که‌لا  ئه‌رزێ

                                                                                                                                                                                                به‌رهه‌ڤکرن :- محه‌مه‌د عه‌بدوللا  ئامێدی       

که‌لا ئه‌رزێ ئێك بو ژ که‌لێن سه‌ر ب میرگه‌ها به‌هدینان ڤه‌  ، که‌لا ئه‌رزێ دکه‌ڤیته‌ سه‌ر زنجیره‌کا شور ل ژێریا رۆژئاڤا چیایێ مه‌تینا باکورێ وێ گوندێ ( بانکایه‌‌ ) ، و ل رۆژ ئاڤایێ گوندێ ( بابگوریا ) یه‌ ، و ل باشوری وێ گوندێ ( دهێ ) یه‌ ، ول باشورێ رۆژهه‌لاتا گوندێ ( هه‌سه‌نپیرکا) یه‌ ، که‌لا ئه‌رزێ دهێته‌ ناڤکرن و ناڤه‌کی که‌ڤنه‌ به‌لێ خه‌لکێ گوندێ ڤه‌دگێرا  گوت :- دبه‌رێ دا دگوتنێ ( سێ ده‌رکێ ) ئه‌ڤ ناڤه‌ ژی راستیه‌کێ ده‌ته‌ زانین کو ڤێ که‌لهێ سێ ده‌ر دچوونێ ئیك ل رۆژهه‌لاتا که‌لێ بو کو ده‌رگه‌هێ سه‌ره‌کی بو دکه‌ڤته‌ درێکا چونا بو که‌لها ئامێدیێ و ده‌رگه‌هێ دووێ ل باشورێ که‌لهێ بو دچوو ده‌ڤه‌را سپنه‌ی دبێژن جهێ دوو نوبه‌دارا  ل ڤێ ده‌رگه‌هی هه‌بوون ، ده‌رگه‌هێ سێ یێ دکه‌ڤیته‌ رۆژئاڤایێ که‌لێ به‌رامبه‌ر که‌لا شابانیێ و رێكا چوو بو که‌لا شخوی .ئاڤاکرنا که‌لێ نه‌یا دیاره‌ کا چ سه‌رده‌م هاتی یه‌ ئاڤاکرن و ل سه‌ر ده‌ستێ کێ هاتی یه‌ ئاڤاکرن ، ل ناڤ که‌لها ئه‌رزێ  ل لایێ ژێریا که‌لا سه‌ره‌کی دوو  جه لێ هه‌نه‌ دبێژنێ دیوانوکا ژووری و دیوانوکا ژێری ل ژێریا ڤان هه‌ردوو جها سێریجا ئاڤێ یه‌ دکه‌ڤیته‌ هنداڤ گه‌لیێ دهێ ل به‌ری هاتی یه‌ کولان دهاته‌ ‌ بکارئینان بو عمبارکرنا  ئاڤێ بو روژێن به‌رته‌نگ و نه‌خوش ب سه‌ر ڤێ که‌لهێ دا هاتین ، درێژاهیا ڤێ سێریجێ (5) میترن و ڤره‌هیا وێ ( 1.5 ) میترن و کوراتیا وێ  ( 2) دوو میترن و دبن دا شکه‌ڤته‌کا مه‌زن هه‌یه‌ . که‌ل ل جهه‌کێ بلند هاتیه‌ ئاڤاکرن . ژلایێ ژێری و رۆژ ئاڤایێ   ڤه بلنداهیا وێ‌ دگه‌هیته‌ نیزیکی (300 ) م ل هنداڤ گوندێ دهێ و گه‌لیێ دهێ و ژلایێ ژوری ڤه‌ دگه‌هیته‌ نیزیکی (100) م ل هێنداڤ ئاقارێ ئه‌رزێ بخوه‌ ‌ ، و رۆژهه‌لاتێ وێ گه‌له‌کێ بلند نینه‌ . ئاڤا که‌لا ئه‌رزێ ژ سه‌روکانیا گوندی دهات ئه‌وا دکه‌ڤیته‌ باکوری رۆژهه‌لاتا که‌لێ ، ل ده‌مێن که‌ڤن ب سولینا ئاڤ بو که‌لێ هاتی یه‌ و ل بن ده‌ره‌جێن که‌لی برکا ئاڤێ یه‌ و وه‌سا دیاره‌ یا ئاڤا کری بو وه‌کی بیرا ئاڤ دهه‌لکێشا ، سه‌رێ که‌لێ گه‌له‌کێ به‌رڤره نینه‌ و نه‌یێ راسته‌ به‌لێ پانیا وێ پتره‌ ژ ( 10) م و درێژاهیا وێ پتره‌ ژ(20 ) م که‌لهه‌کا ئێکجار ئاسێ یه‌ و زوی ب زویاتی ناهێته‌ ستاندن و قه‌سرا میری دکه‌ڤیته‌  بلنترین جه سه‌رێ که‌لێ . برکه‌کا قێری یان شه‌رابێ ل سه‌ر که‌لهێ هه‌بوو به‌لێ ل سه‌ر ده‌مێ رژێما به‌عسیا نه‌ما .

دیروکا ئه‌رزێ :-   

دیروک نڤیسێن موسلمان و سریانی چ بێزانین ل سه‌ر که‌لا ئه‌رزێ و رولێ وێ د دیروکێ نه‌داینه‌ نڤیسین ، ته‌نها بێزانینا ل سه‌ر ڤێ که‌لهێ هاتی یا که‌ڤن دبیژیت :- کومه‌کا کوردا هه‌یه‌ دبیژنێ کوردین ره‌هزه‌دی  الکرد الرهزدیین او الهرزدیین  و ئه‌ڤ ناڤه‌ ژێده‌ره‌کێ سریانی دا هاتی یه‌ و وه‌رگێرێ ڤێ په‌رتوکێ وه‌سا دده‌ته‌ نیاسین کو ئه‌ڤ کوما کوردا ل که‌لا ئه‌رزێ یان ژی هارزێ دئاکنجینه‌  ئه‌وا دکه‌ڤیته‌ دچیایێ را و ب دویراتیا نێزیکێ دوو ده‌مژمێرا ل رۆژئاڤا بامه‌ڕنێ ده‌ڤ گه‌لیێ دهێ دا . و ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ هه‌ژی یه‌ ئاڤریه‌کێ بده‌ینه‌ گوتنا دیروکنڤیس ابن الاثیری ده‌مێ باسێ سه‌رکرده‌کێ کورد دکه‌ت ژ کوردێن رهه‌زه‌دی یه‌ ب ناڤێ  علی بن داوود  ه‌ ئه‌وێ ده‌سهه‌لاتداری ل  معلثایا  مالطایێ کری . پاشی سالا  279 مشه‌ختی -896 زاینی خوندکاری ل باژێرێ موسل کری ئاڤرویه‌کا دی    ژی بێ که‌لا ئه‌رزێ هاتی یه‌ دان ل سه‌ر ده‌مێ ده‌سهه‌لاتداریا میرگه‌ها به‌هدینان و ب تایبه‌تی ل سه‌ر ده‌مێ میر  سمائیل پاشایێ ئێکێ 1768 ز-1798ز  ، په‌رتوکێن تایبه‌تمه‌ند ب دیروکا میرگه‌ها به‌هدینان ڤه دبێژن ل سه‌ر ده‌مێ ڤی میری ، میر  ئه‌بو ئیبراهیم به‌کر کورێ به‌هدور کورێ شالێ ئه‌وێ ب ناڤ و ده‌نگ ب به‌کر به‌گێ ئه‌رز میراتی ل که‌لا ئه‌رزێ دکر ، و ئه‌ڤ میره‌ ب بنه‌مالا خو دگه‌هیته‌ بنه‌مالا میرێن ئامێدیی میر سێڤدینان . و ل سالا  1834  ز که‌ڤته‌ بن ده‌سهه‌لاتا میر  محه‌مه‌د ره‌واندزی  میرێ کوره‌ و نوکه‌ گونده‌کێ ب خه‌مل و جوانه‌ ل ده‌ڤه‌رێ .