|
كوڤان ئحسان یاسین
دهمێ نڤێسهرهك لدیروكا دهڤهرهكێ دگهریت
یاپێتڤى ئهوه لدویڤ دیكیومێنتێن نڤێسى وماددى
بگهریت وپێتڤى یه ژههر تایهكێ رهگهز پهرستى
یێ دویر بكهڤیت ورهنگى سیاسى نهدهته چ
لایهنێن دیروكێ،ههڤالینو گهلهك نڤێسهر بزاڤا
شێواندنا دیروكێ دكهن ووان دڤێت خو بودهمهكى
دیاركهن وهكى دلسوزو نهتهوه پهرست ،ئهڤه
ژلایهكى ڤه وژلایهكێ دیڤه شینوارو دیكومێنتێن
راست ودروستن بو دیروكا ههر دهڤهرهكێ ،ئهم
دڤێ خهلهكێ دا دێ پێكولێ كهین بهشهكێ كێم
ژدیروكا گوندێ دێرهشێ بهرچاڤ كهین ههلبهت ڤى
جهى پێدڤى بڤهكولینهكا مهزن ههیه،وئهو جهێن
شینوارى یێن گرنگ پێتڤى بپاراستنێ یه لڤێرێ
بابهتێ مه دێ لسهر دێرا دێرهشێ بیت.
جهێ دێرێ:
دكهڤیته بهراییا دهربهندێ گهلیێ دێرهشێ
ودكهڤیته باكورێ گوندێ دێرهشا كهڤن بدویراتیا
3كم لناڤهندا چیایێ گارهیى لسهردهمێن كهڤن
گهلهك یا بزهحمهت بو مروڤ بگههیته سهر
شینوارێن دێرێ وگههشتن بوسهر شینوارێن دێرێ
برێیا گییانهوهرابو چونكى ئهڤ جهه گهلهك یێ
دژواره ژلایێ سروشتى ڤه ودیسان لبهرامبهر
شینوارێن دێرێ رێیا دهڤهرا بهریگارهیى
یادیروكى تێدا دهرباس دبیت،ولسالا 2006 حكومهتا
ههرێما كوردستانێ رێیهكا قێركرى دڤێ دهڤهرێدا
بریه وبچهند خولهكهكا مروڤ دشێت بگههیته
سهر پهیسكێن دێرێ.
ناڤێ دێرێ:
بوسلمان دبێژنێ(دێرا دێرهشێ) ووهسا دهێته
شروڤهكرن كوناڤێ دێرهشێ ژ(دێر+رهش) هاتبیت
وئهڤێ بوچونێ پێتڤى بڤهكولینهكا دویر وكویر تر
ههیه،نه دویره ناڤێ دێرهشێ ژ(دریشا) هاتبیت
كو بنهكوكا ڤى ناڤى ژ(دارش یان داریشا)هاتبیت لێ
ئهڤ بوچونه ژى جهێ گهنگهشێ یه ،بدیتنا من
دێرهشێ ژڤان ناڤا كهڤنتره رهنگه ناڤێ دێرهشێ
بزڤریته سهردهمێ ئهخمینییا وپێكڤه گرێدانهك
ههبیت دناڤ بهرا داریوشێ ئهخمینى ودێرا دێرهشێ
چونكى وى دگهل ههڤالێن خو دهڤهر داگیركربو
تاهاتنا (ئهسكهندهرێ مهكدونى) بودهڤهرى
لسالێن 330 ب.ز ،مهسیحى دبێژنێ دێر(مارساوه)
بناڤێ وى كهسى یه ئهڤێ پهرستن تێدا كرى ،دیسان
دبێژنێ (مارسابا) ئهڤان ناڤا پهیوهندى بئاینێ
مهسیحى ڤه ههیه.
دیروك وشینوارێن دێرێ:پشتى زهحمهتهكا دویر
ودرێژ یا ڤهكولهر(ئهحمهد حاج مههدى) ل
25/10/1952 راگههاندنا شینوارى یا دێرێ
كریه،ولسالا1970 ئهڤ شینواره هاتییه توماركرن
دپهرتوكا جهێن شینوارى ل عێراقێ ول روژنامهیهكا
فهرمى بژماره 3199 هاتییه بهلاڤكرن
وراگههاندناوێ یا شینوارى هاتییه كرن ،وههر
ژروژا راگههاندنا وێ یا شینوارى تائهڤروكه نه
ڤهكولینهكا زانستى ونهسهخبێرییهكا(نوژهنكرن)
زانستى لسهر دێرێ دا هاتییه ویا ههڤركییهكا
مهزن دگهل وهختهكێ دویر ودرێژ دكهت.
دهمێ مروڤ بهرهڤ دێرێ فه دچیت ل بهرایێ چهند
پهیسكهكێن دكهفرى را كولاین بشێوازێ ل مروڤى
دكهن ژمارا وانا ئهڤێن ماین تا مروڤ دگههیته
دهڤ ئهشكهڤتا بچویك(172)پهیسكنول ول دێرێ
بوسهرێ(18)پهیسكن راماناوێ190پهیسك مانه لێ
ماموستا(عبدالرقیب یوسف)دبێژیت170پهیسكن
ههرچاوابیت گهلهك ژوان پهیسكا كهڤنه ژێرئاخێ
دا ئهگهر نه رهنگه ژمارا وان پهیسكنا
بگههیته 360 پهیسكا لدور روژێن سالێ دیراتیێن
ڤان پهیسكا وهك ئێك نینن بهلكو جیاوازییهكا
ههى دناڤ بهرا پهیسكهكى بو ئیكا دى لێ باهرا
پتر درێژییا وان دناڤ بهرا 77سم وبلنداهییا وان
دناڤ بهرا (10ـ15سم) وفرههییا وانا40سم.
پشتى مروڤ چهند پهیسكهكا بسهردكهڤیت وهكى
ناوسكهكا بچیك بو لایێ روژههلاتى دكهڤیته
بهرچاڤێن مروڤى بلنداهیاوى 160سم ژدهرڤه وهكى
ژورهكا جوارلایهیییه كوژبهرێ كلس هاتیه دروست
كرن،پانیا وى130سم وژناڤ ژورێدا پانیاوى90سم
،ههلبهت رهنگه چهێ پهرستنا توند رهوبیت یان
جهێ زێرهڤانهكى بیت،لپشت ڤێ ژورا بجیك ژورهكا
دى ههیه لێ چ نهمایه بتنێ دیوارێن
ژدهرڤه نه بیت .
پشتى مروڤ ژڤان ژورێن بچیك برێیا پهیسكا دبوریت
بهرهكێ مهزن دكهڤیته بهر سینگێ مروڤى وچهێ
دوو جونیا تێدا هاتییه كولان (رهنگه چهێ
تبهرهك و بهێزبونێ بیت لایێ مهسیحیا) وئێك ژوان
جونییا بشێوازهكێ ساخ مایه ئهوێ دكهڤیته لایێ
روژئاڤایێ كیراتییا وى 26سم وفرههییا وى ژسهرڤه
22سم.
پاشان هولهكا لاكێشهیى ههیه دیوارێ ژكهڤرى بو
لایى روژئاڤایى جوار مهتره وئهو بلنداهیا مایى
75سم وفرههیا دیوارى نزیك 40سم
ژبهرو كلسا هاتییه دروست كرن لێ
بشێوازهكێ رێك و پێك نى نه ،دناڤ دا بهرمایێ
پێنچ كوركێن بازنهیى ماینه سێ ژوانا برێزن ئێك
لدویف ئێكێ وكیراتییا ئێكێ 26سم وفرههییا وێ
ژدهرڤه 20سم ویا دووێ كیراتییا وێ27سم وفرههیا
وێ 47سم ویا سێ كیراتیا وێ 9سم وفرههییا وێ12سم
،ودكهڤرى را بهرمایێ گهلهك ڤهكولینا ههیه
لێ مخابن ئێك بدروستاهى نهمایه،ئهڤ هولا مهزن
نزیكى 750سم یا درێژه وپشتى ڤێ هولێ ژورهكا دى
ههیه وبتنێ چهند دیوارهك ژێ ماینه درێژاهیا
دیوارێ ژورێ 264سم ودرێژاهیا ژورێ بگشتى 3,75م
وبلنداهیا دیوارى 130سم ماینه.
دیسان دسهردا كانیهكا ئاڤێ ههیه ودرێژاهییا وێ
125سم وفرههیا وێ 90سم وپهیسك بهرف سلال ڤه
دچن،وئهڤ دهڤهره توشى رهیانهكا سروشتى بویه
وژبلى دهست درێژكرنا مروڤا یا بهردهوام.
سهبارهت دیروكا دێرێ وزڤراندنا وێ بو سهردهما
ئهم دشێن بێژین چهند بوچونهك ههنه ئێك ژوانا
كو ماموستا (عبدا لرقیب یوسف) دبێژیت دزڤریته
سهردهمێ (میترائى_پهرستنا روژێ) ودبێژیت
(مارسابا) میترائى بو(كو ئاینێ ئێزدى ئاینهكێ
میترائى یه) ناڤێ وى(كوشنهرداده)خهلكێ
دهڤهرا(بلشفر)ه ل ناوچا خانهقین وقهێر شرین
ودبێژیت گهلهك ژ خهلكێ میترائى وزهرهدهشتى
كرینه مهسیحى ولسالا 487ز هاتیه
كوشتن،ههڤالینو پهرستگههێن میترائى رولێ ئاگرى
تێدا ئهم دشێن بێژین نینه لێ لڤى جهى گهلهك
شینوارێن ئاگرى دهردكهڤن وباهرا پتر ژجهێن ڤێ
دێرێ شینوارێن سوتنێ دهردكهڤن ل ڤێرێ ئهم دشێن
بێژین كو ئهڤ بوچونه هند جهێ باوهریێ نینه.
بدیتنا من ئهڤ پهرستگههه جههكێ زهرهدهشتى
یه ونێزیكبونا ڤێ دهڤهرێ بو پهرستگههێن
دهڤهرا ئامێدیێ (كورا سریچێ) ڤێ چهندێ
دسهلمینیت دیسان ههبونا جههكێ ئاڤێ وجویهكێ
وشینوارێن سوتنێ بیر وباوهرێن زهرهدهشتى
دئینیته بیرا مه وئهخمینیا وساسانیا ومیدیا ل
ڤێ دهڤهرێ دهستههلاتى كریه وئهڤ بوچونه
بدیتنا من یا نزیكه ژزانستى.
ئهڤا روژانه دهێته گوتن كو ئهڤ دێره
بوسهردهمێ مهسیحى دزڤریتهڤه رهنگه پشتى
دهمێ زهرهدهشتیا وهكى گهلهك جهێن دى
مهسیحیا پهرستن تێدا ئهنجام دابیت،لێ دڤێت ئهو
ژبیرا مه نهچیتن كو گوهرین (تحویر) د دێرێ دا
هاتیه كرن وستایلێ بیناكارى یێ دێرینێ مهسیحیا
لدێرا دێرهشێ دهرناكهڤیت ،لێ وهكى مه گوتى كو
مهسیحیا بكار ئینایه ول ههیڤا تیرمههێ
سهرهدانا وێ دكهن ،دیسان بو بوسلمانا ژى وێ
كانیا ئاڤێ بكار دئینن بو مهرهما (تبهرك
وساخلهمیێ) ودبێژنىّ(حهودێ گورى) دیسان گهلهك
ژ جهێن شهمالكا ههنه لسهر لایّین دێرێ وتا
ئهڤرو مهسیحى شهمالكا تێدا ههلدكهن.
ژێدهر:
1_دیدارهك دگهل(خالد دێرهشى) خهلكێ گوندى یه
ژیێ وى 45سالن ول دهوكێ دژیت.
2_عبدالرقیب یوسف:شهجهرا شێخ ئسلامێ
ههكارى،گوڤارا دهوك، ژماره26، 2005.
|
