|
محهمهد
عهبدوللا ئامێدی
میرێن
میرگهها بههدینان ل ئامێدیێ و پویته پێدانا وان بو قوتابخانێن
ئایینی سهرانسهری میرگههێ دگههشته پتر ژ (75) قوتابخانا یێن
ئایینی ، کو ههر باژێرهکی چهندین مزگهفت ههبوون و ههر گوندهکێ کوردستانێ
مزگهفتا خو ههبوویه . و لدهمێ بهرێ ، (80) مزگهفت ل سهر کهلا
ئامێدیێ ههبوون ل دویڤ نڤیسینا ( فهق ئهحمهد جزیری) کو پارچهکا کاغهزێ
ل ناڤ قورئانهکا کهڤن دا ( حهجی ئهحمهد خالد ) ی دیتبو دبێژیت :
(
ل باژێرێ ئامێدیێ ( 80) مزگهفت یێن لێ ههین دهمێ بانگ دهێته دان ،
ههر ( 80) مزگهفت تژی دبن و پێڤه دچیت و دبێژیت : ( سبحان الله ) تو
دبێژی رۆژهک بهێت و ئهڤ باژێرێ هوسا یێ بوسلمان کاڤل بیت ) . ههروهسا
چاڤپێکهفتنهکا من دگهل ( سهید قاسم بها الدین ) ژیێ وی پتر ژ 120
سالا بوو بهری چهند سالا چوویه بهر دلوڤانیا خودێ مهزن دگوت : ل
بیرا من (31 ) مزگهفت ل کهلا ئامێدیێ ههبوون ، ههڤالهکێ مه ل
شهڤێن ههیڤا رهمهزانێ ههر شهڤ ( تهراویح ) ل مزگهفتهکێ دکرن و
ل رۆژا سپێدههیا جهژنا رهمهزانێ نڤێژا خو ل مزگهفتا مهزن دکر و
من ناڤێ ( مزگهفتا ل نک خو تومارکرینه و نوکه دگهل مزگهفتا مهزن
( 8) مزگهفت ؛ل کهلا ئامێدیێ ههنه ، ئهو ( 80) مزگهفت ئهوێن ژ
کهڤندا ل ئامێدیێ ههین ژوانا ( 7) مزگهفت
و
قوتابخانێن ئایینی بوون ، ئهڤه ژی ناڤێن وانن:
زانینگهها قوبههان ل رویبارێ ئامیدیێ .
قوتابخانا زاهدییه ( سهیدی خان) .
قوتابخانا ئیمام قاسم
قوتابخانا مراد خان
قوتابخانا مزگهفتا مهزن ( کو بابهتێ مه ل سهره)
قوتابخانا مهلکهزدین
قوتابخانا مهمکان
ب
درێژاهیا دیروکێ دهست بو دهستێ فهقه و زانا و دانا لێ رابوینه و
خو ب رهوشهنبیریێ تێهنا خو شکاندی یه و موما زانینێ لێ گهش کری یه
و خهلکێ مشه روی کریێ ژبو خویندنێ و وهرگرتنا زانینێ ، لهوما ئهڤێ
مزگهفتێ ل باژێرێ ئامێدیێ دهنگ ڤهدایه و خهلکێ باژێری ب جههکێ پیروز
دزانن و ههتا ئهڤرو خهلکێ بوسلمانێ ئامێدیێ و دهرڤه هژمارهکا بهرفره
قهست دکهنێ ژبو ئهداکرنا ئهرکێن ئایینێ ئیسلامێ یێ پیروز و تا
نوکه مزگهفتا بتنێ یه ل باژێرێ ئامێدیێ و خوتبێن روژێن ئینی و نڤێژ
بهردهوام لێ دهێنه کرن ، بهلێ ئهڤه چل ساله خواندن لێ بدوماهیک
هاتی مزگهفتا مهزن ل ئامێدیێ ژجهێن دیروکی و شینوارێن دهڤهرێ یێن
بهرچاڤ و ئاڤاهیێن ئیسلامی یێن کهڤنه، نهبهس ل ئامێدیێ ، بهلکو ل
سهرانسهری کوردستانێ و هژمارهکا گهلهک یا گهروکێن کورد و بوسلمان
و بیانی سالانه سهرا ڤی جهی دهن ژبو دیتنا شوینهوارێ پیروز ، و ئهف
ئاڤاهیێ جوان دبیته جهێ حێبهتی و سهرسورمانا خهلکێ دهێن دبینن .
ئاڤاهی
:
ئاڤاهیێ
مزگهفتێ ب رهنگهکێ گشتی وهک کومهلگهها شوینهواری یه ، کو
پێکهاتی یه ژ هژمارهکا شوینوارا دکهڤنه قاما سهری یا کهلا ئامێدیێ
ژ لایێ رۆژههلاتێ و روژ ئاڤا دهرگههێ زیبارێ ( پاشای ) و نێزیکی
دیوانا سێ پێ یا کوچکا بههدینان و سهرێ بازارێ ئامێدیێ ، کو ئهڤ
چهنده ل نهخشهکێشانا باژێرێن کوردا دا هاتینه .
دیروکا ئاڤاکرنا مزگهفتا مهزن ل ئامێدیێ نهدیاره ، و گهلهک جارا
هاتیه نویژهنکرن ، لهوما گهلهک سیمایێن خو یێن دیروکی ژدهست
داینه ، ئاڤاهیهکێ جوانه و ب هونهرهکێ بیناسازی یێ ب ناڤ و دهنگ
هاتیه ئاڤاکرن و لسهر (تیرازێ ) ئیسلامی یێ کهڤن یێ قایم و خوراگر
ئاڤاکریه ، خهلکێ دهڤهرێ وهسا ڤهدگێرن ژبهری ئیسلامێ ژی ههر
جهێ پهرستنێ بوویه و گروڤێ ڤێ چهندێ ژی ل پارچا دویماهییا مزگهفتێ
ل لایێ باکورێ روژههلاتێ یا مزگهفتێ نیشانێن ههلکرنا ئاگری لێ ههنه
و دیوارێن وێ بهری نویژهنکرنێ درهش بوون ژتهنیێ و وهسا بومه
دیار دبیت ئان جهێ پهرستنا ئاینێ زهرهدهشتی و پاشی یێ ئاینێ مهسیحی
بوویه ، پاشی ژبهری هاتنا ئاینێ ئیسلامێ یێ پیروز ل سالا ( 789 ) ز
لسهر دهمێ خهلیفه ( عومهر کوری خهتابی ) خهلکێ دهڤهرا بههدینان
لسهر ئولێ زهرهدهشتی چوون و لسهر دهستێ سهرکردێ ئیسلامی (
عوتبه کوری فهرقهد ئهلسهلهمی ) هینگی دهڤهرا میسل بوسلمان
بوینه .
فرههیا مزگهفتێ ( 25 ) میترن ژ روژههلاتی بو روژ ئاڤا و درێژاهیا وێ
( 27 ) ژباشوری بو باکوری و ( 5 ) رێزه رهواقه ( ئاقدێن ) مهزن
هاتینه ئاڤاکرن و هژمارهکا زور یا کڤانا لێ ههنه ژبهر نویژهنکرنێ
کڤانێن وێ گهلهک هاتینه گوهورین ، لهوما دێ بینی هندهک سێ گوشهیینه
و هندهک نیڤ بازنهیی نه ، ئانکو وهکی رومانی و ئیسلامی تێدا ههنه
.
سینگێ مزگهفتێ یێ نزمه و ژ لایێ پشتێ یێ بلنده و مروڤ ب چهند رێزه
پهیسکا سهردکهڤیت ، ئهڤ کڤان و ئاقدێن وێ ئانکو رهواقێن وێ یێن
جوان دبیته ئهگهرێ وێ چهندێ کو زڤستانێ یا گهرم بیت و هاڤینێ یا
هوین بیت ،گهلهک جاران میرێن ئامێدیێ و قایمقامێن وێ ئهڤ مزگهفته
نویژهن کری یه ، من نڤیسینهکا فارسی ژدهفتهرهکا خودێ ژێ رازی (
مهلا تاها حهجی حامد یێ ئامێدی ) دیت و من وهرگێرا ، ب زمانێ کوردی
ب ڤی رهنگی هاتیه نڤێسین :
(
ئاڤاکرن و نویژهنکرنا مزگهفتا مهزن د سالا (99) د ههیڤا ( ربیع
الاول ) مشهختی ، ههیڤا چریا دووێ سالا رومی د نویژهنکرن ب هاریکاریا
جهنابێ قایمقامێ ئامێدیێ ( عبدالرحمن بهگ کوری شریف بهگ میسلی ) کو
ب هاریکاریا وی و ب فهرمانا وی لسهر خهلکێ و گوندێن رهخ و چانێن باژێری
و هێلێن دگهل وهکی بهرواری بالا و بهرواری ژێری و دوسکی ، میقدارێ
( 20 ) بیست هزار قروش کومکرن و ب زانینا موتهوهلی یێ نوی ( حاجی
عبدالرحمن سیسانا ) و هوستایێ ئاڤاکرنێ ( قریا قوش ) کو ژ میسل ئینا
بوو ل سالا ( 1299) کو سالهکا گرانی بوو و کولب و خهلا بوو وهسا چێبو
کو مرۆڤ گوشتێ مرۆڤی بخوت و گوشتێ مرار بخون و نان و خوارن نهمابوون و
منهکا نانی (20) قروشا بو ، خمسا گهنمی ب (13) قرانا ، و خمسا
گارسی ب (10) قرانا بوو و منهکا مێویژا ب (40) قرانا و منهکا گویزا
ب (20) قروشا بو ل سالا 1297 ، ههروهسا ئهو کهسێن ب بوارێ
رێڤهبرنا ڤێ مزگهفتێ رادبوون هاریکاریا وان دهاته کرن ژلایێ میرێن
ئامێدیێ و قایمقامێن وێ ، ل روژا 13/10/2002 ماموستا ( د . محمد
عبدالله کاکه سور ) نامهک بو من رهوانهکر ب سوپاسی ڤه ، و تێدا
هژمارهکا پێزانینا تێدا ژ وان چهندین پێزانینهک لسهر مزگهفتا مهزن
یا ئامێدیێ بوو ، کو تێدا دبێژیت :
(
ل سالا 1929 ) ز ( شکری ئهفهندی ) موفتی یێ ئامێدیێ بوو – بهرنڤێژ و
گوتار بێژ ( ئیمام و خطیب ) یێ مزگهفتا مهزن یا ئامێدیێ بو موچێ وی
یێ سالانه ( 300 ) سێ سهد روپی بوون یێ ههیڤهکێ (20) روپی بوون ، (
حاج ابراهیم ) بانگ دان ( مؤذن ) موچێ وی یێ سالانه (240) روپی بوون
موچێ ههیڤهکێ (20) روپی بوون ،خزمهتچی یێ مزگهفتا مهزن موچێ وی یێ
سالانه (60) روپی بوون و موچێ ههیڤهکێ (5) روپی بوون .
گومبهت
:
- گومبهت
( قبه ) ژ ئاڤاهیێن جوانه لسهر بانێ مزگهفتا مهزن ل ئامێدیێ و
رهوشهکێ ددهته باژێری و مزگهفتێ ، گومبهت و مناره رهوشا باژێرێن
موسلمانانه و هێمایێن ئاینی نه ، و بارا پتر گومبهت دکهڤنه هنداف
مینبهر و میحرابا ژبهر دوو ئهگهرا ، ئهگهرا ئێکێ دا پلێن گهرمی
هاڤینێ بهێته خوارێ و زڤستانێ گهرماتیێ بدهتێ ، یا دوویێ دا دهنگێ
وی ژدهنگ ڤهدانێ بپارێزیت . ئهڤ گومبهته یا بلند و جوانه و ئهندازیاریهکا
جوان و رێک و پێک هاتیه ئاڤاکرن و راگرتن ب رهنگهکێ موکم لسهر
ستوین و دیوارێن مهزن ، کو ب کسل و بهرا هاتی یه نژیار کرن یادیاره
کو ب درێژاهیا سالان چهندین جارا هاتیه نویژهنکرن ، دیروکا ئاڤاکرنا
وێ نهیا دیاره بهلێ بارا پتر بوچوون ئهون کو دگهل مزگهفتێ هاتیه
ئاڤاکرن ، گومبهت نیڤ بازنهیه و بیناسازیهکا کوردهواری رهسهنه
.
مینبهر
:
جههکێ بلنده ، ژدارێ هاتیه چێکرن ، زانایێ ئاینی لسهر
رادوهستیت بو خواندنا گوتارێن ئاینی دکهڤیته سینگێ نڤێژکهرا و یا
بهر قیبلهیه دکهڤیته لایێ راستێ یێ میحرابێ ، ههروهسا ژبلی
خواندنا گوتارێت ئاینی و ئاموژگاریا کاروبارێن رێڤهبهری و جڤاکی و
رامیاری و لهشکهری ، رهوشهنبیری و فێرکرن هاتی نه بکارئینان و جهێن
کومبونێن بوسلمانایه و ئاگههدارکرنا خهلکی ژدانانا میرا و مرنا وان
، (850) ساله مینبهر ههی ههرجهنده مزگهفت گهلهک ژ ڤێ دیروکێ
کهڤنتره ، بهلێ ل دویڤ نڤیسینا هاتی تومارکرن لسهر مینبهرا
مزگهفتێ ، و نوکه ل موزهخانا عیراقێ یه ، کوبهری چهندین سالا ژ
ئامێدیێ هاتیه ڤهگوهاستن بو باژێرێ بهغدا ، و نڤیسین ب ڤێ رهنگێ
لسهر مینبهرێ هاتبوونه تومارکرن :
1-
ئهو نڤیسینا ل سهر لایێ راستێ یێ مینبهرێ هاتیه نڤیسین دبێژیت (
بسم الله الرحمن الرحیم ) ( هذا ما تطوع بعمله مولانا المیر الاجل
السید حسام)
2-
ئهو نڤێسینا لسهر لایێ چهپێ هاتیه نڤیسین بڤی رهنگی یه ( حسام
الدین نجم الاسلام همام الدوله سر باریک قراجه بن عبدالله سیف امیر
المؤمنین دام عزه ).
3-
وپشتی هینگی نڤیسیه ( کان المتولی علی عمله والناظره فی مصلحته
القاضی الاجل ( فخر الدین بن یحیی وافق فراغه سنه (548) ثمان واربعین
و خمسمائه ).
4-
ول رێزا دویماهیێ نڤێسیی یه ( هذا عمل علي ابو الندی و ابراهیم بن
جامع و علی بن سلاقة الجزریین )
5-
و ب ڤی دروشمی نڤیسینا خو ب دویماهیل دئینیت ( رحم الله من ترحم علیهم
و علی کاتبه).
قراجهئێ : ژ حکمرانیێن ئامێدیێ بوو پشتی مرنا ( عماد الدین الزنگی )
ههروهکی دکتێبا ( الکامل فی التاریخ ) یا کورێ ئهسیری داهاتی ئهو
دیروکا لسهر ڤێ مینبهرێ هاتیه نڤیسین سالا ( 584) مشهختی ههڤبهری
( 1153) زاینی ، پشتی شکاندنا قهراجهی ههمی کهلهێن کوردا ب سالان .
ههروهسا زانا ( د . مستهفا جهواد ) دبێژیت : ( مینبهر ژداری هاتیه
چێکرن و ( 8 ) ههشت پهیسک ( درجه ) یێن سهرکهفتنێ لێ ههنه ، و
فراهیا ههر پهیسکهکێ ناڤبهرا ( 20 – 25 ) سم ، و ئهڤ مینبهره دهێته
هژمارێ کو سهیرترین رهنگێن هونهری لێ هاتینه چێکرن و پێکهاتیه ژ
(14) چوارده جورێن زهخارفێن ئیسلامی یێن جوان ، نهخشێن ههمهجور و
نڤیسینێن کوفی یێن ههمه رهنگ .
میحراب
:
جههکێ
پیروزه ل جهم بوسلمانا ، سینگێ مزگهفتێ دکهڤیت و بهر قیبلهیه ،
دکهڤیته لایێ چهپێ یێ مینبهرێ و لناڤ دیوارێ مزگهفتێ دچیته ناڤدا
ویێ کڤانی یه ، و دیسان ژبو دیارکرنا قیبلێ یه ،و جهێ پێش نڤێژی یه
( امام ).
و ژبهری
و کسلێ هاتیه ئاڤاکرن ، ههلبهت یا دیاره دهمێ مزگهفت هاتیه ئاڤاکرن
ئهو هاتیه چێکرن .
بێراق
:
پارچهکا
پهروکهکێ کهسکه و گوتنا شرینا ( لا اله الا الله محمد رسول الله )
لسهر هاتیه نڤێسین و پشت مینبهرێ نک میحرابێ دانایه ب دارهکێ
درێژ نێزیکی (3) میتر یێ درێژه و سهرێ دارێ وهکی پهحنکا دهستی و
تبلا لسهره ( بهیراق ) پهیڤهکا تورکی واتا ( علم ) و ب کوردی (
ئالا ) و ئهف ئالایه یێ خانهشینا عهرهبیا سعودی یه و ژداب نهرێتێن
ئامێدیێ . و ههر سال دهمێ حهجی دچونه حهجێ ئهڤ بێراقه دئینا دهر
و رێ و رهسمێن چونا حهجێ دکرن ، ئان دهمێ سهیدهکێ ئامێدیێ مربا
دا بێراقێ ئینهدهر و دا دگهل بهن .
ژورا
کچکێن جامعێ :
دهمێ
مروڤ ل دهرگههێ مزگهفتێ ب ژور دکهفیت و نێزیکی دهرگههی ل ملێ
چهپێ ژورهکا بچویک لێ ههیه دبێژنێ ژورا کچکێن جامعێ ، فرههیا ژورێ
میترهکه و درێژاهی (2) میترن دکهڤندا ڤان کچکا پیروزیا خو ههبوو و
ل گهلهک دهڤهرێن کوردستانێ نهمازه بههدینان دهمێ تشتێ ئێکی بهرزهببا
دا ئێکێ دی بێژیتێ تشتهکێ بخێرا کچکێت ئامێدیێ بده دێ بینی .
دهرگههێ
مزگهفتێ :
دهرگههێ
داری یێ مزگهفتا مهزن ل ئامێدیێ ئهوژی ڤهگوهاستی یه موزهخانا
عیراقێ ل بهغدا ، سهرێن سالێن چلا ژسهدێ بوری ول هولا ئیسلامی
دانایه ، دیروکا چێکرنا ڤی دهرگههێ داری دزڤریت ب دیتنا گهلهک
ڤهکولهر لسهر دهمێ مهلک ( اسماعیل کوری بدرالدین لۆلۆ ) ئهوێ
حکومرانی کری ناڤبهرا سالێن ( 1258 – 1262 ) زاینی ئهف چهندهژی
دیار دبیت ئهو تێکستێت لسهر پشکا سهری یا دهرگههێ داری هاتیه
نڤێسین بهلێ مخابن گهلهک نهیا دیاره ، بهلێ هندهک ڤهکولهرا ئهڤ
چهنده ژی دیار کری یه و خواندی یه :-
(
السلطان العالم العادل المدید المظفر المنصور الملک الصالح ذکر الدنیا
والید سلطان الاسلام و المسلمین امر الشرق و الغرب اعز الله سلطانه ).
و
ئهڤ دهرگههه هاتیه چێکرن ژدارێ مێوێ کو دارهکێ موکومه و پتر
ههمی دارێن دی دمینیت و ئهڤ دهرگههه ژ دوو کتا پێک هاتبوو و ههر
کتهک ( 2.45 ) میترا یێ درێژ بوو و فرههیا ههر کتهکێ ( 70سم ) و
رهخێن دهرگههی نهخشاندی بوون .
بیرا
مزگهفتێ :
پێنج میترا نێزیکی دهرگههێ مزگهفتێ یه ، کو ئهڤ بیره دیروکهکا
گهلهکا کهڤن یا ههی و ب بهرێ خورستی هاتیه کولان وهکی تراشینهکا
حلی و رێک و پێک و نێزیکی (40) میترا یا کویره و نڤێژکهرا ب درێژاهیا
دیروکێ ئاڤ لێ ڤهخاری یه و دهست نڤێژێن خو پێ شویشتی نه .
منارا
ئامێدیێ :
ئێکه ژشوینهوارێن بناڤ و دهنگ یێن باژێرێ ئامێدیێ کو مروڤ ژدویرڤه
دبینیت رهوشهکێ ددهته باژێری (40) میترا روژههلاتا مزگهفتا مهزن
دکهڤیت ، منارهکا جوانه و ب ئهندازیاریهکا رێک و پێک و جوان هاتیه
ئاڤاکرن ب بهرێن بازێ و کسلێ و ههر بهرهک سێ ئهرکا دبینیت
1-
دیوارێ دهرڤه
2-
پهیسک ( درجه )
3-
ستوینا نیڤهکێ
بلنداهیا وێ (29.70) م و ( 103 ) پهیسک لێ ههنه .
بنێ
منارێ ( 3
X
3) میترن و هاتیه بکار ئینان بو بانگ دانێ و بهلاڤکرنا
ئاگههداریێن میرگههێ ، ههروهسا گهلهک جارا ل دهمێن شهرو شورا
ژبو دیدهڤانیێ هاتیه بکارئینان دیروکا نڤێسینا وێ هاتیه ژێبرن ژلایێ
نهحهزا ڤه ، بهلێ یا دیاره کو دماوهی سولتان ( حسین وهلی )
هاتیه ئاڤا کرن کو لناڤبهرا ( 1534 – 1576 ) زاینی و یا دیاره کو
گهلهک پشتی مزگهفتا مهزن هاتیه ئاڤاکرن .
ژێدهر :
·
اماره بهدینان العباسیه - محفوظ محمد عمر – مطبعه الجمهوریه الموصل
– 1969 م .
·
حهمکێ توڤی – د . مسعود کتانی – دهزگههێ ئاراس یێ چاپێ – 2001
ههولێر .
·
مقومات صناعه السیاحه محافظه دهوک – نیشان سورین دار سبیریز للطباعه
والنشر دهوک .
·
اماره بادینا – کاوه فریق شاوهلی – مطبعه خبات دهوک .
·
علم السیاحه والمتنزهات – د . مسعود کتانی 1990 – جامعه موصل .
·
بو وهژاندنهوهی مێژووی زانایانی کورد لهرێگهی دهست خهتهکانیانهوه
- محمد عهلی قهرهداغی – بهرگی دووهم 1999 .
·
گوڤارا زاگروس ژماره (17) سالا 1999 – وصفی حسن ردینی.
·
روژناما – برایهتی – ژماره (3664) 18/4/2002 عبدالرقیب یوسف .
·
ههفتینامهیا –پهیمان –ژماره (45) 20/12/1995 وصفی ردێنی .
·
دهستخهکی خودێ ژێ رازی ( مهلا تاها حامد ئامێدی ) ب زمانێ فارسی .
·
نامهکا د .محمد عبدالله کاکه سور .
·
چاڤپێکهفتن دگهل ( سهید قاسم ئامێدی – حهجی ئهحمهد ئامێدی ) .
| 