|
كوڤان
ئحسان یاسین
رهنگه دهمێ ههر خوێندهوارهك ئهڤێ نڤێسینێ
بخوینیت وهسا هزركهت كو ئایا بوچى كوچكا شاهى ل
سهرسنكێ ئاڤاهییهكێ ئهفسانهییه ؟مهرهم ژێ
ئهو نینه كو ئهڤروكه ئهڤ كوچكه جههكێ
ئهفسانهییه بهلكى ئهو سهردهمێ ئهف
ئاڤاهییه هاتیه ئاڤاكرن بو وى دهمى
ئهفسانهبو وتا ئهڤروكه باژێركێ سهرسنكێ
دخهملینیت ولههر جههكێ مروڤ بهرێ خو بدهته
سهرسنكێ خو لبهر چاڤێت مروڤى بهرزهناكهت.
ههڤالینو زانست وئایدلوژیێن نهتهوه پهرست دوو
تشتێن ژێك جودانه ،ژبهر هندێ راسته ئهف كوچكه
شاهێ عێراقێ بو خو دروست كربو لێ ئهو كهسێن
لسهر كاركرى ههر خهلكێ دهڤهرێ بوون ژبامهرنێ
وئامێدیێ وتاژیكا....هتد دهاتن ولێ كاردكر ئهڤه
ژلایهكى ڤه وژلایهكێ دى ڤه ڤهكولینێن دیروكى
لسهر جههكى پێتڤى راستیێ نه ئهگهر هاتو باشى
وخرابى تێدا ههبن ،لێ یائهم دزانین كو ئهف
كوچكه بو مهرهمێن گهشت وگوزارى هاتبو دروست
كرن وبتنێ لوهرزێ هاڤینێ شاه وخێزاناوى دهاتنه
دناف كوچكێ دا ،دیسان وهكى دانعهمرو پیرهمێر
دبێژن كو چ جارا نهخوشى وزیان بوخهلكى ژڤێ كوچكێ
دروست نهبویه ،مهرهم ژى ئهو نینه كو چ
بریارێن چاره نڤێسى ژڤێ كوچكێ دهرنهچوینه ئهز
بتنێ دێ ئیشارهتێ بئێك ژوانا دهم ئهوژى
دامهزراندنا حكومهتا نورى سهعیدى بو لسالا 1954
وئهف حكومهته هاته راگههاندن ل گهلیێ
سهرسنكێ،وگهلهك بریارێن دى نها مه وهخت نینه
كو ئهم بهحس لسهر بكهین ،ژبهر هندێ مه بفهر
دیت كو ئهم چهند تیشكهكا بهردهینه سهر
دیروك وبیناكارییا ڤێ قهسرێ.
پشتى پایزا سالا 1932 رێیا ترومبێلا گههشتییه
سهرسنكێ (ئهڤهژى چێروكهكا درێژه كو بهرى
دهمهكى ماموستا نهدیف محمد عهلى بابهتهك
لسهر ڤێ چهندێ لسولاڤا رهنگین بهلاڤ كربو) ڤێ
جادێ گهلهك كارتێكرن لسهر پێشكهفتنا سهرسنكێ
ژههمى لایاڤه كر، بتایبهتى سێربهندى وسهرنج
راكێشییا سهرسنكێ خو لدلێ وهسى وبنهمالا شاهى
دا كو كوچكهكێ لسهرسنكێ دانن بو مهرهما گهشت
وگوزاریێ ، وئهف گرێ قهسر لسهر هاتییه ئاڤاكرن
هاته ههلبژارتن بو ڤێ مهرهمێ.
ل سالا 1953 شاه فهیێهلێ دوویێ دهستههلاتا
عێراقێ وهرگرت (بێ گومان لژێر چاڤدێرییا وهێى
عبدلله ى) وههر لڤێ سالێدا دهست هاڤێته دروست
كرنا كوچكا شاهى لسهرسنكێ وپشتى دوو سالا ئهف
كوچكه هاته بدوماهى ئینان ،راماناوێ ژى ئهوه
كولسالا 1955 ئهف كوچكه بشێوازهكێ فهرمى هاته
ڤهكرن بئامادهبونا بهرپرسێن پله بلندێن عێراقێ
یێن وى وهختى دگهل چهندین سهروك عهشیر
وكهسایهتیێن دهڤهرێ (دیاره هندهك نڤێسهر
شاش بوینه كو دبێژن شاه عالیایێ سهرپهرشتییا ڤى
پروژهى كریه لێ یاكو ئهم دزانین كو شاه عالیا ل
23/كانونا ئێكێ/1950 مریه وهاتییه ڤهشارتن
لگورستانا شاها لتاخێ ئهعزهمییه لبهغدا) ،
دئاڤاكرنا قهسرێ دا گهلهك كهسا لسهرسنكێ
لسهر كاركریه وتا ئهڤروكه بهردهوامیێ بژیانێ
ددهن ولدور ئاخفتنێن وانا كریا ههر كرێكارهكى
رپیهك بو ژبلى هندهك وهختا كو شاه دهاته وێرێ
چهند پاره پێش كێشى وانا دكرن ،ئهف كهرستێن
بیناكارى بتایبهت بهر لگهلهك جها بتایبهتى
لدهور وبهرێن سهرسنكێ هاتبونه ئینان ،وبهحس
لسهر (بابێ داودى) دهێته كرن كو ئهو كهسه بو
یێ بهر دنكراندن و رێك وپێك دكرن ،وژبلى
ئهندهزییارێن دهڤهرا مویسل ئهندهزییارهكێ
بیانى چاڤدێرییا ڤى پروژهى دكر،وئهف كهسه
لوهرزێ هاڤینێدا دناف خیبهتهكێ دا دنڤستن
ولوهرزێ زڤستانێ دناف ئێك ژ ژورێن قهسرێ دا
دنڤستن .
ئهگهر ئهم بهێنه هونهرێ بیناكارییا قهسرێ
ئهف شێوازه لسهر دهمێ روناكبیرێ ئانكو لسهدا
16 و17 زاینى ل ئنگلترا دهركهفتى یه ،وباهرا
پتر ئهف شێوازه لسالێن بیستادا لچاخێ بورى
دهركهفتییه ئهگهر نه بتنێ ل بهریتانیا
دهێته دیتن ،وتا نوكهژى ئێك ژقهسرێن شاهێن
بهریتانى ئهف ستایلهیه وبتنێ لقهسرا شاهى
لسهرسنكێ ئهف هونهره یێ دیاره ئهگهر ئهم
بهراورد بكهین دگهل وان كوچكێن دى ئهڤێن
لعێراقێ ههین وهكى كوچكا سهلام لبهغدا.
ڤێ كوچكێ دوو دهرگهه ههنه دهرگههێ سهرهكى
بشێوازهكێ ئیكسهر دكهڤیته سهر هولا پێشوازى
كرنێ وئهف هوله یاگرێدایه دگهل هولا روینشتنێ
ودناف هولا روینشتنێدا كوچكێ ئاگرى(fire
place
) ههیه كو ئهڤهژى ستایلهكێ روژئاڤایه،وئهف
جهه یێ گرێدایه بشێوازهكێ ئێكسهر بجهێ خارنێ
ڤه، وپشتى وێ هولێ مروڤ دگههیته دوو ژورێن
نڤستنێ دناڤدا سهرشو ههنه(لسهر دهمێ نوى
دبێژنێ سویدى).
ئهگهر ئهم بهرێ خو بدهینه لایهنێ تایبهت
بشاهى ڤه كو دكهڤیته نهومێ ئێكێ (grand
floor plan
) كو پێك دهێت ژ دوو ژورێن نڤستنێ وبشێوازهكێ
ئێكسهر دكهڤنه سهر مهلهڤانگههێ وئهو نهومێ
دبندا ئانكو سهرداب(basement
grand
) كو جهێ خارنگهه وخزمهتكارایه ،ونهومێ عهردى
برێیا پهیسكهكێ دچیته سهر سهردابێ ودیسان
برێیا پهیسكهكێ دچیته سهر نهومێ ئێكێ(
first floor plan
) ئهگهر ئهم سهحكهینه لایهنێ باكورى چ
پهنجهرك تێدا نین چونكى دكهڤیته بهرامبهر
مهلهڤانگههێ ولایهنێ روژههلاتى دكهڤیته
بهرامبهر وان باخچێن جوان ئهوێن هاتینه
دروستكرن، ههر چ لایهنێ باشورى یه دكهڤیته
بهرامبهر دهرگههێ سهرهكى (بلا ژبیرا مه
نهچیت كو دهرگهههكێ تایبهت ویێ نهێنى بشاهى
ڤه ههیه) ولایهنێ روژئاڤایى دكهڤیته هنداف
وێ ئهیوانا مهزن ئهڤا دناف كوچكێ دا.
ئهگهر ئهم بهرێ خوبدهینه وان بهلهكونا
وستونا ودیسان ئهو گییانهوهرێن تێدا هاتینه
نهخشاندن (ژبلى وانا ئهوێن ێهدامى دروست كرین
پشتى نوژهن كرنا وێ لسالا 1989ز) دێ بیرا مه
لهونهرێ كلاسیكى یێ ئورپى ئینیت ،لسالا 2005
بریار ئهو بو كو ئهف جهه ببیته خانیێ
مێهڤانداریێ بو حكومهتا ههرێما كوردستانێ كو
كهسایهتیێن سیاسى وشاندێن بیانى لێ بهێنه
پێشوازى كرن لێ ئهف چهنده جى به جى نهبو،
وپشتى وى دهمى ئهف كوچكه كره دیارى بو شاهێ
ئوردنێ(شاه عبد لله كورێ شاه حسێن) وبهرى
دهمهكى شاندهكێ ئهندهزیارا هاتبو هنارتن
بمهرهما نوژهن كرنا وێ.
ژێدهر:
1_دیدارهك دگهل ماموستایێ كولیژا ئهندهزییاریا
بیناكارى لدهوكێ (كازم فازل خلیل)لروژا 4/3/2009.
2_ێادق اسماعیل:سرسنك المدینه التی تربعت على عرش
الجمال وڕێبحت عاێمه السیاحه فی بهدینان،مجله
الێوت اڵاخر،العدد164، 26/ایلول/2007.
|