|
ئهحمهد ئهدنى /كانى ماسێ
كوردستان ئێك ژ وان چهێن كهڤناره دێرینه یێت بهرى ب هزران سالایه
شارستانیهتا مرۆڤان لێ پهیدابوویه مرۆڤ لڤى جهى ژیاینه و ب ههبوونا
شینوارێن دێرین و ئاڤاكرنا وان ب شێوازهكێ ئهندازیارى و هونهرێ ئاڤاكرنێ
ل وى سهردهمێ رامانا هندێ رادگههینیت كو كهسانێن بههرمهند و شارهزا
ههبوونه د هونهرێ ئاڤهدانكرنێ دا لهوما تا ئهڤروكه ئهو شیناوار
خورست مانه ، ئێك ژ وان شینوارێن كهڤنار و دێرین یێ كو تا سهدێ بیستێ
ژی بهردهوام دخزمهتا مرۆڤان دابوویه شینوارێ( پرا بلبل) ه ئهڤ
پره دكهڤێته سهر روبارێ زیێ مهزن ل دهڤهرا بهرواریا ههر دیسان
دهڤهرا بهرواریا و دهڤهرا نێروهیا و چهلێ پێكڤه گرێددهت و پرا
ئێكانه بوویه و تا سالا 1977ێ خزمهتا مرۆڤان كریه بتایبهتێ د
شۆڕهشا ئیلونا مهزن دا ب رێكهكا ئیستراتیجى دهاته زانین ژ بهر كو
رێكا ئێكانه بوویه بو هاتن و چوونا پێشمهرگهى و دابینكرنا كهرسته
و پێدڤیێن شۆڕهشێ ههمى دسهر ڤێ پرێ را دبورین ل دهست پێكا پهرپابوونا
شۆڕهشێ و ب درێژاهیا وێ هاتن و چوون لسهر وێ پرێ بوویه و رۆژانه ب
دههان كاروانى دسهر پرێ را دبورین . پرا بلبل د ناڤبهرا سالێت 1534
و تا سالا 1576 ل سهر دهستێ سلتان (حسینێ وهلى) كوڕێ سلتان (حهسهنێ)
ئامێدى هاتیه ئاڤا كرن ل سالا ئهڤ پره هاتیه ئاڤا كرن ب سالا زێرین
هاتبو ناڤكرن ژ پهر كو لڤێ سالێ دوو پرێن ناڤدار ل دهڤهرا ئامێدیێ
هاتبوون ئاڤا كرن (پرا بلبل و پرا كهلیا ) ئهوا دكهڤیته ژووریا
دێرهلوكێ ههر ل سهر ریبارێ زێى و ههر ل ههمان سال پرا دهلال ل
زاخو هاتبو نیژهنكرن .-لدور كهڤناریا پرا بلبل گهریده وئهرشولوگێ
ئنگلیزى (هێنرى لایاردى) د كارتا خو یا جوگرافى ناڤێ پرا بلبل ئینایه
و وێنێ وى بدهستێ خو كێشایه و دبێژیت پشتى سهرهدانا دهڤهرا بهرواریا
دكهت ژ ئامێدیێ بو گوندێ مهگلانا و مایێ و بێدهێ پاشى دبێژیت ئهز ل
سالا 1845 دسهر پرا بلبل را دهرباز دبم و بهرهف گوندێن رائولێ
،گێسێ بیریچێ دچم ،و ههر دیسان (كارل ماى رومان) نڤێسهرێ ئهلمانى
پهسنا كارتا جوگرافیا لایاردى دكهت و مفایى ژێ دبینیت ژ بو نڤێسینا
رومانا وى دناڤ كوردستانا هوڤرا دا كو مهزنترین بهرتوكه ب قهبارێ
هوسا مهزن لسهر كوردان هاتیه چاپ كرن لڤیره وهسا دیار دبیت كو ئهڤ
پره رێكا ئێكانه بوویه ل ڤێ دهڤهرێ ، پرا بلبل ژ پینج كوچان هاتیه
پێك ئینان سێ ژوان بهردهوام د ئاڤێ دانه و یێن دى ههر ئێك
دكهڤیته رهخهكێ ل دێمێ درێژیا وێ نیزیكى (120) م پانیا وێ سێ میترن
و (7) م ژ رێى ئاڤێ بلنده ، كوچێن وى ههمى ژ بهران و كسلێ هاتینه
ئاڤاكرن ب شێوهیهكێ لولهكى بانێ وى ژ كاریتێن مهزن هاتیه پێك
ئینان درێژاهیا ههر كاریتهكێ 18 م بوون دا ل ههردو ئالیان ژ كوچان
دهرباز ببن ژ بو هندێ دبهرگریێ بكهت و دا یا قایم بیت، دیراتى دناڤبهرا
كوچاندا یا جودابوویه ل سهر دیراتیا (10) و (15) مهتران هاتیه دابهشكرن
پشتى دهپێن دارێ لسهر كاریتان دهاتن دانان جارهكادى ههر ب حهلان و
كسلێ بانێ وێ دهاته هنین دا بهگریێ بكهت خو لبهر هاتن و چونێ بگریت
بتایبهتى هاتن و چونا گیانهوهرێن بار ههلگر ،ل ههر دوو رهخێن
بانێ ب درێژاهیا پرى ب داڤێن ئاسنى و داران د هاته گرتن وهك پرێن
سهردهم دا هاتن و چوون یا ئاسایێ بیت ودا ژ رویدانێت فڕینێ بهێنه
پاراستن ، پرا بلبل گهلهك جاران توشێ خرابكرنێ بوویه ژبهر رابونا
ئاڤێ ل وهرزێ بهارێ بانێ پرێ توشى وێرانكرنێ بوویه ئاڤێ دسهر دا
هاڤێتیه و بوویه ئهگهرا هندێ ههمى دهپ و كاریتێن وى بئاڤێ دا دچن
جارهكادێ لسهر دهستێ دهسهلاتدارێن وێ دهمێ هاتیه نیژهنكرن .
لدور نیژهنكرنا پرا بلبل:
هاوهڵاتێ (حهجى مراد موسا ) بێتكارى دبێژیت :ل بیرێت من ئهڤ پره
دوو جاران ژ كار كهفتیه بدورستى ئهز نزانم كیش سال بوویه لێ ئهز
باوهرم جارا ئێكێ سالێت پێنجیا بوویه پرا بلبل بدهستێ كهسهكێ نه
دیار هاته سوتن ههر ل ههمان سال ب چاڤدێریا بهگێن بهروارى و بهگێن
چهلێ هاته نیژهنكرن د نیژهنكرنا وێ دا ئهز یێ ئامادهبووم و من بهشدارێ
د نیژهنكرنا وێ دا كریه مه كاریتێن پرێ ژ گوندێ بیادرێ ل كوردستانا
باكور ئیناینه برێكا ئاڤێ هاتینه ڤهگوهاستن چونكو د شینانێن مرۆڤان
دا نهبوویه كاریتێن هنده مهزن ههلگرن دڤیا قهبارێ ههر كاریتهكى
(7) بهوست بانه و درێژاهیا وى (18) م و ههر جارهكا پر هاتیه
نیژهنكرن پێتڤى ب (16) كاریتنا ههبوویه ، نێژهنكرنا وێ نه كارهكێ
بساناهى بوویه دوى دهمى دا ههمى لسهر مللێن مرۆڤان بو كهسێن شارهزا
ههبوون بو ڤى كارى مینا (عبدالله تاها و شیخو گوندهكى) سهرجهم دهڤهرا
بهرواریا بهشدارێ د نیژهنكرنا وێ دا دكرن ههر ژ رۆژا دهست بكار
كرن تا بدوماهیك هاتنا وێ (3) ههیڤان ڤهدكێشا .
-ئهنوهر سهعدێ بێتكارى : گوت ل سالا 1963 ئاڤهكا بوش ل وهرزێ
بهارێ رابو د سهر پرێ دا هاڤێت و د ئهنجام دا ههمێ كاریته و دهپێن
دارى و كهرستێن دى بئاڤێ دا چوون لوى دهمى بارهگایێ (ئهسعهد خوشهبى)
ل دهڤهرا بهرواریا بوویه ل ژێر چاڤدێریا وى پرا بلبل جارهكا دى
هاته نیژهنكرن و مهبلهغێ (600) دیناران لێ هاته مهزاختن ،
نیژهنكرنا وێ كارهكێ ب ساناهى نهبوو وێ جارێ مه كاریته ژ گوندێ
سهردهشتێ برن بدیراتیا (4) كم ل ژێریا پرێ ئهڤ كاریته ههمێ مه ب
وهریس و كنفا گرێدان و ژێههل ب ئاڤیرا ههلكیشان مرۆڤ ل دێمى بوون
كاریته دئاڤێ دا !!!ئهڤى كارى چهند رۆژان ڤهدكێشا ، دانانا كاریتان
بو سهر كوچان شارهزایى دڤیا چونكو ل وهرزێ بهارى ههر پێنج كوچه د
ئاڤێ دانه دێ چاوا كاریتا دانێ سهر كوچان ل ئالیى كاریته لێ دا
سهرێ كاریتهى دانن سهر كوچێ ب هێزا مرۆڤان دا هێته پالدان و سهرێ
دى یێ كاریتهى دا ههندهك دارێن مهزن پێڤه گرێدهن بو هندێ دا
كێشهیا ههردو سهران هندى ئێك بیت و دا هێدى هێدى هێته پالدان تا د
گهههشته سهر كوچا دووێ پاشى ئهو مرۆڤێن شارهزا دا دسهر وى
كاریتهى را دهرباز بن كوچا دێ ژ بو كێشانا كاریتێ دووێ و بڤێ رهنگى
دا ههر شازده كاریته هینه ڤهگوهاستن بو سهر كوچان پشتێ ب دوماهیك
هاتنا ڤێ كارى دا ناڤ كاریتان لسهر كوچێ ب كسلێ هیته داگرتن و سهرێن
كاریتا ل ههمى ئالێن كوچا زێده دبوون وهك باریزه ئهوژى دبوونه پالپشت
ژبو هندێ دا پر یا قایم تربیت پشتى ڤێ كریارى دا لسهر كاریتا هێته دهپ
كرن و ئالیێت پرێ دا هینه جاخ كرن ژ بو هندێ دا هاتن و چون یا بێ
رویدان بیت ژ فڕینا مرۆڤان دپرێ دا و ژ ئالیهكێ دیڤه دا پتر بهرگریێ
بكهت ،من ژ زاردهڤێ یێن ژمه مهزنتر گوهلێ بو د گوت بانێ پرێ ژێ ب
حهلان و كسلێ دهاته هنین دا خو لبهر پێن گینهوهرن بگریت . سهدیق
سهعدێ بیتكارى گوت: تا سالا 1977 هاتن و چوون لسهر پرێ ههبوویه
پشتى گوندێن مه هاتینه كاڤل كرن پرا بلبل لسهر دهستى رژێما ژناڤ چووى
هاته سوتن و تا ڤێ گاڤێ دوى كاودانى دا مایه ههر دیسان ژێدهرى گوت
ههر كوچهكێ ناڤهك ههبوویه ژ لایێ رۆژ ههلاتى ڤه بو لایێ رۆژ ئاڤایێ
ڤه بڤى رهنگى(دێمك ، زراڤك ، مام شام ، مامزدین ، دیمك) وهسا دیار
دبیت هندهك ناڤ لسهر ناڤێ هوستایان هاتینه ناڤكرن و هندهك ژى لسهر
جهێ وى هاتنه ناڤ كرن . بدرێژاهیا پینج چهرخان ئهڤ كوچه مانه
خورست د نیڤا ئاڤێ دا مانه . فهره ئهڤ شینوارێ دێرین ژ لایێ ریڤهبهریا
شینواران ڤه بهێته نیژهنكرن .
ژێدهر:-
الاكراد فی بهدینان انور مائى
اماره بهدینان العباسیه محفوز العباسى
مجله دهوك ژماره(4) اسماعیل بادى
گوڤارا هاڤیبون ژماره(9)
| 