|
(ڤهكولینهكا جوگرافى شینوارى)
كوڤان ئحسان یاسین
سردار حاجى
كوردستان ولاتێ شینوارانه ژبهر كو گهلهك ژ
شاستانییهتێن كهڤن برێڤه برینه وگهلهك كارتێكرن
لسهر وان مللهتا كریه ئهڤێن تێدا نیشتهجێ
بوین ودبێژن(جوگرافیا دایكا دیروكێ یه) ورهنگه
ڤان مللهتان كارتێكرن لسهر كوردستانێ كربیت بو
سهلماندنا ڤێ چهندێ ههبونا گهلهك ناڤێن جودا
جودا لسهر جه ودهڤهرێن كوردستانێ ،ئهڤێ جارێ
رێیهكا دویر جههكێ دژوار ژلایێ سروشتى ڤه سهرنجا
مه راكێشا وسێربهندیا خو دسهرێ مه ئالاند ئهم
پالداین دا قهست بكهینێ وبزانین چى یه؟!.
ئهڤه ژ مێژه ئهم موژیلى كومكرنا پێزانیناینه
لسهر ڤێ دهڤهرێ بمهرهما دانانا بنهكوكهكا
بچویك بو دیف چونێت زانستى لسهر ڤێ دهڤهرێ ،لێ
نهخوش بهختانه چ پێزانینێن باش كهسێ بدهست مهنهدان
ئهڤه ژلایهكى ڤه وژلایهكێ دیڤه كهسێ دهستێن
خو نهههلداینه وخو ماندى نهكریه كو ههر چ نهبیت
هندهك پێزانینێن بهرایى لسهر هێتوتێ دابانه دهستێ
مه ،رهنگه بهرى دهمهكى مه ئهف بابهته
دروست كربا وبهلاف كربا لێ ژبهر بارودوخێ سهقاى
وبارانێ ئهم نهشیاین وى چیایێ مهزن بدهینه بهر
سینگێ خو ،دیسان ترسان ژبارودوخێ لوان چیایا ههى!دیسان
نهبونا رێین ترومبێلا وگهلهك ئاریشێن دى.
لێ ههر چاوابیت لروژا 20/3/2009 ولدهمژمێر 7:20
خولهكى سپێدێ مه تیمهك دروست كر بمهرهما سهركهفتنێ
بو گوندێ هێتوتێ تیم ژى یا پێك هاتیبو ژڤان كهسا(یونس
خالد_ شارهزا)(ئهركان محمد_ جوگرافیناس)(سردار
حاجى_روژنامه نڤێس)(كوڤان ئحسان_ شینوارناس).
جوگرافیا هێتوتێ:جههكێ سهرنج راكێشه وسێربهنده
وكارتێكرنهكا بلهز لسهر ناخێ ههر مروڤهكى
دكهت ژبهر هندێ مام خالد عهزیز كریه هوزانڤان
بێ وێ چهندێ بزانیت بخوینیت یان بنڤێسیت! هێتوتێ
ژلایێ ئهسترونومى(فهلهكى) ڤه دكهڤیته سهر
هێلا درێژى (43)نمره ،و وهكى جهێن دى یێن دكهڤنه
سهر چیایێ مهتینى دكهڤیته سهر بازنا پانیێ(37)
نمره ،ئهف گونده سهر بناحیا دێرهلوكێ ڤهیه
(ودكهڤندا سهر بناحیا نێروه رێكان ڤه بو ل بێبو)
،لڤان دوماهیا حكومهتا ههرێما كوردستانێ لباشورێ
گوندێ هێتوتا كهڤن كومهلگهههكا شارستانى ههر
بناڤێ هێتوت بدویراتیا 8كم ژدێرهلوكێ ئاڤاكریه،ونوكه
خهلكێ گوندێ هێتوتێ لێ دنشتهجێ نه رامانا وێ ژى
ئهوه كو گوندێ هێتوتا كهڤن دكهڤیته باكورێ
روژههلاتا ناحیا دێرهلوكێ.
ئهگهر ئهم بزڤرینه جیولوجیا دهڤهرێ ئهف دهڤهره
وهكى ههمى دهڤهرێن دى ێین كوردستانێ دزڤرنهڤه
وان لڤینا ئهوێن دروست بوین بتایبهت لڤینا (ئهلبى)
لدوماهیا چهرخێ (ئولوكسین)، ولژێر ڤێ پهستانا مهزن
كومهكا بهرێن(نیشتو) دروست بوینه وئهف جورێ بهرى
گهلهك یێ بهێزه ،وناهێلیت ئاف بچیته ناخێ
زهڤیێدا ،دیسان جورێ بهرێ (كالسیوم) ژى لڤێ دهڤهرێ
دهردكهڤیت وئهف جورێ بهرى ئهكتڤ نابیت دگهل
ئاڤێ وناهێته حهلاندن،دیسان ئێك ژدیاردێن جوان
دهمێ بسهركهفتنا مه بو ڤى چیاى ههبونا هندهك
هێلێن جوان دناف باهرا پتر ژكهڤرا را ئهڤهژى ژئهگهرێن
سهقاى دروست بوینه ودیسان ژبهركو رهێن دارا
بزاڤێ دكهن بچنه دناف كهڤرادا ئهف جورێ هێلا
دروست بوینه.
بلندترین خال لهێتوتێ لسهر ئاستێ دهریایێ(2500م)ه
بتایبهت ل لوتكا چیایێ(كێرى) ،نزمترین پلا
گهرماتیێ (11) لژێر سفرێ دایه، زورترین رێژا بهفر
بارینێ لدور سهرژمێریێن سالا 2007
دگههته(2،13م)ا ،دیسان لدور پیڤهرێن سالا2003 ى
رێژا باران بارینێ گههشتبو(823ملم)ا،ڤان ئهگهرا
بو مه گهلهك جورێن دارا دروست كرینه كو تا نها
مروڤ مفایى ژێ وهردگریت وهكى(گهیشك،بهرى،كهزان،گرسك،مازى.....هتد).
شینوار ودیروكا هێتوتێ:
وهكى مه دیار كرى كو تا ئهڤروكه چ ڤهكولینێن
زانستى نه هاتینه ئهنجامدان ژبهر هندێ ژێدهرێن
مه یێن سهرهكى دێ بنه ئهو بهرمایێن شینوارى
ئهوێن تا ئهڤرو ماین ،دیسان ئهم نهشیێن زنجیرهكا
دیروكى یا بپێر وتهسهل بدهینه دیروكا ڤى گوندى
وئهف نڤێسینه دێ بیته ئهگهرا راگههاندنا
شینواریا ڤان شینوارا كو ژئهڤرو پێڤه دێ بنه ژێدهرێن
باوهر پێ كرى ژلایێ زانستى ڤه.
ئهگهر ئهم بزڤرینه سهر شینوارێن گوندێ هێتوتێ
ئێكهم تشت دهمێ مروڤ دبینیت ناوسكهكا جوان ورێك
وپێكه دكهڤیته پشت كانیا بێدلێ بدویراتیا 700م
ژ جادێ ودكهڤیته دناف دولهكێ دا دناف بهرا گرێ
پان وگرێ پیرا ،وئهف ناوسكه دبهرهكێ مهزن را
هاتیه كولان(شێوازى ڤى بهرى وهكى هێكهكێ یه
ویێ رازاندییه) دهرگههێ وێ دكهڤیته لایێ روژههلاتێ
كومهلگهها هێتوتێ ،دیاره لڤینێن سروشتى كهفتینه
دڤى بهریدا چونكه سهر نشیڤییهك كهفتییه تێدا
ودهرگهه بهرهف خارێ هاتییه ،دهرگههێ ناوسكێ
بشێوازێ چوار گوشه هاتیه دروست كرن درێژاهیا
لایهكى نزیكى(50سم)ه ومروڤ دشێت بشێوازهكێ
رازاى بچیته دناف ناوسكێ دا ،كلیسكێن دهرگههى
لڤاندنێ ودارێخستنێ تا نوكه دیارن ،ودناف ناوسكێ
دا وهكى ههمى ناوسكێن دى جهێ سێ كهسا (مهرهم
ژێ سێ تهختن)هاتییه كولان بلنداهیا وان تهختا
20سم ودرێژاهیا وان نزیكى 1،80م وپانیا وانا
30_40سم بلنداهیا ناوسكێ مروڤهك نهشێت خو تێدا
راستبكهت.
ههر چ لایهنێ دیروكى یێ ناوسكێ یه دزڤریته
سهردهمێ مهسیحى دهمێ ئایندارێن مهسیحیا لژێر
ستهما ئاینى(بتایبهت لسهر دهستێ ساسانیا
ورومانیا بهرى ئاینێ مهسیحى ببیته ئاینێ فهرمى
یێ دهولهتا رومانى) بتایبهت لچاخێ دوویێ وسێ
عیساوى وئهڤان دیندارا بزاڤا جهێن ڤهدهر دكرن
بو مهرهما ئهنجام دانا كارێن ئاینى (بتایبهت
توندرهوێن ئاینێ مهسیحى) لێ نهیا دیاره كا ئهڤێ
ناوسكێ پهیوهندى دگهل كیش دێرو كهنیسێن مهسیحیا
ل دهڤهرێ ههیه.
دسهر ڤێ ناوسكێ دا وبدیراتیا چهند مهترا بو لایێ
باكورى هتێنهیهك ههیه وئهف جهه بو مهرهما
دروست كرنا كسلى دهاته بكارئینان تیرێ ڤێ هتێنێ
نزیكى (2م) ودسهردهمێن كهڤندا تا ئهڤروكه ئهف
هتێنه ببهرا دهاتنه ئاڤاكرن ودهرگهههك ل
خاریا وێ دهێلا وئاگر دكره دناف دا تا ئهو بهرێن
سپى دبونه كسل وژبو مهرهمێن ئاڤاكرنێ وپاقژكرنا
ئاڤێ دهاتنه بكارئینان.
پاشى مه بهردهوامى بگهشتا خو دا تا ئهم گههشتینه
گهلیێ سیركێ ومه بهرێ خودا چهپێن نیكاركى وئهم
گههشتینه سهر شكهفتا (بهرى چنا) ئهوژى
شكهفتهكا سروشتى یه بنداهیا وێ یا كهسهكى یه
ودیاره جهێ بێهن ڤهدانا بهرى چنا بو! دسهر ڤێ
شكهفتێ دا بیرهكا ئاڤێ ههیه كو دبێژنێ (ناف
بێرێ) ئهف بیره ژى ههر لسهردهمێن كهڤندا تا
ئهڤرو جهێ بێهن ڤهدان وئاف ڤهخارنا كاروانچى
ورێڤینگا بو ،تیرێ ڤێ بیرێ 140سم پشتى هاتیه
نوژهن كرن ژلایێ خهلكێ گوندى.
پشتى بورینامه لبهرێ بهش وچهپێن كهڤرى
ولدهمژمێر12:00 نیڤرو ئهم گههشتینه سهر
شینوارێن دێرینێن (رێكا دهرهجێ) كو كومهكا
پهیسكانه لچیایى بهرهف خارێ ڤه دچن (لێ مخابن
گهلهك بهفر لسهر ههبو نهدیاربون) پشتى مه
بزاڤ كرى ئهم هندهكا ژێ پاقژ بكهین بو مه دیار
بو كو بلنداهیا وانا نزیكى 20سم وفرههییا وان یا
جیاواز بو دناف بهرا پهیسكهكێ بو ئێكادى
وبشێوازێ چهپ وراست یان كو(پروفایل) هاتینه
دروست كرن ،گهلهك بیر ورا ههنه لسهر دروست
كرنا ڤان دهرهجا لێ باهرا پتر دزڤرینه ڤه بو
میرێن(صاتیا) بتایبهت بو میر (محمد)ى ێاتى ،ئهف
میره خهلكێ كوردستانا باكورن(كوردستانا توركیا)
ولسهردهمێ دهولهتا عوسمانى دهست ههلات كریه
ولدور ژێدهرا دبێژن گهلهك بهێزبون،لێ ماموستا (عبدالرقیب
یوسف) دبێژیت میرێن ێاتیا ژ عهشیرهتا (ههدبانیا)نه
وژ بنهمالا سهركردێ كوردێ بناڤ ودهنگ (صلاح
الدین ئهیوبى)نه ،بو سهلماندنا ڤێ چهندێ كو
میرێن ێاتیا ئهف رێیه دروست كریه دێ زڤرینه
سهر چهندین شینوارێن بو نمونه ژلایێ روژههلاتا
ڤێ رێى وبدویراتیا پتر ژ كیلو مهترهكێ (كانیێن
میرا) ههنه (لدور ئاخفتنێن پیرهمێرا دبێژن كو
میرێن ێاتیا پهزێ خو دئینا دهڤهرێ وكانیێن میرا
جهێ زوما وان بو) دیسان ئێك ژ رایێن دروستكرنا پرا
كهلیا دزڤرینهڤه بو میر محمدێ ێاتى ،وهسا
دیاره كو ئهف رێیه رێیهكا بازرگانى بو ومیرێت
ێاتیا دروست كریه بو مهرهما بازرگانى كرنێ
دگهل ئامێدیێ ،ئهگهر ئهم بهرێ خو بدهینه
جوگرافیا دهڤهرێ دێ بینین كو جههكێ ئاسێ یه
بتنێ ئهف رێیه نهبیت ئهگهر ژههمى لایهكى
ڤه یێ ئاسێ یه ژبهر هندێ ئهم دشێن بێژین كو
میرێن ێاتیا دگهل خهلكێ هێتوتا كهڤن ئهف
شینواره لسهردهمێن كهڤندا دروست كریه،لڤێرێ پرسیارهك
سهرههلددهت ودبێژیت ئهرێ كانێت میرا ورێكا دهرهجێ
لژێر دهستههلاتا ێاتیا بون ئهرێ رولێ میرگهها
بههدینان ل هێتوتێ چ بو؟ بهرسڤا ڤێ پرسیارێ دێ
بو شینوارناس وبسپورێن دیروكى بجه هێلم.
بولایێ خارێ ژ روژههلاتا دهرهجێ سێ هێمایێن
بازنهیێ ههنه كو تیرێ وان دگههته 50سم كو
دكهڤرى را هاتینه كولان شێوازێ وانا بشێوازێ
دستارهكى دچیت ،وخهلكى گهلهك ئهفسانه پێڤه
ڤههاندینه! وئهف چهنده كهڤناتیا هێتوتێ بهر
چاڤى مه دكهت ونه بتنێ ئهڤێن مه بهحس لسهر
كرى شینوارێن هێتوتێ نه بهلكى ئهڤێ دهڤهرێ
پێتڤى ب لێ گهریانا ورد تر ههیه بو وێ چهندێ
ههمى شینوارێن وێ بهێنهدیاركرن.
ههر چ ناڤێ هێتوتێ یه هندهك دزڤرینهڤه بو دهمێ
دهست ههلاتا ئیمبهرهتوریا(هتتى) لێ ئهگهر ئهم
بزڤرینه سهر ژێدهرێن دیروكى چ بنهكوكێن زانستى
بو ڤێ چهندێ نینن،دیسان نزیكیهكا فونوتیكى دناف
بهرا پهیڤا(هێتوت)و(هتینه) ههیه،ههر دیسان
ژێدهرێ سهرهكى بو شروڤهكنا ناڤا ماموستا(جمال
بابان) دپهرتوكا خودا(اصول اسماء المدن والمواقع
العراقیه) بههر دوو بهشاڤه بهحس لسهر ناڤێ
هێتوتێ نهكریه،ژلایهكێ دیڤه چهندین پهیڤێن
دى دجڤاكێ كوردهوارى دا مه ههنه كو نزیكییهك
دناف بهرا وان دا ههیه وهكى(ئێتوت_هێتوت) ئهڤێ
ژى پێتڤى بڤهكولینێ ههیه.
لدور دیروكا هێتوتێ بهحس لسهر (پیرویێ شهموى
وچوار برا) دهێته كرن (ئهڤهژى چێروكهكا درێژه
مه نها دهرفهت نینه بهحس لسهر بكهین) دیسان
بهحس لسهر پهیوهندیین بازرگانى دناف بهرا میرێن
ێاتیا ومیرگهها ئامێدیێ دگهل خهلكێ هێتوتێ، وئهف
دهڤهره دهڤهرهكا چوله كهس لێ ناژیت
ویامایه بێخودان،پشتى مه ئهف جهه ههمى دیتین
لناڤهندا چیایێ مهتینا مه ئاگرێ نهوروزێ پیروزكر.
|
