێن ئهتومێن ههڤكویفێن هایدروجینى ( نضائر
الهیدروجین) وهك: تریتیوم و دیتریوم كو پێكڤه
نویسیانا وان ههردووكا ئهتومهكا هیلیومى پهیدا دكهت دگهل
نیوترونهكێ زێده.داكو ئهڤ كاردانا پێكڤه
نویسیانا ناڤوكێن ئهتومان زوى ئهنجام بدهت قاسهكێ ئێكجار مهزن یێ
گهرماتیێ دڤێت كو دگههیته ملیونێن پلهیێن
گهرمێ.لهوا ژى ناڤێ (بۆمبێن ناڤوكى یێن گهرمێ) لێ دهێته كرن.ل
دهستپێكێ ئهو گهرماتى دهاته دابینكرن ب
هاریكاریا بۆمبهكا ئهتومى و ناڤێ بۆمبا پیس لێ دهاته كرن.نهو ئهو
بۆمب دهێنه گهرم كرن ب لیزهرى،لهوا ناڤێ
بۆمبا پاقژ لێ دهێته كرن.پهقینا بۆمبا هایدروجینى گهرماتیهكا
زێده
مهزن پهیدا دكهت دگهل ههژیانهكا توند و دژوار
و هرهبایێن زێده هێزدار و ب لهز و بهردانا قاسێن مهزن یێن
تیشكێ (گاما).ئێكهم بۆمبا هایدروجینى هاتیه
پهقاندن وهك تاقیكرن ل ئوقیانوسێ ئارام رویدا بو و ماسیگرهك ل
دویراتیا 100 كم توشى تیشكێ وێ بو و مرى پشتى
بورینا 10 روژان.
ههتا نوكه ب درستى نههاتیه زانین كێ ئێكهم جار
ئهڤ نڤشێ زێده ب ترسێ بۆمبان داهێنایه.بهلێ ل سالا 1955
و ل دوو دهمێن نێزیكى ئێك دا ئهمریكا ئێكهتیا
سوڤیهتى و ویلایهتێن ئێكگرتى یێن ئهمریكا راگههاند كو وان ئهڤ
بۆمبه بهرههڤكریه.
وێرانكرنێن بۆمبێن ئهتومى:
بۆمبێن ئهتومى سێ جورێن وێرانكرنا ئهنجام ددهن:
1-وێرانكرنا پهقینا بۆمبێ بخو:ئهنجامێ وان هێز و
لهرزا نه یێن پهقینا بۆمبێ.ئهو هێز و لهرز پهستانهكا ئێكجار
مهزن پهیدا دكهن و دبنه ئهگهرا لڤینهكا
توند و دژوار و ب لهز د گازێن رهخ و دور دا.ئهو پهستان لڤینێن
بازنهیى
ل وى جهى پهیدا دكهن و دبنه هویێ پێلێن مهزن كو
ناهێلن چ ئاڤاهى ساخ بمینن یان چ مروڤ ژ مرنێ قورتال ببن.
لهشێ مروڤى پارچه پارچه دبیت و دپهرِتیت و
ئهندامێن وى یێن تژى با وهك سهان و رویڤیكان و گوهان دپهقن.
ژبو پیڤانا ڤێ هێزێ پهقینا كهرستهیێ
T.N.T دهێته
ههمبهركرن.هوسا پهقینا ئێك بۆمبا ناڤوكى هندى هێزا پهقینا
10,000 تهنێن T.N.T
یه.ژبو وهرگرتنا وێنهكى ب ههژماران 10,000
تهنێن ڤى كهرستهى بهسن ژبو
كاڤلكرنا باژێرهكێ سهردهمێ بچویك.
2-وێرانكرنا گرماتیا پهقینێ:ئهو زیانن یێن ژ
گهرماتیا بۆمبا ناڤوكى ئهنجام ددهن.ئهو گهرماتى پهیدا دبیت ژ
ئهگهرا بهرهلاَبونا پێلێن هێزدارێن تیشكێ دبن
سورى دا (تحت الحمراء) و تیشكێ دسهر بنهڤشى دا (فوق البنفسجیه). ئهڤ ههردوو تیشكه گهر نهشیان
مروڤى بكوژن دێ وى توشى سوتنێن دژوار كهن ل پیستى.زێدهبارى
پویچكرنا دهمارێن چاڤى.ئهو گهرماتیا مهزنا ژ
بۆمبا ناڤوكى دهردكهڤیت بیاڤهكێ زێده شاریاى ژ گازا پهیدا دكهت
و ناڤێ (تهپكا ئاگرى) لێ دهێته كرن.تیرهیا ڤێ
تهپكێ یا گونجایه دگهل هێزا بۆمبێ.بو نموونه ههكه بۆمبهكێ
هێزا
وێ 10,000 تهن بیت ئهو تهپكا ئاگرى یا ژێ درست
دبیت تیرهیا وێ دێ 300 متر بیت.

ئهو روناهیا ژ گوریێ دهردكهڤیت ل دهستپێكا
پهقینێ زیانهكا مهزن دگههینیته بیناهیا چاڤان.مروڤ كۆره دبیت بو
ماوهیێ 40 خولهكان،پاشى شانهیێن چاڤان دهست پێ
دكهن ڤهدگهریێنه رهوشا بهرێ،بهلێ ل ڤێ كاردانێ هندهك
پارچێن تارى ل سهر تورا چاڤى پهیدا دبن و دبنه
ئهگهرا شێلیبونا بیناهیێ یا ههر و ههر.
دیسان ئهو گهرماتیا مهزن ههر تشتهكێ هشك د
سوژیت،وهك پهرِۆك و كاغهز و بهلگێن دارا و داروبار و ئاگر ڤێرا
دچیت ههتا ل دوماهیێ تهر و هشك پێكڤه دسوژن.
3-وێرانكرنا تیشكێ پهقینێ:پهقینا بۆمبا ئهتومى
دوو رهنگێن كارتێكرنێن تیشكى ل سهر مروڤى دكهت.رهنگێ
ئێكێ زوى دیار دبیت و ههر كهسێ 1 كم نێزیكى جهێ
پهقینێ بیت دێ توشى زیانێن تیشكى بیت پشتى
بورینا 100 دهمژمێران.ئهو زیان پتر ل سهر سپى
خروكێن خوینێ و كهرستهیێن بهرپرس ژ مههینا خوینێ دیار
دبن.جورێ دووێ یێ زیانان هێدى هێدى دیار دبن ب
درێژاهیا سالان و لیوكیمیا(پهنجهشێرا خوینێ) و زاروكێن
كرێت ئهنجامێ وان یێ بهرچاڤه.
كهرستێن ب زیان دناڤ تیشكێ بهرهلاَ دبیت ژ
پهقینا بۆمبا هایدروجینى ئهڤه نه:نیوترون،تیشكێ گاما،هویركێ
ئهلفا،ئهلكترون.ئهڤ ههمى جورێن تیشكى زیانێن
مهزن دگههینن لهشێ مروڤى و ب درێژاهیا سالان ڤهدمینن.
دیسان ئهو پێلێن كههرومهگناتیزى یێن ژ پهقینا
بۆمبێ دهردكهڤن ههر ئامیرهكێ ئهلكترونى ل نێزیك جهێ پهقینێ
ژكار دئێخن و تورا ڤهگوهازتنا كههرهبێ ب ئێكجارى
د راوهستینین.
پهیمانێن نێڤ دهولهتى ژبو نههێلانا بهلاڤبونا
چهكێ ناڤوكى:
ههتا نوكه ب تنێ 5 دهولهتان ب رهنگهكێ ئاشكرا
و فهرمى دیار كریه كو چهكێ ناڤوكى ههیه و پهیمانێن
توخیبكرنا وى چهكى ئیمزا كرینه.ئهو دهولهت
ئهڤه نه:ئهمریكا،ئێكهتیا سوڤیهتى یا كهڤن-روسیا نهو-،
فرهنسا،بریتانیا،چین.دوو دهولهتان ئاشكرا كریه
كو ئهڤ چهكه یێ ههى،بهلێ چ پهیمان ئیمزا نهكرینه دهربارهى
توخیبكرنا وى،ئهو ژى (هندستان و پاكستان)ن.كوریا
باكور ژى راگههاندیه كو چهكێ ناڤوكى ب دهست خوڤه
ئینایه و ئێكهم پهقاندن وهك تاقیكرن ل سالا
2006ێ كریه.ئیسرائیلێ چهكێ ناڤوكى ههیه ههر ژ سالا 1967ێ
ههرچهنده ب شێوهیهكێ فهرمى دان پێ نهدایه.ل
ڤێ دوماهیێ ئیران یا هاتیه گونههبار كرن ب تاوانا بهرههڤكرنا
چهكێ ئهتومى و گهلهك ل دویڤچون و شهرهدهڤ و
گهف یێن هاتینه كرن ب سهركێشیا ئهمریكا،بهلێ ههتا نهو سهر
نهگرتیه.بریكاریا نێڤ دهولهتى یا ووزهیێ
ناڤوكى (الوكاله الدولیه للگاقه النوویه) یا بهردهوامه دكارێ خو
دا داكو
چهكێ ئیرانێ یێ ناڤوكى ئاشكرا بكهت بێ كو
ئهنجامهك ههبیت.
ئێكهم پێكول د وارێ توخیبكرنا چهكێ ناڤوكى دا یا
هاتیه كرن ل سالا 1963ێ و 135 دهولهتێن جیهانێ
پهیمانهك ئیمزا كر ل ژێر چاڤدێریا وهلاتێن
ئێكگرتى،بهلێ (چینێ و فرهنسا) پشكدارى تێدا نهكر،ههرچهنده ڤان
ههردوو دهولهتان چهكێ ناڤوكى پهیدا كربو.ل
سالا 1968ێ پهیمانهكا دى ژ بو توخیبكرنا بهلاڤبونا ڤى چهكى
هاته ئیمزا كرن،بهلێ (هندستانێ و پاكستانێ) كو
ههردوكا ئهڤ چهكه ههبو ئیمزا نهكر و (كوریا باكور) خو ژێ
ڤهكێشا ل سالا 2003ێ.
ل سالا 1996ێ پهیمانهكا نوى ب ناڤێ (پهیمانا نههێلانا
ههمى جورێن پهقاندنێن ناڤوكى) هاته بهستن . ههتا
ئهڤرو 71 دهولهتێن جیهانێ ئهڤ پهیمانه ئیمزا
كریه.بهلێ داكو ئهڤ پهیمانه رولهكێ كاریگهر ببینیت و نهبیته
حوبر
ل سهر كاغهزێ پێدڤى یه 44 دهولهتێن دى یێن
جیهانێ ئیمزا بكهن.ههتا ئهڤرو هندهك ژ وان 44 دهولهتان
پهیمان ئیمزا كریه،بهلێ گهلهكێن دى گوهێن خو
شورِكرینه و نیاز نینه ل دهمهكێ نێزیك ئیمزا بكهن.هوسا ئهڤ
پهیمانه نه كهڤتیه د قادا كارى دا.
گهلهك دهولهتێن دى یێن جیهانێ بزاڤا كرى ڤى
چهكێ ب ترس و ب سههم ب دهست خوڤه بینن،وهك (لیبیا)
ئهوا بهرى نهو دهاته گونههبار كرن ب تیرورزمێ.دیسان
هندهك لایهنان ژى ئهو بزاڤ كریه وهك رێكخراوا القاعده
یا تیرورست،بهلێ ههتا نوكه سهر نهگرتیه.
ههلبهت ههبونا ڤى چهكێ وێرانكهر د لهپێن هندهك
دهولهتێن پاشكهڤتى یان توندرهو دا مهترسیهكا مهزن پهیدا
دكهت،چنكو دویر نینه دژى ههر دوژمنهكى ب
كاربینن.
ل دوماهیێ ژى دبێژم كو ژبلى ترسا ب كارئینانا چهكێ
ناڤوكى ژ لایێ دهولهتهكێ یان رێكخراوهكا تیرورست ڤه ل
ههر پارچهكا جیهانێ،ترسا بهرهلاَ بونا هندهك ژ
كهرستێن ناڤوكى ژبهر كهڤنبونا مفاعلهكى یان پهقینهكێ ل مفاعلى
دبیت كارهساتهكا مهزن ل دهڤهرهكا بهرفره
پهیدا بكهت.كارهساتا ( چێرنوبل ) ئهوا
ل ( ئوكرانیا ) روى داى ل سالا
1986ێ یا ژ هزرا مه دویر نینه.ههتا ئهڤرو ئهو
ئاخا دهور و بهرێن كاڤله باژێرێ ( چێرنوبل ) ژ جورێن تیشكێن
ب زیان پاقژ نهبویه و ل نێزیك پاقژ نابیت.

|