|
چهرخێن بوری ، گهلهك میرگهه ههبوون و ئێك
ژ وان میرگهها بههدینان بوو ، ڤێ میرگههێ پتر ژ(500) پێنج سهد سالان حکومرانیا
ڤێ دهڤهرا بهرفرهه و گرنگ کریه ، لهوما فهره ئهم تشتهکی ژ جوگراڤی و دیروکا
وێ بزانین.
توخیبێن میرگهها بههدینان
:-
توخیبێن ڤێ میرگههێ لدویڤ دهستههلات و شیان
وزیدهکیا میرێ میرگههێ دما ، ژلایێ باکوری ڤه میرگههێن ههکاری وشهمدینان و ژلایێ
رۆژ ئاڤا میرگهها بوتان و ژلایێ باشوری چیایێ مهقلوب و میرگهها میسل ژلایێ رۆژ ههلاتێ کێلهشین ، میرگهها سوران .
-باژێر و کهلایێن میرگههێ
:-
1- ئامێدیێ:باژێرهکێ مهزن بوو ، وکهلها وێ جهێ میری بوو و سهنتهرێ میرگههێ بوو وهژمارهکا کهلها ل ڤێ دهڤهرێ هوبوون
قمری(هرور) ، بێته نور ، کهلها بالوکا ، کهلاشخو ، کهلها ئهرزێ ، کهلها ئاشهوا
، ئامێدیکا خراب ، کهلها چهلکێ ، کهلانێروه ، کهلابێ بشرێ ، کهلا چهلوکێ
.... هتد .
2- ئاکرێ : باژێرهکێ میرگههێ بوو ولێزمهکێ
میرێ ئامێدیێ لێ دانا بوو ، ڤێ دهڤهرێ هژمارهکا کهلهێن دیرێن لێ ههنه :-
کهلهئاکرێ ، کهلاشوشی ، کهلاکهلاتێ، کهلا بابولا ، کهلاعیمرانی ، کهلابازیران
...... هتد .
3- دهوك :ژ باژێرێن کهڤنێن کوردستانێ و لێزمهکێ
میرێ ئامێدیێ حکمرانی لێ دکر دکر و کهلهێن وێ کهلا دهوکێ ، کهلا مهمانێ
.... هتد ..
4- زاخو: ژ باژێرێن کهڤنێن کوردستانێ و جههکێ
گرنگ یێن میرێن ئامێدیێ بوون وژ کهلهێن وێ یێن دێرین کهلاکهواشی،کهلازهعفرانیێ،کهلاشهبانیێ،کهلازاخو،کهلائهرمشتێ،کهلاکاشێ.....هتد.....
-چیا:-
ل سنورێ میرگهها بههدینان چهند زنچیرێن چیایان
و چیایێن بناڤ دهنگ ئهڤهنه:زنجیرا چیایێ گارهی،زنجیرا چیایێ مهتینا، زنجیرا
چیایێ بێخێر و زنجیرا چیایێ خێرێ ، چیایێ گوڤهندێ ، وزنجیرا چیایێن سپی و رهش ،
چیایێ پیرس ، چیایێ برادوست ، چیایێ شرینێ ، چیایێ شهرانش ..
-ئاڤ ورویبار:-
کوردستانی ب گشتی ،دهڤهرا میرگهها بههدینان
ب تایبهتی دهڤهرهکا دهولهمهنده ب سامانێ ئاڤێ و ههبوونا کانیێن بناڤ و دهنگ
یێن ئاڤێ و چهند ژوان دبنه سهروکانیێن رویبارا... رویبارێن دیجله، خابور ، هیزل
، زیێ مهزن ، رویێ شین ، خازر ، گومل ، سبنه ، روبارێ کانی ماسێ .... هتد ،،،
- بانی:-
بانی ئهو جهین ژ چیابلندترین و پهحن و پری داروبارو چهروان و پاوانن و ئێك ژوان بانیا ، (بانیا کوانده) لسهر توخیبی دکهڤیت
و بلنداهیا وێ(2100-243) میترن و ههمی ههیڤێن زڤستانێ وبهارێ نخاڤتی نو ب بهڤرێ
...
-دهشت:
دهشتێنب خیرو بێر ل ڤێ دهڤهرێ ههنه
وگهلهك دهولهمهندن ژ بوچاندنا دهرامهتی و ههژمارهکا مهزنا جوتیارێن دهڤهرێ
ب کارێ جوت وکێلی رادبن ، دهرامهتێن دهێنه چاندن گهنم ، جهه ، نیسك ، نوك ،
وزهرزهواتا گندور ، شتی ، باجان سورك ، ....هتد... ئهڤه ناڤێن هندهك دهشتانن
دهشتا سندیا ، دهشتا سلیڤانهیا ، (دوبانێ) ، دهشتا ناڤ کورێ ، دهشتا بهمهرنێ
، دهشتا سیتك ، دهشتا زتی (دهشتازێ) ...
سهقا :-
گهلهك جارا مه ژ(سهقا) ناسا گوه لێ بوویه
دبێژن ئهڤ دهڤهره ژوان دهڤهرایه،ئهوێن دبێژنێ(بارانێن دابین)کری ، ژبهر کو ئهڤ دهڤهره بارا پتر سروشتهکێ چیایی یه ، لهوما ههر سال ب سهدان سهنتیمیترا
بهڤر لێ دهێت و ب سهدان ملیمێن بارانێ لێ دهێن وپتر ژ(8) ههشت ههیڤا باران و بهڤر لێ دهێن و رۆژێن وێ یێن زڤستانێ گهلهك سار و بهڤرینن و بهڤرهکا گران ل
چیایێن وێ یێن بلند دهێن و هاڤینێن وێ ل گهلهك جها دگهرمن .
گژوگیایێن سروشتی:
چیایێن ڤێ دهڤهرێ دپرن ژ ههمی رهنگێن دارو
بارا و بارا پتر دار بهری . مازی ، دیندار ، کهڤوت ، کاژ ، گهیشك ، سماق، چنار ،
بی، گرسك، کهزان، ههڤرست، (قاچ)و گهلهکێن دی . ژگیایی و پهنجارێن بهارێ
شێرکێتك ، جینك، رێڤاس، کهنگر، سێ بسك، تولك،کیزرك وژ گول و کولیلکا گولشلێر گول
بزن ،سوسن،سومبل،نێرگز،گول هرچ، تری ریڤی ، گیایێ نوژداری گیا برینگ(گیا مامبهل)
گیا بهند،بێویژان،بهنیشتی کهرهێ و هژمارهکا دی یا مهزن ...
چاندن:-
فێقی و زهرزهوات و دهرامهت لێ دهێته چاندن
گهلهك ناهێنته هژمارێ بهلێ ههر دهڤهرهك ب تشتهکی دناڤدارن دهڤهرا دهوکێ
ب مێوێن تری و هنارا و هژیرا ، دهڤهرێن دهشتێ ب گهنم،جهه،نوك،برنجا، دهڤهرا
بهرواری یا ب سێڤا ویا بهرێ گارێ ب تویتنێ و ههمی رهنگێن دی یێن فێقی و زهرزهواتی
لێ شێن دبن ....
گیانهوهرێن کیڤی:-
هژمارهکا گیانهوهرێن کیڤی د بهرێ دا ل دهڤهرا
ئامێدیێ و دهڤهرا چیا دژیان ژوانا شێر، پلنگ، گورگ، هرچ، رویڤی، قوربهشك، کیژك،
کێتکێن کیڤی، پهز کیڤی . وژتهلورا کهو ، پور ، سیسك، قهل، تڤریك، رهشیوێله،
قهرهژوك، شرکاك، و ..... هتد....
پهز و گارهش:-
پهزو گارهش لایهنکێ گرنگێ دژیانا خهلکێ
چیا ودهشتێ ژبو رێڤه برنا ژین وژیانا خو یا رۆژانه و بهرههڤ کرنا رێچالی و هری
و موی و گوشتێ وان و ههر وهسا بخودانکرنا تهیرو تهلورا وهکی مریشك، وهردهك،
قاز، عهلوك، .... هتد ...
پێشهسازی:-
دکهڤندا خهلکێ میرگهها بههدینان
شههرهزایهکا باش ههبوو دههمی رهنگین پیشهسازی ، چ چیکرنا جلکی و خودانکرنا
کرمێ ئارمیشی و چێکرنا بهرو مهحفیرا و چێکرنا ئامانێن
داری، ئاخێ، فافونی، سفری و ههبوونا جخسی،
ئاسنگهر، بیرکهرا، ئینانادهرا خوێ ل کاره ، سوتنا کومرا، سوتنا ئیتوینا و
گهلهك کارێن دی ...
کانزا:-
دهڤهرهکا وهکی میرگهها بههدینان یا بهرفره
گهلهك رهنگێن کانزایا لێ ههنه وتا نوکه مفالێ نههاتی یه وهرگرتن وهکی
ئاسن ل دهڤهرا بهرواری بالا، رهژی یا بهری ل چیایێ شهرانش دهڤهرا زاخو،
زرنیخ، گازوقێر، ئهلماس، زێر زیف، باریت و گهلهك کانزایێن دی ....
هاڤینگه:-
دهڤهرا بههدینان ب گشتی ویا ئامێدیێ ب تایبهتی وهکی پارچهکا بهههشتی یه ژههبوونا کانی وئاڤێن بووش و چیایێن بلند ،
ژ بهر ڤێ ئهگهرێ دبیته دهڤهرهکا پری هاڤینگهه، ئهڤه هندهك ژوان هاڤینگههانه:
زاویته، سوارهتوکا، شهرانش، سیپه، گهلی زهنتا، بامهرنێ، سهرسنکێ ئێنشکێ، ئاشهوا، سویلاڤێ، گهلیێ گهرهگو ، سێ پرکا ، کانیێن گیرا ، گهلیێ بێشیلێ ، ئهدنا
....
رێك وپرا:-
رێك وپرا گرنگیا خو ههبوون ل میرگهها بههدینان
بو پێکڤه گریدانا سهنتهرێ میرگههێ دگهل دهوروبهرا و گریدانا میرگهها ئامێدیێ(بههدینان)
دگهل میرگههێن دی وهکی(بوتان) ههکاری، میسل، شهمدینان،سوران، وئهڤ رێکه ههمی
هاتبوونه چێکرن ژلایێ میرێن ئامێدیێ ڤه ، ههر وهسا لسهر ڤان رێکان هژمارهکا
خانا ههبوون ژبو نهانکرنا ریڤینکا و کاروانیا و ههر وهسا هژمارهکا پرا لسهر
رویبارێن وێ هاتبونه چێکرن ژلایێ میرێن میرگههێ ڤه ، ئهڤه هندهك ژوانن(پرادهلالێ
ل زاخو لاسهر رویبارێ خابیری ، پرا بلبل ل ناڤ بهرواری بالا لسهر رویبارێ رویێ
زێ ی ، پرا خالانه لبن گوندێ هلورا دا دهڤهرا زێباریا پشتی رویبارێ رویێ شین و رویبارێ زێ ی دگههنه ئێك ل دوو کهرا شێلادزێ و گهلهك پرێن دی ....
ژیدهر:-
-الاکراد فی بهدینان _ انور مایی _الگبعه الپانیه
- دهوك(1999) اماره بهدینان العباسبه- محفوڤ محمد عمر - مگبعه الجمهوریه - موصل
-(1969) ...
- امره بهدینان - کاوه فریق شاولی - الگبعه
الاولی - 2000 ...
-مقومات صناعه السیاحه فی محافضه دهوك -
نیشان سورین موسیس - دار سپیرێز-2005
محاڤضه دهوك - دلیل محافضه
|
