|
ن:كوڤان ئیحسان یاسین
ئامێدیێ دكهڤیته لایێ روژههلاتا باژێرێ دهوكێ
بدیراتییا (70 كم) ئامێدیێ ئێكه ژوان دهڤهرا
كو باهرا پتر ژسهردهمێن دیروكى برێڤهبرین،نوكه
گهلهك شینوارێن مهزن ڤى باژێرى دخهملینن وهكى(دهرگههێ
ئامێدیێ وكورا سێریجێ ومنارا مهزن وهیمایێ میرگههێ
وقوتابخانا مورادخان وقوبههان) .
یاگرنگ ل ڤێرێ كا چ ستایلێ بیناكارى (Architecture)
تێدا هاتییه بكارئینان:
كهرستێن بیناكاریێ:باهرا پتر ژ كهرستێن بیناكارى
ئهوێن هاتینه بكار ئینان بو ئاڤاكرنا شینوارێن
ئامێدیێژ(بهر وكلسا) پێك هاتیینه، یاگرنگ ل ڤێرێ
ئهو بهرێن هاتینه بكارئینان ههمى د رێك
وپێك(مهندم)بون،بشێوازهكى هاتینه دروست كرن بیرا
مه ل ئهندهزییاریا نوكه دئینیت،منارا ئامێدیێ
ئهوا دیروكا وێ دزڤریته سهردهمێ میر حسێن وهلى(1534_1576)
ئهڤێ چهندێ دسهلمینیت،رهنگه ئهڤ پرسیاره بهێته
كرن ئایا بهر وگێچ ژ چ جههكى هاتینه ئامێدیێ؟
بهرسڤا ڤێ پرسیارێ ئهوه كو ئهڤ كهرسته بخو ل
ئامێدیێ ودهور وبهرێن وێ ههنه، ژبلى ڤان كهرستا
لبنه(كهرپوچ) ئهڤا ژ پهیڤا ئهكهدى(libbintu
) هاتى ,بشێوازهكێ زور هاتییه بكار ئینان ئهوژى
ژئاخهكا پاقژ پشتى سوتنێ دشێت ههڤركییهكا مهزن
دگهل دهمى بكهت ,دیسان ئاسن ودار هاتینه بكار
ئینان لێ ژبهر كو ئهڤ كهرسته نه شێن ههڤركیێ
دگهل دهمى دا بكهن باهرا پتر ژێ نهماینه,
رهنگه گهلهك جارا بوریێن ئاڤێ(سولین) ژكهرستێن
كولوسكا هاتبنه چێكرن لێ ئهڤ شینواره ژى ل دهڤهرێ
كێمه.
بیناكارییا شینوارێن ئامێدیێ:بیناكارى(یهكهكا
زندى یه دگهل مروڤى دا راتبیت ودمریت) مهبهست
ژێ بلندكرنا ئاڤاهییهكى یه ،چهمكێ بیناكارى د
شینوارادا دوو چهمكا ڤهدگریت،بیناكارییا نه
راست (
curvilinear)
وبیناكارییا راست(rectilinear
) ئهڤ ههردوو شێوازێن بیناكاریێ مه ل ئامێدیێ
ههنه وبیناكارییا راست ل باهرا پتر شینوارێن ئامێدیێ
دهردكهڤیت,وهكى قوتابخانا قوبههان ,لێ دڤێت ئهو
ژبیرا مه نهچیت كو دهڤهر بشێوازهكێ گشتى
خودان سروشتهكێ دژواره رهنگه ههمى جه وێ دهرفهتێ
نهدهت كو شینوار بشێوازهكێ راست بهێته دروست
كرن ئهگهر ئهم بهراوردییهكێ بكهین دناڤ بهرا
شینوارێن كوردستانێ وباكور وناڤهراستا عێراقێ وئهڤ
نهراستیه ل دێرا یوسف بزنایه ل ئینشكێ وپرا كهلیا
ل دهڤهرا دێرهلوكێ دهردكهڤیت,شێوازێ بیناكاریێ
كهڤنێ دولا دوو روبارا (Mesopotamia
) و دیسان شێوازێ بیناكارییا ئایینێ مهسیحى
بكاریگهرییهكا كێم لسهر شینوارێن ئامێدیێ دهردكهڤیت
،وكاریگهرییا ستایلێ ئیسلامى بزورى لسهر شینوارێن
ئامێدیێ دهردكهڤیت بتایبهت ههبونا حهوشهكێ
(فناء)(curt
yard)
بێگومان بارانهكا زوور دگهل بهفرێ لدهڤهرێ
دباریت ئهڤهژى بویه ئهگهرا دروستكرنا حهوشا
ژ بو بهێن فرههیێ، دیسان شێوازێ سێ لایى ل شینوارێن
ئامێدیێ دهردكهڤیت بتایبهت ل كهنیسهو مزگهفتا
ئهڤهژى كاریگهرییا دولا دوو روبارا د سهلمینیت
.
ژلایهكێ دى ڤه ههبونا (كڤان و گرێیا) ل ستایلێ
بیناكارییا ئامێدیێ بیرا مه ل بیناكارییا
ئمبراتورییهتا رومانى و ئیسلامى د ئینیت ،شێوازێ
كڤانا شێوازهكێ ئیسلامییه ل سهر دهمێ عهباسى
(132_656ك) هاتییه بكارئینان ،دیسان گرێ
(عقده)هاتییه بكارئینان ل ئاڤاكرنا شینوارێن
ئامێدیێ و كاریگهرییا رومانى ل سهر دیاره
،شێوازێ دوو نهومى ل شینوارێن ئامێدیێ دهردكهڤیت
وهكى زانینگهها قوبههان ،یا سهیر ل ڤێرێ
بكارئینانا ئێك بهر بو سێ مهبهستا وهكى
پهیسكێن قوتابخانا قوبا ژبو مهرهما چێكرنا
پهیسكا و دیوارى و منارێ هاتینه بكارئینان ،ئێك
ژ شێوازێن دى كو هاتیه بكارئینان ل شیوارێن
ئامێدیێ ههبونا قوبایه (dome)
ئهڤژى براستى چهێ سهرسورمانێنه ههروهكى ل
گورستانا شاها و گورستانا شێخا ل بامهرنێ
دهردكهڤیت ،منارێن ئامێدیێ ژجورێ بازنهینه و
مروڤ دشێت برێیا پهیسكا بچیته سهرى وهكى
منارێن دى یێن كوردستانێ مینا ههولێرێو داقوقێ و
خورمالێ .
|
