|
بهرههڤکرن
برهان بهدهل – کۆڤان ئیحسان
جهێ
دێرێ :
دکهفیته دناڤ بهرا هاڤینگهها ئینشکێ
و گوندێ ئهرهدنا و نێزیکێ 3کم یا ژ ئهرهدنا دیره و 1-5،1کم یا ژ
ئینشکێ دیره ج رێکێن گشتی ناگههنه سهر دێرێ بهلکو ل ڤان دوماهیان
خهلکێ رێکێن تهرهکترێ بومهرهمێن خو گههاندینه نێزیکی دێرێ ، دێر
دکهڤیته سهر گرهکێ بلند لبنارا جیایێ مهتینی بتنێ ژ لایێ رۆژ ئاڤای
ڤه نهبیت ئهگهر ژ ههرسێ لایێن دی ئهڤ گره یێ ئاسێیه قهبارێ
گری ب دیراتیێن وی ڤه نێزیکی (45-15)م.
بسولمان
دبێژنێ دێرا سۆر ژ بهرکو دیوارێن وێ ههمی ب ئاخا سۆر هاتینه دروست
کرن ژبهر دێرا سۆرو هندهک دبیژن ژبهرکو دکهڤیته سهر گرهکێ و ناڤێ
وی (گرێ سۆر)ه و تا نوکهژی یادیاره ئهڤ گرێ دێر ل سهر ئاخاوی یا
سۆره ، بهلێ دژێدهرێن مهسیحیدا هاتیه ب ناڤێ (دێر مار یوسف بزنایه)
جونکه ناڤێ وی کهسییه ئهوێ ئهڤ دێره دروست کری ، ب شێوازهکێ
گشتی دبێژنه ڤێ دهڤهرێ(بسره مار یوسف) رامانا وێ پشت مار یوسف ههردیسان
دبێژنێ(قهلب تهله) راماناوێ گوکرینا سیبهرا رۆژێ یه .
شوینوار
و دیروکا دێرێ :
وهکی مهدیارکری کو چ جادێن سهرهکی
ناگههنه دێری ژبهر هندێ ئهم نهچار بووین بۆ ماوێ نیڤ دهمژمێرێ ب
پێا سهرکهڤین ژ جادا سهرهکی یا ئێنشکێ و ئهرهدنا و پشتی نیڤ دهمژمێرێ
ئهم گههشتینه سهر شوینوارێن دێرێ ، ل سالا 1952ێ هاتیه راگههاندن
وهکو شوینوارهک ل سهر دهستێ (ئهحمهد حاج مههدی) ڤه و ل
رۆژناما(وقائع العراقیة) هاتیه بهلاڤ کرن وهکی شوینوارهک سهر ب پارێزگهها
میسل ڤه و هاتیه هژمارتن ئێک ژ شوینوارێن قهزا ئامێدیێ و پشتی دهوک
ل سالا 1969 بوویه پارێزگهه ئهڤ دێره بوویه ئێك ژ شوینوارێن سهر
ب پاریزگهها دهوکێ ڤه ، چ بیزانینێن باش نهگههشتینه بهر دهستێ
مه و تا ئهڤرۆ هیچ ڤهکۆلین و سهخبیری کرن ب سهر ڤێ دێرێ دا نههاتینه
، یا دیاربوو کو (ئهحمهد حاج مههدی) ل سالا (1952) ێ راگههاندنا
شوینواریا وێ کریه بهلێ دیاربوو وی ب خۆ سهرهدانا دێرێ نهکریه بهلکو
بێزانینێن خۆ ژ کهسهکی وهرگرتینه چونکه دبێژیت هیچ پرتێن گوسکا(فخار)
ل جهێ دێرێ مه نهدیتن بهلێ ههرکهسهکێ سهرهدانا ڤی جهی بکهت دێ
کۆمهکا پرتێن گۆسکا یێن رهنگا و رهنگ نهخشدای بینیت .
ل سالا 800ز ل گوندێ تنێ نێزیک بامهرنێ
دێرهک ل سهر دهستێ شێخ مووسای(شێخ پیراموس) ڤه هاتیه دانان
ههردوی وهختی دا کهسهک ب ناڤێ (ماریوسف بزنایه) کوخهلکێ
دهڤهرا(بههزانێ) بوو دبیته مووسای و پشتی نهمانا ڤێ دێرێ ههر ل
سالێن 800ز دا مار یوسف ئهڤێ دێرێ د دامهزرینیت دناڤهندا چیایێ
مهتینا دا و پشتی دهمهکی دێر بهرفرههیهکێ ب خۆڤه دبینیت تا
نێزیکی 600 دینداران(کاهن) تێدا کار دکهن و پشک دبنه سهر سێ جۆران:
1- 200 ژوان جوتیار بوون و تا نهاژی
دارێن هنار و هژیرا ل دهورو بهرێت دێرێ ههنه .
2- 200 ژوان کهڤتنه دناوسکادا(صومع)
ئهڤهژی بۆ پهرستنێ بوون و تانها ژی ل بهرامبهر دێرێ بۆ لایێ باکووری
شکهڤتهکا بچویک ههیه رهنگه جهێ پهرستنێ بیت.
3- 200 ژوان ژبۆ دانانا پهرتووک و
سروودێن ئایینیێن کهنیسێ بوون.
دێر ب ڤی شێوازی مایه و پشتی مرنا مار
یوسف چ پێزانین مه لسهر پهیدا نهکرن و ل سالا 1500ز ههروهک
ژێدهرێن مهسیحی دبێژن دێر هاته ههرفاندن چونکه دهڤهر کهڤته
دناڤ شهرا دا و مهسیحیان ئهڤ دهڤهره چۆل کر و سالێن 1800ز دا
جارهکا دی خهلک دزڤریته ڤێ دهڤهرێ لێ چ گرنگی ب ڤێ دێرێ نه هاته
دان وهکی کاڤلهکی دمینیت و دناڤ خهلکێ گوندێ ئهرهدنا
ئهفسانهیهک ههیه سهبارهت ههرفاندنا دێرێ دبێژیت (خهلیفه
عهلی کورێ ئهبی تالب دبێژیته دێرێ بههرفه دێرێ) و بهرهکێ مهزن
ههیه ل بهرانبهر دێرێ ل سهر جادا سهرهکی دبێژنێ بهرێ پهنجا
عهلی (ژترسا گهفێن عهلی و بهرێ وی یێ مهزن دێر دههرفیت).
شوینوارێن دێرێ : وهکی مه دیارکری کو
چ ژ شوینوارێن دێرێ نهمایه ژبهر هندێ ئهم نهشیان نهخشهیهکێ
بیناسازی بو بکێشین ل سهرهتا دهمێ مرۆڤ دگههیته سهر شوینوارێن
دێرێ بهرمایێ دیوارێ سهرهکی ل هنداڤ بهستا ئینشكێ مایه و ئهڤ
دیواره ژبهر و ئاخا هاتیه دروست کرن و کێم ژ بهرێن وێ درێك و پێکن
و فرههیا دیوارێن وێ دناڤبهرا (60-100) سم دایه وهکی یا دیار کو
دێر د دوو قوناغاندا هاتیه دروست کرن پشکا سهرهکی ل رۆژ ههلاتێیه
و ب تنێ بهرمایێ 6 ژۆرێن لاکێشهی مایه و ل دهوروبهرێن وێ شوینوارێن
جهندین ژۆرێن دی ههنه ، ژکانیا ناڤێلا ئاڤ گههشتیه ڤێ دێرێ ئهوا
دکهڤیته سهرێ مهتینی ب درێژاهیا 1،5-2کم و شوینوارێن جوویێ تانها ل
سهری دیارن ، ئهڤ دێره وهکی ههمی بیناسازێن سهردهمێ خۆ و کهڤنتر
شێوازێ ب ناڤ و دهنگێ رۆژ ههلاتی شێوازێ سێ لایی یه ههردیسان جهێ
قوربانیدانێ جهێ پیروز ئهم نهشیاین دیاربکهین دیسان بۆردێ جهێ دهرگهها
یێ دیار نهبوو ، ب شێوهیهکێ گشتی ژیێ ڤێ دێرێ 1200ساله و ئهڤ
ڤهکۆلینه وهکی ڤهکۆلینهکا سهرهتاییه ئهڤجا داخواز دکهین
ڤهکۆلینێن نوی ل سهر جهێ شوینواری بهێنه کرن ژبۆ ب دهست ڤهئینانا
هندهک ئهنجامێن نوی ل سهر دیرۆکا دهڤهرێ .
ژێدهر /
1-عهبدوللاه دهروێش و مستهفا عهبدولرهحمان
ئهرهدنی : ئهرهدنا ، ههولێر ، 2007 ، چاپخانا کاروان .
2- رێڤهبهریا گشتیا شوینواران : جهێ
شوینواری ل عیراقێ ، بهغداد ، 1971.
3- دیدارهک دگهل رهوشهنبیر (یوسف
تۆما) ژیێ وی 68 ساله و نوکه ل ئینشکێ دژیت .
| 