که‌لا  شخو

جهێ دیرۆکا که‌لا شخو :

هنده‌ک ژێده‌ر هه‌نه‌ ب سه‌ر قه‌له‌م باسێ که‌لێن کوردستانێ کری یه‌ به‌لێ باسێ که‌لا شخو د په‌رتوکێن جوگرافی و دیرۆکی یێن موسلمانان دا نه‌ هاتیه‌ کرن ، و یه‌که‌مین که‌سێ باسێ ڤێ که‌لێ کری سه‌یدا (انور مایی) یه‌ و دهه‌ژمێریت ژ که‌لێن ده‌ڤه‌را بادینان و دکه‌ڤیته‌ ناڤ به‌رواری باڵا  سه‌ر ب قه‌زا ئامێدیێ ڤه‌ ، که‌لا شخو دکه‌ڤیته‌ دوماهیا زنجیرا چیایێ مه‌تینا ژ لایێ رۆژئاڤای ڤه ، هنداڤ خابوری سنورێ به‌رواری ژووری و گولیا ، که‌لا هرورێ دکه‌ڤیته‌ باکورێ رۆژهه‌لاتێ که‌لا شخو ب دیراتیا نێزیكی (20کم) و ل سه‌رێ که‌لا شخو که‌لا هرورێ دهێته‌ دیتن ،روژهه‌لاتێ که‌لا شخو که‌لا (گرێ سور)ه‌ ب دیراتیا (15کم) و ئه‌ڤ هه‌ردوو که‌لێن دویماهێی ل که‌لا شخو ب چاڤ ناهێته‌ دیتن چونکی چیا دکه‌ڤیته‌ به‌ر رۆژئاڤایێ که‌لا شخو که‌لا شابانیێ یه‌ ب دیراتیا (40کم) له‌وان دێ ببنین  جهێ که‌لا شخو جهه‌کێ ئاسێ یه‌ و هه‌می لایێن وێ که‌لن و دیسان جهێ وێ هندێ دگه‌هینیت کو میرێن که‌لا شخو به‌رده‌وام په‌یوه‌ندیێن وان ل گه‌ل میرێن که‌لێن ره‌خ و روی یان هه‌بوون ، ژلایه‌کێ دی ڤه‌ چه‌ند گوندێن  پر ده‌رامه‌ت ل چار کنارێن که‌لا شخو هه‌نه‌ ، ژبلی گوندێ شخو کو که‌ل دکه‌ڤیته‌ تێدا ، گوندێ (کانی به‌ڵاڤێ) دکه‌ڤیته‌ رۆژهه‌لاتا که‌لا شخو ، و باکورێ که‌لا شخو ب لایێ خابویری ڤه‌ گوندێ  گه‌ره‌گوهێ  یه‌ باشورێ رۆژهه‌لاتێ که‌لێ گوندێ(بانکایه‌ )ل سه‌رێ جیایێ مه‌تینا رۆژئاڤایێ که‌لێ گوندێ (وه‌رمێلێ) یه‌ و گوندێ (بابیرێ) دکه‌ڤیته‌ باکورێ رۆژهه‌لاتێ که‌لا شخو ، مروڤ بارا پترێ ژ ئه‌ڤان گوندان ل سه‌رێ که‌لێ دبینیت ، ژڤێ چه‌ندێ که‌لێ جهه‌کێ جوگراڤی ستراتیژی یه‌ وه‌سان دیاره‌ کو ئه‌ڤ که‌له‌ ل  ده‌ڤه‌را بادینان ژ که‌لێن که‌ڤنه‌ و گروڤێ وێ جه‌ندێ ژی ئه‌و گوڕستانا مه‌زنا که‌ڤنا دکه‌ڤیته‌ باشورێ که‌لێ ب دیراتیا (100مه‌ترا) و گوڕێن ڤێ گوڕستانێ ل سه‌رێک هاتینه‌ دانان ، ل بارا پتر ژ جهێن وێ سێ گور ل سه‌رێک داناینه‌ ( بشتی جادا گشتی دناڤ گوڕستانێ را هاتی یه‌ برن هوسان دیاردکر) و مریێت ڤان گوڕان ژی لسه‌ر کێله‌کا راستێ هاتینه‌ ڤه‌شارتن ئه‌وژی ژ کلوخک و هه‌ستیکێن وان دیاره‌ کو به‌رێ کلوخکێن وان ل قبلێ نه‌ و هه‌ر که‌سێ دناڤ گوڕساتانێ را بچیت دێ بو وی باش ئاشکه‌رابیت ئه‌ڤه‌ گورێن مو‌سلمانانه‌ ، به‌لێ خه‌لکێ گوندێ شخو دبێژن کو جهوی ژی ل رۆژهه‌لاتێ که‌لا شخو دژیان و کنیسه‌ک تایبه‌ت ب وان ڤه‌ هه‌بوو.

ناڤێ که‌لا شخو و شوینوارێن وێ : 

ژبه‌ر کو ناڤێ که‌لێ دژێده‌ران دا نه‌ هاتی یه‌ ، له‌وان ناڤێ (که‌لا شخو ) ژی دێ مینیت بێ ی شروڤه‌کرن ، دیسان خه‌لکێ ده‌ڤه‌رێ ژی نزانن بوچی ئه‌ڤ ناڤه‌ ل سه‌ره‌ و (شخو) ژ چ ژێده‌ر هاتی یه‌ ؟ به‌لێ بتنێ خه‌لکێ ده‌وروبه‌رێن که‌لێ را‌یه‌کێ دبێژن: -  ئه‌وژی ئه‌وه‌ کو هه‌می ئه‌و گوندێن ل چار کنارێن که‌لێ و گوندێ شخو دگوتنێ  (وه‌ڵاتێ شخو) له‌وا دبیت ناڤێ که‌لێ ژی ژ ڤێ جه‌ندێ هاتبیت و دبیت ل سه‌ر ده‌مه‌کی ژ چه‌رخێن که‌ڤن ئه‌ڤی وه‌ڵاتی ده‌ست هه‌لاتداری یه‌کا سه‌ر ب خوه‌ هه‌بیت و مه‌لبه‌ندێ وێ که‌لا شخو بیت و ئه‌ڤ ناڤه‌ ل سه‌ر مابیت، ره‌خێن وێ ددیوار    و شویرهه‌ کری نه‌ ، دویرگه‌ ژێ هه‌می لایێن وێ هاتینه‌ ئاڤاکرن ، ژلایێ باکوری ب تنێ ڤه‌ سێ دویرگه‌ هه‌نه‌ ل سه‌رێ که‌لێ تێنه‌ دیتن ، که‌لا شخو دکه‌ڤیته‌ سه‌رێ گره‌کێ که‌ڤرین ب بلنداهیا (50م) ل بلندترین جهه و ئه‌ڤ گره‌ ژلایێ رؤژهه‌لاتێ ڤه و پشکه‌کا لایێ باشوری ڤه‌ یێ که‌ڤرین و فراکه‌یه‌ و که‌س نکاریت لێ ب سه‌رکه‌ڤیت هه‌می لایێن دی ژی دبلندن به‌لێ نه‌ که‌ڤر و فراکه‌نه‌ و ژبه‌ر هندێ ئه‌وێن ده‌ست هه‌لاتداری ل که‌لا شخو کری دیوارێن مه‌زن داینه‌ لایێن وێ یێن نه‌ که‌فر ، ئه‌ڤ دیواره‌ ژبه‌ر و کلسێ هاتینه‌ نژاندن ب پانیا (2م) و ب بلنداهیا (3م)         ( ڤێ گاڤێ ددیارن ) . که‌لا شخو بتنێ ئێک رێکا سه‌ره‌کی د چویی ئانکو یا ئێک ده‌رگه‌ بوو . ئه‌وژی دکه‌ڤته‌ لایێ رؤژئاڤای به‌رامبه‌ر که‌لا شابانیێ دوو بورجا لێ ددیارن بو زێره‌ڤانیێ . ده‌رباره‌ی ژێده‌رێ ئاڤێ بو که‌لێ هیچ نیشانێن ئاڤه‌کا سروشتی لێ نینن ، دیسان چ گروڤه‌ نینن کو ئاڤ بو که‌لێ ب سولینا ژ جهه‌کێ دی یێ نێزیک هاتبیته‌ کێشان  ، به‌لێ چونکی جهه‌کێ ئاسێ و که‌فره‌ ب رێکا کێشانێ ب ده‌ست بۆ دهاته‌  ڤه‌گوهاستن و هه‌تا ڤێ کاڤێ ژی شینوارێن دیوارێ برکه‌کا ئاڤێ لێ ددیارن بۆ ئومبارکنا ئاڤێ ، درێژاهیا ڤێ دیواری(5م) و بلنداهیا وی (2م) و دکه‌ڤیته‌ لایێ باشورێ رۆژئاڤایێ که‌لێ، وێنێ که‌لا شخو ب ره‌نگه‌کێ گشتی مروڤ دشێت بێژیت وه‌کی هێکێ یه‌      ل سه‌رێ که‌لێ ، درێژاهیا وێ(33م) و پانیا وێ (25م) ژلایێ رۆژهه‌لاتێ ڤه‌ یا ته‌نگه‌ به‌لێ ژلایێ رۆژئاڤای ڤه‌ ڤره‌ ترلێ دهێت، دناڤ که‌لێ دا شینوارێن چه‌ند ئوده‌کا ماینه‌ ، و ئودا سه‌ره‌کی یا میرێ که‌لێ دکه‌ڤیته‌ بلندترین جهه      ‌  ل که‌لێ  ژلایێ رۆژهه‌لاتێ ڤه‌ درێژاهیا وێ (10م) و فره‌هیا وێ (6م) دیسان ل لایێ باشورێ رۆژئاڤا شینوارێن هنده‌ک ئودێن دی هه‌نه‌ ،   و ژ ده‌رڤه‌ی ده‌روکێ سه‌ره‌کی یێ که‌لێ گوره‌پانه‌کا بچویک لێ هه‌نه‌ پێنچ جوهنی بۆ قوتانا دانی دکه‌فری دکولاینه‌ ، وه‌سان دیاره‌ بو ده‌راڤێن به‌رته‌نگ دهاتنه‌ بکارئینان ، دیسان ده‌رباره‌ی وان میرێن میراتی ل که‌لا شخو کری ژێده‌رێن مێژووی  باسێ هێچ میرا و بۆ چ سه‌رده‌ما ل ڤی که‌لێ ناکه‌ن ، به‌لێ ئه‌وژی وه‌کی که‌ل و ئاسێگه‌هێن دی یێن ده‌ڤه‌را بادینان ، مروڤ دشێت بێژیت ، جێگرێن میرنشینا بادینان ده‌ست هه‌لاتداری ل ڤێ که‌لێ گێرایه‌ و ل دویڤ گوتنا‌ هنده‌ک که‌سێن دان عه‌مر ل گوندێ شخو د گوتن ئه‌ڤ که‌له ل ژێر ده‌ستێ میر سێڤدین (سیف الدین کورێ بهاء الدین) ی سێ یه‌مین میرێ میرنشینا بادینان بوو له‌وا هه‌تا ڤێ گاڤێ ژی هنده‌ک دبێژنه‌ که‌لا شخو که‌لا میر سێڤدین . 

 ژێده‌ر :  گوڤارا دهوك / ژماره (12)‌