|
كوڤان ئحسان یاسین
ههر دهستههلاتهكا هاتبیت هندهك ژ كلتورێ خۆ
لسهر ئاخ و هزروبیرێن خهلكێ دى داجراندى یه
ودناف مێشكێن واندا ئهف هزره هاتیه دارێشتن
،گهلهك جارا ئهفیونهكا نهپهنى دناف مێشكێ نهڤه
حهویایێ دهڤهرێ بهلاڤكریه و گهزهنگێن ڤێ نهڤهحهویانێ
گههشتینه بهربابێن پاشى وپاشى ،تهخمینكرنهكا
هزرى دیتنهكا دیروكى
گهریانهكا شینوارى لدویف ژیانهكا ههبوى
و ماى لێ ژ نوى خهلك بسهرههلدبیت،دیاره ڤهكولینێن
شوینوارى نه ژلایێ كارى نه ژلایێ دیتناڤه
كویراتیهك بخوڤه نهدیتیه تا ئێك ژ هیمایێن
شوینوارى ل دهڤهرێ بهێته بهرچاڤكرن ،ههر چاوابیت
هندهك دلسوزا بخوه ورهنجا خۆ هندهك گرێكێن
زانستى شوینوارى كلتورى ل ڤێ دهڤهرێ ڤهكرینه.
ئهف بابهتێ ئهم دویف چونێ بۆ دكهین ژ لایێ ئهدهبى
و چێروكى ڤه نڤێسهرێ دهڤهرێ(مستهفا عبدالرحمن
ئهرهدنى) سهلماندى یه ئهڤهژى پشتى دویف چونهكا
هویر و كویر بۆ هاتیه كرن ،لێ یا لسهر مللێت مه
ئهوه ئهم بدروستایى ژ لایێ شوینوارى ڤه ئهڤێ
رِاستیێ بسهلمینین .
ل روژا 19/4/2010 پێنگاڤهكا دى ژ بۆ ههبونا
شوینوارهكێ دى هاته هاڤێتن دگهل مهدا ههر ئێك
ژ(مستهفا عبدالرحمن ئهرهدنى و ئهحمهد عبدالله
ئهرهدنى) هاتن و ئهم بسهركهفتین بۆ لایێ
باشورێ روژههلاتێ ئهرهدنا.
شهرهنیخا دهولهتا عوسمانى_فارسى بۆ ئهگهرا ژ
دایك بونا كومهكا میرگههێن كوردى ژ لایێ نهتهوهى
ڤه بتنێ تراژیدیهك بوو , كورد پێ دهاتنه خاپاندن
چونكه ههر دهمێ ڤیابا دا كوردان بسهروچاڤێن
ئێك را بهردهن ههر چاوابیت پێدڤى یه ئهڤ
رِاستیه بهێته زانین و یا ئهم دزانین مهزنترین
دهردهسهرى ئهو بوو یا دهڤهر كهفتیێ و مه
وهك دهڤههرا بادینان خویكا ڤێ چهندێ دایه ،میرێ
رهواندوزێ(میر محهمهدێ كوره) دهڤهر كره
ئارمانج و لسالا 1834میرگهها بههدینان ئێخسته
ژێر كنترولا خۆڤه , وپشتى دهڤهر هاتیه داگیركرن(ببورن
ئهف پهیڤا تهحله وژههره؟!) ژ لایێ لهشكهرێ
رهواندوزى ڤه ئێلچى وخوش زهلامێن وى دهست ب
وهرگرتنا خویك وخهراجا كر ژ ئێك ئێكه گوندێن دهڤهرێ،(ههیلا
لڤى خهلكى ههوار) ژیان بخۆ یا بزهحمهت بوو و
بدهست ئێخستنا قویتێ رۆژانه نه كارهكێ بساناهى
بوو .
ژ بهر ڤێ چهندێ گروپێن میرێ رهواندوزێ قهستا
گوندان
دكر بمهرهما خرڤهكرنا خویكێ ژ وى خهلكێ
ههژار ،هندهك گوندان گوت,
ئهم درازى نینین خویكێ بدهین ژوان ژى
گوندێ ئهرهدنا ،(ئهرێ ئهرێ كهس ههیه خویكێ
نهدهتن!!) میرى لهشكهرهك هنارتا ئهرهدنیا و
دئهنجامدا دوو ئهرهدنى هاتنه كوشتن و پهزێ
ئهرهدنیا بر تا گههاندیه (ناڤێلا_كاڤله
گونده ئاڤهكا بوشا ههى جههكێ خوش ودلڤهكهره
و جهێ سهیران و لهزهتێن میرێن میرگههێ بوو).
ئهڤى بارودوخى ههوار ئێخسته دناف ئهرهدنیا دا
و ئهرهدنى بدویف را چون ژ ئهنجامێ پێكدادانا
هندهك ژ وى گروپى وسێ ئهرهدنیێن دى هاتنه
كوشتن،و ئهرهدنیا تالانێ خۆ ژێ ستاند , لێ دهما
لهشكهرێ میر مهحهمهدێ رهواندوزى
قهستا زاخو كرى ب مهرهما ستاندنا زاخو
ژى , شهرهكێ مهزن ل ئاخا ئهرهدنا دگهل
دهێته كرن وئهف رِاستیه ژى هاتیه زانین پشتى
سترانهك هاتیه گوتن وڤهلوراندن ههرچهنده
ئهف سترانه ب (زهینل بهگێ ئهرزى) و لهشكهرێ
میرێ كوره هاتیه گوتن بهلێ گهلهك رویدانێن دى
بخۆ ڤه گرتینه , وگهلهك رِاستى داینه ئاشكرا
كرن ههر وهكو دڤان دێرێن بێت دا دێ بینین . ههر
چهنده ستران گهلهكا درێژه لێ ل دویڤ پێدڤیا
خۆ مه چهند كوپلهكێن وێ راكرینه ژ بۆ
شروڤهكرنێ
وستران بڤى رهنگى هاتیه:
ئهرزێ خوش ئهرزێ
خودێ خرابكهت مالا میرێ كوره
دهستێت زهینهل بهگێ دانانه دارێ كهلهمچێ
بهرێ وى دا قهسركێت رهواندوزێ
ئهرزێ یا بكهڤر وكاشه
عهسكهر بسهركهفت ومیرێ بێ شاشه
كهلا ئهرزێ یا بزهیتینه
میر گهلهكێ بكهرب وكینه
عهسكهرێ میرى ل پاش ماینه
ل(بورجا بهیرهمێ)دچیت خوینه.
ئهگهر ئهم ڤێ سترانێ شروڤه بكهین دێ گههینه
كومهكا رِاستیان ژ وان بهحسێ ئهرزێ دهێته كرن
،درِاستیا خودا ئهرزێ گوندهكێ خوشه و سروشتى
دلوڤانى پێ بریه و یا ژوێ گرنك تر ئهوه كو
كهلههكا دێرین(كهلها ئهرزێ) لوێرێ ههیه
ومیرێن میرگهها بههدینان بكارئینایه ،و دیاره
وهكى جههكێ ئاسێ دهێته دیاركرن زوى ب زوى میرێ
كوره نه شیایه داگیربكهت ههر چهنده بتنێ
نوكه جهێن دیوارێن وێ ماینه.
رِاستیا دوویێ دڤێ سترانێ دا دیار دبیت بهحسێ
ناڤێ(زهینهل بهگێ _كورێ محهمهد بهگێ یه ژ
بنهمالا هوزانڤانێ بناڤ ودهنگ بهكر بهگێ
ئهرزى )هاتیه كرن ،بێ گومان ئهف رویدانه یا
دروست بوى پشتى زهینهل بهگى شهرهكێ مهزن
دگهل لهشكهرێ میرێ رهواندوزێ كرى و هاتیه
ئێخسیر كرن و رهوانهى رهواندوزێ كریه.
دێ هێینه سهر رِاستیهكا دى یا گرێداى بابهتێ
مه
ئهوژى دڤێ سترانێ دا هاتیه (ل بورجا بهیرهمى
دچیت خوینه؟) ئهرێ بورجا بهیرهمى چى یه؟
ودكهڤیته كویرێ؟ بۆ بهرسڤدانا ڤان پرسیار پێدڤیه
ئهم بهرێ خۆ بدهینه جهێ جیوئاركیولوجیێ دهڤهرێ
بۆ وێ چهندێ ئهم رِاستیا ڤێ چهندێ بزانین،لێ ئهگهر
ئهم بهرێ خۆ بدهینه ناڤ و تێرم وتوپولوجیێن
جها ژ ئهرزێ تا ئامێدیێ بتنێ( گركێ بهیرهمى) ل
ئهرهدنا ههیه و چ جهێن دى بڤى ناڤى نینن لێ
رِاستیهكا دژى بۆ مه لڤێره دیار دبیت ئایا ئهرهدنا
مهلبهندهكێ بهێزێ میرگهها بههدینان بوو؟سهراچونهكا
دیروكى و ڤهگهریانهك بۆ دهستههلات و جهێن
شوینوارى ل ئهرهدنا رِاستیهكا دى
دهته دهستێ مه ،ههبونا خانهكێ ل ئهرهدنا
لسهردهمێ میر حسێن وهلى(1534_1570) جهێ ئهرهدنا
ژ لایێ جوگرافى نیشا مه د دهت و گرنگیا وى ئهرێ
بوچى میر حسێن وهلى خانه ل ئهرهدنا دروست كر؟
ئهڤێ چهندێ ئهم دشێن ژ بهر دوو ئهگهرا بهحس
بكهین , ئێك جهێ جوگرافیێ ئهرهدنا كو ئهم دشێن
بێژین خالهكا ستراتیجى بوو ژبۆ میرگهها بههدینان
ژ لایێ دویراتیا وێ ژ هێرش وب سهرداگرتنا دهستههلاتێن
دى و ئهگهر ئهم بزانین كو نێزیكیا ئهرهدنا بۆ
جهێ دهستههلاتێ وپایتهختێ میرگههێ ئهف
چهنده دایێ،یا دوویێ ههبونا رێیهكا دیروكى كو
د ئهرهدنا را دبورى (دیاره رێیا سهرهكیا میرگههێ
بوو بتایبهت ژ بۆ ڤهبون لسهر دهڤهرێن دى وهكى
مویسل وزاخو و دیسان ڤهبونهكا كنترولكرنێ لسهر
سپنێ بههدینا) جهێ ڤهجهماندنا بازرگانا بوو
وهاتن و چونا وان دهاته رێكخستن ودیسان رێكا
سهرهكى بوو ژ كوردستانا باكور و دهڤهرا بهرواریا
بۆ میسل و دهوكێ .
ئهف چهندا مه بهحس لێ كرى تێهنهكا دى د دهته
بابهتێ مه كو رِاسته بورجا بهیرهمێ دكهڤیته
ئهرهدنا ،بورجا بهیرهمى (یێ نوكه ئهرهدنى
دبێژنێ گركێ بهیرهمى) دكهڤیته لایێ باشورێ روژههلاتا
ئهرهدنا ئهف بورجه لسهر گرهكێ بلند و زال
لسهر وێ دهڤهرێ و لبهرامبهر زهڤیا (سهندهل
ئاغاى)هاتیه چێكرن و ژ ڤى بورجى بتنێ بهرمایێن ژوورهكا
وهكى هێكێ ماینه تیرێ وێ (5م)ه و درێژاهیا
وێ(8،20م)ه ژ بلى شویرههكا دى یا مهزن كو لدور
گركى هاتیه دروست كرن بمهرهما پاراستنا بورجێ ،دیسان
رێیا دیروكى یا مهزن د ئهرهدنا را دبوریت و ئهم
دشێن بێژین ههر نهك رێیهكا پیاده بوو بهلكى
عهرهبانێن بدویف ههسپاڤه تێرا دبورین ئهف
رِاستیه دهێته زانین دهما مروڤ ژ دویر بهرێ خۆ
د دهته ئهوى جهى وهكى تیڤه رێزهكا دیار
دكهڤیته بهرچاڤێن مروڤى ،دیسان دانانا بورجى
لسهر ڤێ ریێ بیرورایا مه نزیكتر دكهت ژ رِاستیێ
،ژ بۆ مهرهما وهرگرتنا خویك وخهراجا ژ خهلكێ
دهڤهرێ یان برهنگهكێ دى ئهم دشیێن بێژین بۆ
مهرهمێن گومركى هاتبوو دانان بتایبهت لسهر
رێیا سهرهكیا میرگهها بههدینان بۆ دهڤهرا بهرواریا
وكوردستانا باكور , چونكه ههتا نوكه دبێژنه وێ
رێكا پشتا گوندێ ئهرهدنا ( چهپێن خوكێ ) یان كو
ئهو جهێ خویك و خهراچ ژ بازرگان و كاروانیا
دهاته وهرگرتن .
ناڤێ ئهڤى بورجى وهكى گهلهك جها بناڤێ میر(بههرام
پاشایێ مهزن 1538_1586) ڤه هاتیه گرێدان
رهنگه ئهف بورجه لسهر دهمێ وى كهفتبیته
كارى،دیسان دناف رێزێن ئهڤێ سترانێ دا هاتیه
(عهسكهر بسهركهفت ومیرێ بێ شاشه؟) رِاستیهكا
دى ئهوه كو لبهرامبهر بورجا بهیرهمێ بهرك
ههیه دبێژنێ
(بهرێ شاشه میرى) و نێزیكێ(200م) یێ ژ
بورجى دویره، گهلهك رِاستى و ئهفسانه تێكههلى
ئێك بوینه ژ بۆ شروڤهكرنا ئهڤى بهرى , ئهرهدنى
دبێژن پشتى شهر گهرم دبیت دنافبهرا
لهشكهرێ میرى و خهلكێ گوندى دا شاشكا
میرى دمینیته ل بهر وى بهرى , ژبهر هندێ بهر
هاتیه ناڤكرن ببهرێ شاشه میرى ,چونكه د سترانێ
ژى دا هاتیه (عهسكهر بسهركهفت ومیرێ بێ
شاشه).
لێ یا
دروست ئهوه ئهڤا دناف ڤێ سترانێ دا هاتى كو
لنێزیك ئهڤى جهى (دچیت خوینه!) و ئهو جهێ ئهف
بهره لێ یێ ئاسێ یه رهنگه میرێ كوره توشى
شكهستنهكا مهزن ببیت لسهر دهستێ خهلكێ ئهڤێ
دهڤهرێ بتایبهت خهلكێ گوندێ ئهرهدنا یا مه
دلڤینیته ڤه بۆ ڤێ چهندێ ههبونا كاڤله
گوندهكێ مهزن و شوینوارێن خانیا برهنگهكێ مهزن
تێدانه رهنگه لسهر دهستێ میرێ كوره ئهف جهه
هاتبیته تالانكرن وتێكدان.
ژێدهر:
1_مستهفا عبدالرحمن ئهرهدنى و عبدالله درویش:ئهرهدنا،چابخانا
كاروان ،ههولێر،2007،لاپهره 88_90.
2_گهریانهكا مهیدانى بو دیتنا بورجا بهیرهمێ
ل 19/4/2010.
3_ئهف سترانا هاتى( مستهفا عبدالرحمن) ى ژ (حهكیم
مستهفا بناڤى) وهرگرتیه كو ژیێ وى 60 سالن و ل
ئینشكێ دژیتن.
|
