|
كوڤان
ئحسان یاسین
پر جههكێ ستراتیجى یه بو پێكڤه گرێدانا دوو
دهڤهرا ئهڤه ژ لایێ خزمهت گوزارى ڤه ههر چ
ژلایێ دیروكى ڤه ئامرازهكێ گرنگه بو پێكڤه
گرێدانا مه ودیروكهكا كهڤن وزانینا
شارستانیهتا مروڤایهتیێ وپشت گهرم كرن بههبونا
خو!وزانینا شیانێن باب وباپیرێن خو ،پرسیارهك ل
ڤێرێ سهرههلددهت ودبێژیت پرا كهلیا چى یه؟ بو
بهرسڤدانا ڤێ پرسیارێ مه پێتڤى ب ژێدهرێن
دیروكى وشینوارى(Archeology
) ههیه ههلبهت مه باهرا پتر ژ ژێدهرێن
تایبهت بڤێ پرێ بهردهست كرینه وتێكڤهداینه
بو گههشتنا هندهك پێزانێنێن گرنگ لسهر ڤى
شینوارى وبو خوێندهڤانێن مالپهرێ ئامێدیێ یێن
بهرێز بهرچاڤ كهین .
ئهف پره16كم یا ژ روژههلاتا ئامێدیێ دویره و
دكهڤیته باكورێ گهلیێ رهشاڤه ونزیكى 2كم یا ژ
ناڤهندا ناحیا دێرهلوكێ دویره وژلایێ
روژههلاتێ چیایێ لینكه ولسهر روبارێ زیێ مهزن
هاتیه دروست كرن .
ئهف پره ژ پرێن گرنگه وكهڤناتى ومهزنیا وێ یا
دیاره وبو مهرهما پێگڤه گرێدانا باشور وباشورێ
روژههلاتا ئامێدیێ (دهڤهرا زێبار وبارزان
ورێكان ومزیریا) ژ بلى گهلهك دهڤهرێن دى بو
گهلهك مهرهمێن دى دهاته بكارئینان وگهلهك
عهشیرهتا بكار دئینا دهمێ ل وهرزێ هاڤینێ
دچونه سهرى و لزستانا دهاتنه خارێ ودیسان بو
گهلهك مهرهمێن بازرگانى ولهشكهرى دهاته
بكارئینان ل باهرا پتر سهردهمادا.
لدوور ناڤێ پرا كهلیا گهلهك ژێدهر وهسا
خویادكهن كو ناڤێ وێ ژ گوندێ (كهلیانێ) هاتبیت
ئهوا چهند مهترهكا ژ پرێ دویر ودكهڤیته لایێ
چهپێ یێ پرێ وتا نها چ ژێ نهمایه وراگههاندنا
شینواریا وێ ژ لایێ ڤهكولهر(ئهحمهد حاج
مههدى) ل بهروارا
1952/12/22 هاتیه راگههاندن بژمارا(3199)
و لروژناما (الوقائع العراقیه) هاتیه بهلاڤ
كرن.
درێژاهیا پرێ (50م)ه وفرهیا وێ دنافبهرا (
3تا3,30 م)ه وبشێوازهكێ راست نههاتیه دروست
كرن بهلكى چهندهكێ ژ هێلا خو یا راست دهرچویه
بتایبهت بو لایێ باشورى و بهردهوام دبیت بو
لایێ روژئاڤایى تا دگههته لایێ دى یێ روبارى
ئهگهرا ڤێ چهندێ دزڤریت بو دژواریا سروشتى
وجیولوجى ودیسان ئهو كهڤرێن مهزن هاتینه
بكارئینان وهكى بنهكوكهكا بهێز بو پرێ و
ژبهرێن رێك وپێك هاتیه دروست كرن دیسان كسل
وهكى ماددێ پێكڤه گرێدانێ دگهل هاتیه بكار
ئینان، ئهف پره ژ پێنج ستونا دگهل پێنج ئاڤرویا
(قنتره) دروست كریه ژبلى چهند دیوارهكا وبتنێ
شینوارێن دوو ئاڤرویا لێ ماینه كو دێ بهحس لسهر
كهین ژ لایێ روژههلاتى بو روژئاڤایى.
پر دهست پێ دكهت ژ لایێ روژههلاتى ڤه
بدیوارهكێ زهبلهح درێژیا وى (10,20 م)ه
وفرههیا وى (3,10م)ه ویا پێكڤه گرێدایه دگهل
ئێك ژ ستونا وئاڤرویهكا بچیك تێدا هاتیه دروست
كرن بشێوازهكێ نیڤ بازنهى بلنداهیا وێ (2,10م)ه
وفرههیا وێ (2,50م)ه وئهو روبهرێ مروڤ لسهر
دچیت لسهر وێ ئاڤروێدا (1,40م)ه ،ئهگهر ئهم
بهرێ خوبدهینه ئهو ستونێن دكهڤنه بهر پێلێن
ئاڤێ بشێوازێ سێ لایێ هاتیه دروست كرن درێژاهیا
لایهكێ ڤان سێ گوشا (2,20م)ه ومهرهم ژێ ئهوه
كو پهستانا ئاڤێ لسهر پرێ كێم بكهت بتایبهت
دهمێ روبار بهێز دكهڤیت لههردوو وهرزێن بهار
وزستانێ ،ئهف شێوازێ بیناكارى لگهلهك جها
دهێته دیتن وهكى( ئاسكێ مویسل) وگزیرتا (ئبن
عمر) وپرا دهلال ل زاخو ، ههر چ ئاڤرویا مهزنه
كو نمونهیا ئاڤرویا بتنێ یه ل ڤێ پرا مهزن ماى
وبشێوازهكێ نیڤ بازنهیى مایه بلنداهیا وێ لسهر
رویێ عهردى (7م)ه دناف بازنێ دا (6,50م)ه
وببهرێن رێك وپێك هاتیه دروست كرن ئانكو
سیستهمێ ئێك دوو گرتن (الحل والشد) تێدا هاتیه
بكارئینان وژنافدا بهرێن بچیك تر هاتینه
بكارئینان ئهڤێ شێوازى ئهم ل پرا (ئاسكى مویسل)
وزاخو دبینین ئهم ڤێ بدویر نادانین كو هوكارێ
ئابورى كارتێكرن لسهر بكارئینانا حهلانى كربیت
وگهلهك نههاتبیته بكارئینان ،دیسان چهندین
جهێن چوار لایێ ههنه قهبارێن وانا(25سم دوو
جارى)نه رهنگه ئاڤاكهرى بو مهرهمێن دارا
بكارئینابیت دهمێ ئاڤاكرنا پرێ دا.
ئهگهر چ ئهم بهرێ خوبدهینه ستونێ چوارێ كو
مهزنترین ستونه بقهبارهكێ گهلهك مهزن
هاتیه دروست كرن بقهبارێ (4,40م) وسهرێ وێ
وهكى لاكێشێ یه ولسهرى بو لایێ باكورێ
روژههلاتى وێنێ مارهكى هاتیه نهخشاندن
ههلبهت ئهڤێ چهندێ ژى بنهكوكهكا دیروكى
ههیه ومار هیمایهكێ سهرهكى بو دسهردهمێ
سومهرییادا وپاشان دهاته پهرستن لدهڤهرا
(دێرا) ئانكو دهڤهرا شنگالێ كو مار ل هزارا
دوویێ بهرى زاینى لڤێ دهڤهرێ هیمایێ خوداوهندێ
سهرهكى بو دیسان مارى پیروزیا خو ههبو دناف
مهسریێن كهڤندا وگریكا وگهلهك مللهتێن دى
دیسان لسهر گهلهك ژ دهست نڤێسێن ئیسلامى دا
هاتیه دیتن ودناڤا مللهتێ كورد دا هێمایهكێ
خراب كارى ودوژمن داریێ یه ههر بو ڤێ چهندێ
رهنگه ل پرا كهلیا هاتبیته نهخشاندن بو
مهرهما ترسان وخو ژێ دویركرن ژ خرابكرنا وێ
دیسان بو مهرهمێن حهسیدى پێ برن ومهرهمێن
سیربهندى دهاته بكارئینان.
ستونێ دوماهیێ كو دیوارهكێ مهزنه وچهند چوار
گوشه تێدا هاتینه كولان بمهرهما ئاسێكرنێ وپر
بشێوازهكێ ناڤهراست مایه ژلایێ شینوارى ڤه وتا
سالێن شێستادا ئهف پره یا دروست بو وهاتن وچون
لسهر دهاته كرن ونها یابهرهف نهمانێ ڤه دچیت
، ل مهها گولانێ سال2008 ئهف پره كهفته لژێر
مهترسیهكا مهزندا وهندهك كهسا پشتا خو
بهندهك ئهفسانا راست كریه وستونێ وێ یێ
روژئاڤایێ كهفته ژێر
TNT
كرنێ ڤه بێ وێ چهندێ مفایێ ڤێ پرێ بهێت زانین
ومهرهما وان ژى زێر وزیڤ بونه!! ئهرێ ئێك
ههبونا خو دكوژیتن دا زێر بگههتێ یان بتنێ
ههبونا خو ژناف دبهت بو ڤێ مهرهمێ !ههڤالینو
شینوار ههبونه ومروڤ ژ ههبونێ ژناف ناچیت
ودمینیت! ههمى دهما دژمنێت مللهتێ مه بزاڤ
كریه هزارهها دیكومێنتێن دیروكى ژناف ببهن
وگهلهك جه ل كوردستانا من شاهدن لسهر ڤێ چهندێ
،ودێ بێژین ئهف نهخشه ژ تركیا هاتیه ما تو
تركا نانیاسى؟ ئهرێ زێر دناف پرادا دهێنه
ڤهشارتن؟ ما چ جهێن دى نینن؟ ئهرێ ههبونا وێ
پرێ نه زێره ودیتنا وێ نه زێره ما بوچى یه دێ
لزێرى گهرى ئهو بخو زێره !!.
مهترسیهكادى ئهوه كو دێ سكرهكێ ئلكتریكێ ل وى
گهلى هێته دانان ودێ ڤى شینوارى بدوماهیك ژناف
بهتن وبتنێ دێ ناف مینیت ، ئهڤێن لخارێ چهند
بیر وبوچونهكن ژ بو پاراستنا وێ :
1_ڤهكولینێن زانستى ئهكادمى ئاركیولوجى لسهر
ههردوو لایهنێن پرێ بهێنه ئهنجامدان ژ بو
مهرهما زانینا دروست كهرێ وى ودیروكا وێ.
2_ئهگهر ئاف نهگههیته پرێ پێتڤیه بهێته
نوژهنكرن برێین زانستى وجاده بگههنێ وببیته
ژێدهرهكێ ژیانێ بو خهلكێ دهڤهرێ ژ لایێ گهشت
وگوزارى ڤه.
3_ئهگهر ئاڤ بگههیته پرێ بهاریكاریا رێكخراوا
یونسكو یا پاراستنا شینوار وكلتورا بهێته
ڤهگوهاستن بو خارتر.
4_ههمى دیكومینت لسهر بهێنه وهرگرتن وهكى
پهسهندكرنا وێ بوێنه ونڤێسین ودروستكرنا
یادگارێهكێ مهزن وههمى پێزانین بهێنه توماركرن
ودروست كرنا رێبهرهكى بزمانێ كوردى وعهرهبى
وئنگلیزى.
دیروكا پرێ:
ههلبهت تا ئهڤروكه چ ڤهكولین ودیكومینت لبهر
دهستێ مه نینن كو دیروكا پرێ بدروستاهى دیار
بكهن ئهڤهژى ژ چهند ئهگهرهكا دهێتن ژ وانا
نهبونا دهست نڤێسا لسهر پرێ بههر چ زمانهكێ
ههبیت، ونهبونا نهخش ونیگارا لسهر پرێ ژ بلى
وى مارێ مه بهحس لسهر كرى ودیسان ئهف ستایلێ
بیناكارى یێ دیار نینه كو بو چ سهردهمهكى
دزڤریتن وهكى پرا دهلال ل زاخو كو تا نها چ ژ
دیروكا وێ نه هاتیه زانین ژ بلى ئهفسانا، یا
دهێته گوتن كو پرا كهلیا دزڤریته سهردهمێ
میرگهها بههدینان بتایبهت بو سهردهمێ میر
(حسین وهلى) مێرێ میرگهها بههدینان یان ئێك ژ
كورێن وى چونكى لسهر دهمێ وانا میرگهها
بههدینان گهلهك پێشكهفتنا شارستانى وبیناكارى
بخوڤه دیت بو ئهرێ ئهگهر ئهم ڤێ رایێ بهرچاڤ
وهربگرین و بێژین ئهرێ كوردستان جهێ
شارستانیهتا بو ما خهلكى بهرى میرگهها
بههدینان هاتن وچوون نهدكر؟! یا ئهز دزانم كو
غهدرهكه ئهم لدیروكا دهڤهرێ دكهین بو چ
مهرهم نزا! دیسان ئهم دیروكا پرا دهلال نزانین
وهندهك دبێژن رومانى یه وههما ستایلێ پرا
كهلیا یه لڤێرێ پێتڤییه ئهم ههڤبهرى كرنێ
بكهین نه بشێوازهكێ عاتفیانه شروڤه بكهین
چونكى ههردوو هونهرێن بیناكارى ئسلامى ورومانى
تێدا دهردكهڤن وهكى ههبونا نیڤ بازنا ونیڤ
بازنێن تیژتر كو ههردوو هونهرا بو مه دیاردكهن
،بدیتنا من ئهف پره ژ میرگهها بههدینان
كهڤنتره ورهنگه هاتبیته نوژهنكرن لسهر
دهمێ میرگههێ لێ چ دیكومێتێن دروست مه لبهر
دهست نینن كو ئهم پشتا خو پێ راست بكهین.
رایهكا دى یا ههى كو دزڤرینهڤه بو مێرێن ێاتیا
( میر محمدێ ێاتى) وخهلكى ئهفسانێن دهردهسهرى
پێڤه دروست كرینه! ودبێژن( دهمێ بورینا میر
محمدێ ێاتى دوێ دهڤهرێرا پێ ههسپێ وى كهفته
دخزینهكا زێریدا و بوێ خزینێ ئهو پره هاته
دروست كرن !) لایهنگرێن ڤێ بوچونێ پشتا خو بچهند
دیكومێنتا راست دكهن ژوانا ههبونا رێكا دهرهجێ
ل هێتوتێ وكانیێن میرا وئهف ههردوكه دزڤرنهڤه
بو میرێن ێاتیا ( دهژماره ئێكدا یا گوڤارا لینك
مه بابهتهكێ تایبهت بڤێ چهندێ بهلاف كربو
وخواندهڤانێن بهرێز دشێن بچنه سهر) ،د: عبد
الله خورشید دپهرتوكا خودا( بیناكاریا ئیسلامى ل
ئامێدیێ تا سهدا ههژدێ زاینى) دزڤرینیته سهدا
شازدێ زاینى وپشتا خو بشێوازێ دروستكرنا وى ژ لایێ
بیناكارى ڤه موكم دكهت ،ویا ئهم دزانین كو وینێ
مارى دهونهرێ ئیسلامى دا كێم دهردكهڤیتن
وبشێوازێ دژومن دارى ئهرێ پرا كهلیا نه جههكێ
خزمهت گوزارى بو ل ڤێرێ یا پێتڤیه ئهم
ههڤبهرى كرنا ستایل وهونهرێ بیناكارى بكهین بو
زانینا دیروكا دروست.
ژێدهر:
1_د:عبدالله خورشید قادر :هونهرێ بیناكاریا
ئیسلامى ل ئامێدیێ تا سهدا ههژدێ زاینى، نامهكا
دكتورایێ یا نه بهلاف كرى، ههولێر 2008.
2_كوڤان ئحسان یاسین :خرابكرنا پرا كهلیا چ
دگههینیت؟،گوڤارا سولاڤ ،ژماره 30، ئامێدیێ
2008.
3_سردار هێتوتى: ل گهلیێ رهشاڤه پروژهكێ گرنگ
وژناف چونا مێژویهكا مهزن، گوڤارا سولاڤ، ژماره
32،ئامێدیێ 2008.
4_دیكومێنتهكێ وێنهكرى بو زاگروس تیڤى
وتلهفزیونا دهوك ژلایێ ههر ئێك ژ ( فتحى ئیڤارى،
یوسف توفیق، سردار حاجى، كوڤان ئحسان).
|