|
كوڤان ئحسان یاسین
زانستێ شینوارناسیێ بههمى تایێن خوڤه بهربهلاڤییهكا
باش لكوردستانێ نهكریه كو تێدا تایبهتمهندێن
شینوارا بشێن چهند تیشكهكا بهردهنه سهر
دیروكهكا(دێ بێژین نیڤ دروست)! وگههشتن بهندهك
ئهنجامێن باش ئهڤهژى ژبهر دوو ئهگهرا یا
ئێكێ نهبونا ڤهكولینێن زانستى ل دهڤهرێن جودا
جودا یێن كوردستانێ (ئهز دباوهردامه بتنێ 10% ژ
شارستانیهتا كوردستانێ هاتیه دیاركرن) ویا دوویێ
سایكلوژیهتا رژێمێن ئێك لدویف ئێكێن عێراقێ ئهو
دهرفهته نهدایه ڤهكولین ل جهێن شینوارى
وشارستانى ل كوردستانێ بهێنه كرن بو گههشتن
بهندهك ئهنجامێن پێتڤى ئهڤێژى قهرهبالغهك
دناف دیروكینڤێسادا دروستكریه وههر ئێك دیروك
وناڤا وهكى خو شروڤه دكهت ولدویف بهرژهوهندێن
خو !!بێ ههبونا چ دیكومێنتا ئهڤهژى بویه ئاستهنگهك
لبهر سینگێ تایبهتمهندا .
دناڤا خهلكێ مهدا كومهكا
ئهفسانا ههنه(یا دیاره كو زانستێ ئهفسانا
زانستهكێ مهزنه وگهلهك بهرفرهههیه بدوو
یان سێ رێزهكا ئهم یا پێتڤى نا گههینین!) وئهف
ئهفسانه ژى ژ بوشایهكێ نههاتینه ولسهرێ
بابهتێ خو مه تێرمێ ئهفسانه بكارئینایه
چونكه ئهو بخو جهێ گومانێ یه ومه پهیڤا ئهفسانه
یا داێ چونكه چ دیكومێنت لبهر دهستێ مه نینن ،ئهفسانه
دهێته پێناسهكرن وهكى كومهكا رویدانێن كومهلایهتى
ئاینى كهسایهتى سێربهندى دناڤا ئاشوبا گهلهكى
هاتینه تێكڤهدان تێكشلقاندن و دروست كرن و
رهنگه لبهراهیا خو راستیبیت وهێدى هێدى تێكههل
دبیت دگهل هێرڤه وهوڤه و لدوماهیێ دبیته (mythology
_زانستێ ئهفسانا) و ئهفسانه ژى یا پهوهندى
داره بدوو لایاڤه یا باش (وهكى سهركردهیهكێ
باش یان كهسهكێ خێرخواز) ویا خراب (وهكى سهركردهیهكێ
ستهمكار یان دههبهیهك) و چێروك وچیڤانوكێن
كوردا پرن ژ ڤى لایى ونڤێسهرێن تایبهتمهند دشێن
خو لڤێ چهندێ بكهنه خودان.
چل دێر پهیڤهكه خهلكێ بامهرنێ دناف خودا
دپهیڤن وهسا دهێته شروڤهكرن كو ناڤێ وى چیایه
ئهڤێ دكهڤیته روژههلاتا بامهرنێ كو دبێژنێ
چیا دێركى (ئهف ئاخفتنه دناف خهلكیدا یا بهربهلاڤه
كو ناڤێ چیا دێركى ژ چل پیرهكا( راهبا )هاتیه
یان ههبونا چل دێرا!!) ئهرێ گهلو ئهف تێرمه ژ
چ هاتیه؟ ئهرێ بوچى رامانا پهیڤا چیا بتنێ
لڤێرێ ژماره 40 ه؟ ویا ئهم دزانین كو پهیڤا
چیا پهیڤهكا كوردهواریه! بو بهرسڤدانا ڤان پرسیارا
پێتڤیه ئهم بهرێ خو بدهینه جهێ جیوئاركیولوجیێ
*بامهرنێ ،دیسان بهرسڤا ڤێ پرسیارێ بتنێ ژ
وێ چهندێ دهێت ئهو بیردوزا دبێژیت كو مروڤ
ژ چیایا بهرهف دهشتێ چویه ،ئهرێ بوچى د
قوناغا ڤهگوهاستنا جهێ بامهرنێ ژ دهشتێ بهرهف
چیاى چویه؟! و یا دهێته گوتن ونڤێسین كو قوناغا
ئێكێ یا ژیانێ ل
بامهرنێ ژ دهڤهرا بهحفانێ وئاقارى بهرهف
چیا چویه ،بێ گومان ئهڤه تشتهكێ ژ راستێ دویره
چونكه راسته ل گهلهك جها شینوارێن دێرین
هاتینه دیتن ئهڤهژى برێا دهرفهتا بو ژ هێرڤه
و هوڤه!! ئهرێ چ ڤهكولینێن ئاركیولوجى ئهكادمى
ل بامهرنێ تا نها هاتینه كرن ؟بێ دوو دلى دێ
بێژم نهخێر .
ئهرێ ناڤێ بامهرنێ ئهڤێ ئهفسانێ نزیكى راستیێ
دكهت؟
بیرو باوهرهكا ههى كو دژێدهرێن سریانى دا
هاتیه دبێژیت ناڤێ بامهرنێ ژ (خانیێ موكم وئاسێ)
هاتیه ههلبهت نڤێسهرێ كورد خودێ ژێ رازى( ئهنوهر
مایى) ئهڤێ بیروبوچونێ بدویر ژ راستیێ وزانستێ
دزانیت ،ئهڤهژى یا بویه دیاردهیهك كو ههر ناڤهكێ
ب پیتا(ب) دهست پێ بكهت دێ بێژن ئهف ناڤه
ئارامیه!! دیسان ماموستا( جهمال بابان) پشتا خو
بڤێ بیروباوهرێ گهرم دكهت لێ چ دیكومێنت ددهستدا
نینن،لێ یا زانایه كو لڤان دوماهیكا دهمێ كولانا
گورهكى لمهزارێ كهندالا شینوارێن شورهكێ مهزن
دهركهفتینه و رهنگه ئهو شورێ مهزن بیت ئهڤێ
دگههشته سهر مهزارێ روژ ئاڤایێ گوندى و دوى دهمیدا
ژیان لسهرێ بامهرنێ بو نهك لخارێ !ئهڤهژى مهزنترین
بهرسڤه بو وێ بیردوزا دبێژیت كو ژیان ل بامهرنێ
ژ خارێ بهرهف ئهڤرازى چویه.
ژ لایهكێ دیڤه ئهگهر ئهم بهرێ خو بدهینه
مالا ئاسێ یا كو نڤێسهر ( جهمال بابان) دبێژیت ژ
گهلهك لایاڤه بامهرنێ یا ئاسێیه بتایبهت دهمێ
مروڤ لخاریا چیا دێركى بهرێ خو ددهتێ بتنێ ژ لایێ
باشورى ڤه بامهرنێ یا ڤهكریه لسهر دهڤهرا
سپنێ بههدینا ،بهرامبهر ڤێ چهندێ (یوسف توما)
كو دانعهمرهكێ ئینشكێ یه گوت:رامانا ناڤێ بامهرنێ
(خانیێ ئاڤاهیایه_بیت العماره) رهنگه ئهف بوچونه
یا نزیك بیت ژ راستیێ چونكه ههر جههكێ مروڤ
لبامهرنێ بگهریت دێ شینوارێن كاڤل وئاڤاهیا
بینیت و گهلهك جها دیاره كو كوچكێن شاه ومیرا
نه ،بهلێ ئهو جهێ كو دبێژن جهێ چل دێرانه(ئهگهر
جهێ چل ئاینپهرستابیت) یا دویره ژ راستیێ چونكه
چ جهێن وهسا دیار نینن وبهرامبهر ڤێ چهندێ ئهو
جهێ بهحس لێ دهێته كرن جههكێ ئاسى یه و چ جهێن
راست وتهخت لسهر نینن وجهێن گرنگ لنزیك دیوارێن
باژێرا نه دهاتنه دروست كرن بتایبهتى ئهگهر
ئهم بهحسێ دێرا وجهێن ئاینى بكهین، لڤێرێ پرسیارهك
سهرههلددهت ودبێژیت ئهرێ ئهو جهێ چل دێرا ل
كیڤهیه؟!دیسان شورێ بامهرنێ(بو ئێكهم جار ئهڤى
تێرمى دێ بكارئینم) یێ كهڤن ل خاریا وى یه
بچهند مهترهكا بهلى ئهف چهنده ژى وێ
بیروباوهرێ بدویر ژ زانستى دگههینیت كو ناڤێ چیا
دێركى ژ چل دێرا یان ژ ئێك دێر ژى هاتبیت ورهنگه
ئهف چهنده ههبیت لێ نه ل چیا دێركى.
كهڤناتیا بامهرنێ ئهفسانه پێڤه دروست كرینه!
ئهگهر
ئهم بهرێ خو بدهینه وان جهێن شینوارى ئهڤێن
لبامهرنێ ماین با هرا پتر دكهڤنه باكور وباكورێ
روژئاڤا بامهرنێ ههلبهت ههر ئێك بناڤهكى
گهلهك ژ وان ناڤا نهدیارن كا بنهكوكا وان ژ
كیڤه هاتیه وچ زمانن!، ئهڤێژى پێتڤى بڤهكولینێ
ههیه ،دیسان ههبونا وان جهێن شینوارى وێ بیردوزێ
رهت دكهت ئهڤا دبێژیت كو بامهرنێ ژ خوارێ بو
سهرى چویه ژ لایێ ڤهگوهاستنا گوندى ڤه ،ئهو
ئهفسانا دبێژیت (بێژنك لسهر بانێ خانیهكێ بامهرنێ
هاته بهردان نه راوستا تا گههشتیه ژێریا بامهرنى!!)
یا د جهێ خودایه ئهڤهژى دیار دكهت كو
بامهرنێ ددیروكا خودا باژێرهكێ مهزن بو
وگهلهك خهلك لێ دژیا ورهنگه ئهف ئاخفتنه یا
دروست بیت بهلێ دیار دبیت كو ژیان ژ بهتهنا نهعوسكا
وگهلى بهرهف خارێ هاتیه دیسان باهرا پتر ژ جهێن
ئاینى دكهڤنه بهتهنا نهعوسكا (ههر ژ ناڤێ وى
دیاره كو جهێ ئاینى یه) ژ بلى ڤێ چهندێ كومهكا
شینوارا ل دهڤهرا گهرێ ههنه وشینوارێن دێرهكا
مهسیحیا بهویرى لێ دهردكهڤن ،دیسان دێ بو ههوه
نمونهكا دى ڤهگێرم كو بامهرنێ لسهرى بو پاشى
هاتیه خوارێ دهمێ هاتنا لهشكهرێ بوسلمانا بو
دهڤهرێ ل سالا 18 كوچى بسهركردایهتیا (عتبه
كورێ فرقد) والیێ مویسلێ و(نهعمان كورێ مقرنى)
هێرشا لهشكهرى كریه سهر دهڤهرا بههدینان ل
(گرێ سیدى) شهرهك دروست ببو ژ ئهنجامێن ڤى شهرى
پیروزیهك ئهڤى گرى وهرگرت و گهلهك گور لێ
هاتینه دیتن دهمێ پشكنینێن رێكخراوا (MAG
) لێ دهاتنه كرن ژ بهر ڤێ چهندێ ژى دبێژنه ڤى
گرى (گرێ سهحابا) ههلبهت شهر ژ دهرڤهى باژێرا
دروست دبوون ورهنگه لخاریا شورێ بامهرنێ ئهف
شهره هاتبیته كرن ، و لچاخێ چوارێ زاینى مهترانخانهك
لبامهرنێ ههبو بسهروكاتیا مهتران (شملێ) و دچێروكا
ژیانا (مار زبعاى) دا هاتیه كو ئهو كانیا دبێژنێ
قهشیلو ناڤێ وێ دزڤریتهڤه بو (قهشه ئیلیا)ى
وخهلكى گهلهك ئهفسانێن عاتفى پێڤه دروست
كرینه.
ئهرێ بامهرنێ یا ئاڤابو بهرى هاتنا مهسیحیهتێ؟
بهرمایێن شینوارى وكهڤناتیا
هندهك ژ ناڤێن دهڤهرێن بامهرنێ ههبونا وێ بهرى
مهسیحیهتێ دسهلمینیت دیاره بامهرنێ
سهنتهرهكێ گرنگێ دهستههلاتێ بو ،ئهف
چهندهژى ژ جهێن كهڤن دیاردبیت وهكى شكهفتا جهمالا
ئهڤا راگههاندنا وێ یا شینوارى ل سالا1952 لسهر
دهستێ( ئهحمهد حاج مههدى)هاتیه كرن ،دیسان
بههبونا كومهكا گورستانێن میتانیا لبامهرنێ
دیاردبیت سهنتهرهكێ ئاینى بو دوو هزار سالا بهرى
زاینێ و ژیان لێ بهردهوام بویه تا نها ودیسان
بامهرنێ رولهكێ سهرهكى ههبو لسهردهمێ ئهشكانیا
وتا نها ژى كارتێكرنا وان ل گورستانێن بامهرنێ یا
دیاره بتایبهت ل دهڤهرا بهتهنا نهعوسكا وهكى
مه ئاماژه پێ كرى كو جههكێ ئاینى بو.
ژێدهر:
*جیوئاركیولوجى راماناوێ جوگرافیا شینوارى یه.
1_مستهفا نورى بامهرنى:ئهڤهیه بامهرنێ،چابخانا
زانا ،دهوك،2004.
2_جمال بابان:اصول اسماء المدن والمواقع العراقیه،بغداد،1986.
3_انور مایى:الاكراد فی بهدینان،چاپا دوویێ،چابخانا
خهبات،دهوك،1999.
4_چهند سهرهدانهكێن مهیدانى بو گوندێ بامهرنێ.
|
