که‌لها نێروه‌

                                                                            به‌رهه‌ڤکرن :- محمد عبدالله‌ ئامێدی

 ئێك ژ شوینه‌وارێن دێرین یێن ملله‌تێ کورد کو به‌رماکێ باب و باپیران ، ماینه‌ ئه‌م شانازیێ پێ دکه‌ین که‌لها          ( نێروه‌ ) یه .

  ناڤێن که‌لهێ :- ب درێژاهیا دیروکێ ڤێ که‌لهێ هژماره‌کا  ناڤا ب خوڤه‌ گرتیه‌ و ئه‌ڤ ناڤه‌ هاتی یه‌ سه‌ر و ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژی کومه‌ك ژ گه‌له‌ك دانعمرێن ده‌ڤه‌رێ گوه لێ بووینه‌ و سه‌رهاتیێن ڤێ که‌لهێ و خوراگریا وێ ڤه‌دگێرن .ناڤ ئه‌ڤه‌ن :-

 که‌لها نێروه ، که‌لها براده‌ران ، که‌لها میر قه‌شه‌ی ، که‌لها جه‌وانان  ، که‌لها بنیانش  کو هه‌می نوکه‌ ب که‌لها نێروه‌ دهێته‌ نیاسین و تاراده‌یه‌کی ئه‌ڤ چوار ناڤێن  دی هاتی نه‌ ژبیر کرن. که‌لها نێروه‌ دکه‌ڤیته‌ کیرێ ؟ رۆژهه‌لاتا ژووری یا که‌لها ئامێدیێ دکه‌ڤیت ل ده‌ڤه‌را ئیللا نێروه‌ ، ناڤێ گوندێ نێروه‌ دبه‌رێ دا بو کو ژ که‌ڤن دا دکه‌ڤیته‌ ناڤبه‌را  میرگه‌ها هه‌کاری و میرگه‌ها به‌هدینان ، که‌لهه‌کا دێرینا کوردایه‌ و گه‌له‌ك میراتی ل سه‌نته‌رێ ڤێ که‌لهێ هاتی یه‌ کرن ، ئه‌ڤ که‌لهه‌ ل سه‌ر حسارگه‌هه‌کێ هاتی یه‌ دانان و بارا پتر ژوێ ده‌ڤه‌رێ جهێن ئاستێ نه‌ هه‌می چیا و شکێر و گێر و دول و نهالن و پشتا که‌لهێ په‌هناڤه‌ك یا هه‌ی و ئاقاره‌کێ ئاڤێ یه‌ دبێژنی هێشتێ ئه‌ڤ که‌لهه‌ ل سه‌ر چیایه‌کێ هاتی یه‌ ئاڤاکرن ئه‌م دشێن بێژین وه‌کی که‌له‌کێ شه‌کرێیه‌ سه‌رێ خو هه‌لکێشایه‌  ناڤ ئه‌سمانی را و بلنداهیا وی ( 100 ) مترن و ژلایێ پشت چیایی یێ بلنده‌ هه‌تا سه‌ر چیای دکه‌ڤیت ، رۆژهه‌لات تاخه‌کێ چیایه‌ و رۆژئاڤا وێ دناڤ دوله‌کا به‌رته‌نگه‌ و دبیته‌ که‌ڤرێ( سه‌خسێ ) ئانکو چیایێ سه‌خسێ و ژێریا وێ جهێ سه‌یرانگه‌هێن میرا بوو و نوکه‌ ژی دبێژنێ باغچێن میرا .

 ئاڤاهی و شێوێ ئاڤاکرنا که‌لها نێروه‌ : خه‌لکێ ده‌ڤه‌رێ وه‌سا ڤه‌دگێرن کو ئه‌ڤ که‌لهه‌ ل سه‌رده‌مێ میر قه‌شه‌ی هاتی یه‌ ئاڤاکرن ل به‌ری زاینی و ده‌مێ سولتان حوسین وه‌لی سالا ( 940 ) مشه‌ختی هه‌ڤبه‌ری سالا ( 1534 ) زاینی و سالا ( 981 ) مشه‌ختی هه‌ڤبه‌ری سالا ( 1576 ) زاینی حوکمرانی ل میرگه‌ها به‌هدینا دکر ، برایێ خو( خان احمد به‌گ ) کره‌ حاکمێ که‌لها نێروه‌ ژبه‌ر کو که‌لهه‌ك بو ژ مێرگه‌ها وی و ده‌مێ میر ( محمدێ ره‌واندزی ) ئامێدیێ داگیر کری ل سالا ( 1833 ) زاینی (سمایل پاشایێ دووێ ) یێ بادینا چوو چیا و گه‌هشته‌ که‌لها نێروه‌  خو ئاسێ کر و ئه‌ڤ که‌لهه‌ نه‌هاته‌ ستاندن هه‌روه‌سا ( بولدانی ) یا ناڤێ که‌لهێ دپه‌رتوکێن خودائیناینه‌ و دبێژن ( که‌لهه‌کا ئاسێ بوو ژ که‌لهێن زوزانا ) چه‌ند روژ ل سالێ هه‌نه‌ هند ژوور لێ هه‌نه‌ هه‌روه‌سا دهاتنه‌ گوتن کو ئاڤاهیێ ڤێ که‌لهێ ( 368 ) ژوور تێدا هه‌بوون و ژ که‌ڤن دا ئاڤاهی ژ پێنچ قاتا پێك هاتبو و پشتی هه‌رفتی دوو قات جهێ وان ئاڤاکرن و هه‌ر قاته‌کی پێنچ ژوور بوون و به‌رسینگێ وان لیوانێن مه‌زن بوون و دکه‌ڤتنه‌ لایێ رۆژ هه‌لاتێ  .

شوینه‌وارێن که‌لهێ :-

وه‌کو دیار که‌لهه‌ هه‌می شوینه‌واره‌کێ مه‌زنه‌ هاتی یه‌ کاڤلکرن به‌لێ دسه‌ر هندێ را مروڤ دشێت بێژێت چه‌ندین شوینه‌وارێن به‌رچاڤ لێ هه‌نه‌ ژبو که‌فتنا ڤێ که‌لهێ دزفریت ژوانا :-

  دوو برکێت ئاڤێ ، سێ نه‌عوسك ، چوار ئاقد ، پێنچ سێریچ و کێشانا ئاڤێ ب سولینا ( بوریێن ئاخێ ) هاتبونه‌ که‌لهێ  و ئاڤ تێدا عومبار دکر و ئینانا سولینا یا به‌رزه‌ بو که‌سێ نه‌دزانی چاوا هاتی یه‌ ده‌رگه‌هه‌کێ بتنێ دچیتێ بلنداهیا ده‌رگه‌هی ( 15 ) میترن و گه‌له‌ك جارێن ته‌نگاڤی ب وه‌ریسا ژ ده‌رگه‌هی سه‌ردکه‌فتن و هنده‌ك جارا پێسترك پێڤه‌دکر و ده‌مێ ڤیابا دا هه‌لکێشن سلال ، فره‌هیا ده‌رگه‌هێ که‌لهێ سێ میترن و مروڤ ب ( 74 ) هه‌فتێ چوار په‌یسکا سه‌ر دکه‌فته‌ که‌لهێ ، ژێریا که‌لهێ باغچێن میرا بوون هه‌تا نوکه‌ژی نێرگز و سوسن ل چالیه‌کا نیڤا چیایی هه‌نه‌ دبێژنێ چالیا خانا و به‌گا و دبێژنێ به‌رسینگێ ئه‌یوانا خاتوینا چاند بوون ده‌مێ دهاتنه‌ سه‌ر شانه‌ شینێ ، ئه‌ڤ که‌لهه‌ هه‌تا سالا ( 1976 ز ) یا ئاڤه‌دان بو و چه‌ندین خێزان تێدا د ئاکنجی بوون ، به‌لێ پشتی چولکرنا ده‌ڤه‌رێ ژلایێ رژێما به‌عسا چه‌په‌ل که‌لهه‌ کاڤل بوویه‌ و ژیان تێدا نه‌مایه‌ ،

ژێده‌ر :-

- هه‌فتینامه‌یا په‌یمان -ژماره  (346 ) چوار شه‌مبی 14/11/2006 -محمد عبدالله‌ ئامێدی ، به‌رپه‌رێ   4   .

- دهوك به‌هدینان الحادي عشر من اذا ، محافظة دهوك ، مطبعة دهوك -1973 .

- مجلة الحکم الذاتي ، العدد الاول السنة الثامنة 1984 .