|
محمد عبدالله ئامێدی
د دیروکا کوردستانێ دا
ئامێدیێ موما زانین و رهوشهنبیرییێ
ل درێژاهیا ژییێ خویێ بهردهوام رابویه ل
سهر هنارتنا روناهیێ داکو باژێرڤانی
بهرهف پێش بچیت و ژیانا مروڤانیێ خوش بیت ،
ئهف کهلها دێرین ههر دهم زانینگهههکا زیرهک
بوویه لهورا ههمی دهما جهێ بهرههڤکرنا
زانا و رهوشهنبیرا
بوویه ، باخچێ پێگههشتنا ناڤدارا
بوویه و ل ههردهمهکی ستێرا
زانایهکی یان هوزانڤانهکی ل ئهسمانێ وێ گهش
بوویه ژ بهر کو پایتهختێ میرگهها
کوردی بوویه کو میرێت وێ پویتهکێ زور د دا زانینێ .
ههروهسا ئامێدیێ رولهکێ
گرنگ و ب بها ههبو دمهیدانا رهوشهنبیریێ و زانینێ دا و یا ب ناڤ و دهنگ
بوویه دناڤ جڤاکا مللهتێ کورد دا لهوما دیروک نڤیسێ کوردێ مهزن
شهرهفخانێ بدلیسی و پشتی ( 400 ) چوار سهد سالا گوتی یه :
( ل چوار ئالیێ کوردا نهخاسمه
ل ئامێدیێ گهلهک علم و زانین ههنه ، و خودان شیانێن دزانیێت نهقلی و عهقلی دا
.. هتد ) .
یادیاره دهڤهرهکا وهکی ئامێدیێ گرنگیا خویا ئابوری و بازرگانی
و حکومرانی ههبیت دێ گرنگیا خویا
رهوشهنبیری ژی ههبیت ژبهر هندێ زانین و زانیاری لێ
بهڵاڤ بوویه، ئهو جهێ بێ
دهنگ و تهنا ئاڤهدان و بهرفرههی لێ ، روی گهها زانا رهوشهنبیر و خویندهڤانا
بو ژ ههر چوار کنار و قورنهتێن کوردستانێ و ژ دهرڤه ژی روی دگرید ، لێ ئاکنجی و
جهوار دبو ل خویندنگهه و مهدرهسێت وێ لنک زانا و کهنکهنه و فێهرس و ئافرهتێنت
وێ ، ژ سهیدا ماموستایێن بهرکهفتی و بسپور و شاهرهزا د ههمی بوارێت ژایانێ دا
خویندهڤانا ل بهر دهستێت وان دخواند و ژین و ژیارهکا ژ دهنک و خوش و بهرفره
دژین .
-
زانینگهها قوبههان ل کیرێ دکهڤیت :
ئهڤ زانینگههه ب ناڤ و
دهنگ دکهڤیته روبارێ ئامێدیێ یێ ژووری ناڤبهرا هاڤینگهها سویلاڤێ و کهلها ئامێدیێ
ل رۆژ ئاڤا ژووری یا کهلها ئامێدیێ . ئێک بو ژ مهزن ترین زانگههێن سهرانسهری
میرگهها بههدینان .
-
ناڤێ زانینگههێ :
ژ بو ڤهکرنا ڤێ زانینگههێ
سێ بوچون ههنه ئێک ژوان قوپههان :
ژ بهر کو گهلهک ( قوپه
) ئان ( گومبهت ) ل سهر بانێ وێ
ههبوون دوهختی دا و نوکهژی هندهک ژ شوینوارێن
ڤان قوپا ئان گومبهتا ماینه و گومبهتێن وێ ژی دویر ڤه دهاتنه دیتن .
-
قوباد :
ل دویڤ زانینا هندهک
نڤیسهڤانا دبێژن ژ ناڤێ کورێ ( سولتان حسێن وهلی ) هاتی یه ژبهرکو وی نویژهن
کریه و ناڤێ کورێ خو قوباد بهگێ ل سهر دانایه بهلێ وهسا دیاره ئهڤ زانینگههه
گهلهک ژ وێ کهڤن تره .
-
قوپا :
ل دویڤ بوچونێن هندهک کهسا
دبێن دبیت ناڤێ ئێکهمین مزگهفتا بوسلمانهتیێ ل سهر دانابیت ئهوا ل ئهرهبیا
سعودی هاتی ئاڤاکرن ژبهر هندێ دبێژنێ قوپه .
-
کهنگی هاتیه ئاڤاکرن :
ئاڤاکرنا ڤێ زانینگههێ
گهلهک یا کهڤنه هندهک کهس دبێژن ( 800 ) ههشت سهد سالا خویندن لێ هاتیه
خاندن بهلێ بارا پتر دیروک نڤیس ل سهر وێ بو چونێ نه :
- دبێژن :
ل سهر
دهمێ سولتان حسێن
وهلی هاتیه نویژهن کرن ، سالا ( 940 ) مشهختی ههڤبهری سالا ( 1534 )
زایینی تا سالا ( 981 ) مشهختی ههڤبهری سالا 1576 زایینی حکم کری بهلێ بارا پتر
ژ شوینوارا زانا دبێژن ل بهری ڤێ دیروکا مه گوتی کهڤن تره لهوما هاتیه گوتن
پشکا ژێری یا زانینگههێ یاکو پێک هاتی بو ژ مهزگهفتهکێ کو دوو حجره بو لیوانهکێ
ئهڤه ههبون . بهری دهمێ سولتان حسێن وهلی نویژهنکری یه و بهرفرههکریه ،
ناڤێ زانینگههێ ناڤهکێ ژ ههژی یه ، و بومبهرا زانستی یا مهزن لسهر دهمێ
سولتان حهسهن بابێ سولتان حسێن وهلی دهست پێ کریه بهلێ نه گههشت ب دوماهک
بینت ، تنێ سولتان حسێن وهلی ئهڤ کارێ بابێ خو تهمام کریه و ههروهسا ل
گهلهک
ژێدهرا هاتیه گوتن و نڤیسی یه کو ئهڤ زانینگههه گهلهکا کهڤنه هاتیه ئاڤاکرن
برهخ ئیمام ( محمد باقر ) ئهوێ ( ئیمام یوسف ) ژ بنهمالا پێغهمبهرێ
مهزن ( محمد ) ی سلاڤێن خودێ ل سهر بن ،
دهورێ چهرخێ چوارێ یێ مشهختی هاتی یه جێکرن دهست پێکێ یا بچوک و بهر
تهنگ بو بهلێ هاته چێکرن و بهرفرهکرن
ل سهر دهمێ سولتان حسێن وهلی و پشتی
چێکرنا وێ پێک هاتبو ژ ( 5 ) پێنچ رهخان ههر رهخهک ژ ڤان چهند ژورا ژبو ئاکنجی
کرنا خویندکاران و ژورهک یان دوو ژور بو ماموستایان و رهخهکێ تایبهت بو تێشت لێنان
و حازریێ ، دهست شویا و دهست نڤێژ شویشتنێ و ئهڤه دکهڤنه لایێ بنی و ل سینگێ وێ
ژ لایێ باشوری ڤه مزگهفتهکا بهرفره ههبو بانێ وێ پێنچ قوپه ( گومبهت ) ل
سهر ههبون ههر ئێک ژ یادی مهزنتر بو ئهوژی بو نڤێژا و خوتبا رۆژا ئهینی دهاتهکرن
کو خهلکێ ئامێدیێ و خویندکارا و ماموستا و خهلکێ رویباری روژا ئینی ههمی ل وێرێ
کومڤهدبوون ژ بو نڤێژا خوتبێ و پرانیا ژورێن ( حوجره ) یێن وێ ژ بو خویندکارا
دهاته بکار ئینان فرههیا زانینگههێ دبیته 25 میتر و ( 30 ) سهنتیمهتر و درێژاهیا
وێ ( 28 ) مهتره و دهرگههێ وێ یێسهرهکی ژ لایێ روژ ئاڤایێ ڤهیه دهێته دناڤ
زانینگههێ دا بلنداهیا دهرگههی ( 3,80 )
سێ میتر و ههشتێ سهنتیمهترا یا بلنده و فرههیا دهرگههی ( 2,80
) دوو میتر و ههشتی سهنتیمهتره و یا ب بهری و کلسێ
هاتی یه ئاڤاکرن و قوپێن وێ ب حهلانه سورا و کلسێ هاتی نه دروست کرن ژ دوو قاتا
ئاڤاهی پێک هاتبو ول کوژیا سهری ژلایێ باکوری ڤه منارهک ههبو وهکی منارا ئامێدیێ
بو بهلێ وهکی وێ یا بلند نهبو و نوکا بهس پهیسکێن وێ ماینه ئهڤ زانینگهها
قوپههان هندی ب ئهندازیراکا جوان هاتیه ئاڤاکرن کو ب رێک و پێکی خهملاندیه و
هاتن و چونا ناڤبهرا قاتێ ئێکێ و یێ دووێ ژناڤ ئاڤاهیێ بو حوجرێ لایێن رۆژ ههلاتی
و لایێن رۆژ ئاڤای کڤانێ رهواقا یێن ههردو برکێن ئاڤێ لێ ههبون ژبو رونیشتنێ و
خواندنێ دهاتنه بکار ئینان
. ئاڤا ڤێ زانینگههێ ژێدهرێن سهروکانیا سویلاڤێ دهات
بو سولینا و نوینا ناڤ ئاڤاهیێ دبونه سێ جورنی و نیڤا حهوشێ وهکی بازنهکێ ژ
جوکا ئاڤێ هاتبو
چێکرن و دبونه دوو جوک ئێک بو باخچهی و گولا ناف حهوشێ و یا دووێ
دچو ناڤ دهست شوا و جهێ حازریێ و ناف ئاڤاهیێ دا باشترین تهکنیک یا ئهندازیاری و
بیناسازی و هونهرێت جوان یێن سهردهمی هاتینه بکار ئینان و چهندین ئایهتێن
قورئانا پیرۆز و زهخارفێن جوان هاتینه نهخشاندن و ژلایێ ژێری ل سهر پرا قوپا و
کانیکا قوپا ههمی یا حهلان و فهرش کری بو گهلهکا دهست نڤێژا ل سهر رویباری
شوشتن تا دگههنه زانینگههێ پێت وان پیس نهدبون بڤێ چهندێ جوان و هونهریا
بیناسازی چهندین هوزانڤان و تورهڤانا و هوزان و پهخشان پێ ڤههاندین نهکو ئهڤ
ئێک ژوانا یه یا کو ماموستا ( طاهر روژدی ئامێدی ) پێ ڤههاندی یه و دبێژیت : -
چ تشتهکێ
عهجێبه
ئاڤاهیێ ڤێ مهدرهسێ
هوستایهکێ
( لبیب ) ه
خودانێ ڤێ ههندهسێ
خوینکارهکی
موهیبه
مهزن ژێ نهکه پرسێ
ئهڤانا
وهک خونینن
ب جمله کو بوینه سێ
وهرن ئاڤاهی
ببینن
دابزانن راستیێ قهوسێ
ئهو هوستایێ
داهی
بهرێت بڕین ب مشاری
مهخصوص بو
ڤی ئاڤاهی ههر
بو رزا خویندکاری
-
خاندنێن ڤێ زانینگههێ و پهرتوکخانا وێ یا مهزن :
ئێک ژ ئهگهرا هاتنا هژمارهکا زۆر ژ خویندکارا
ئهوبو کو پهرتوک خانا وێ یا مهزن و بهرفره لڤێ زانینگههێ ههبون و باشترین
پهرتوکێن ب زانسین بهرکهفتی دهست ب خویندکارا دکهفتن ل سهر ههمی لایهنێن
زانسێن دینی و دنیا وی و ههمی دهست نڤیس بون بارا پتر ژ ڤان پهرتوکێن دهست نڤیس
سولتان حسێن وهلی ئینابون و مورا وێ ل سهر بو ، مفایێ ژ وهرگرتنا شاگردو خویندکارا
و ههمی وهقفا سولتان حسێنی بون و هندهک ژوان ژی مورا بههرام پاشایێ مهزن ل
سهر بون پهرتوکێن ڤێ زانینگههێ پتر ژ ( 2000 ) دوو هزار دهست خهتا بون بهلێ
مخابن پشتی کاودانێن دهڤهرا ئامێدیێ نهخوش بوین و شهرێ گهلیێ مزیرکا ل هاڤینا
سالا 1919 ێ زایینی هاتیه کرن پشتی سهرکهفتنا دژمنێن زانین و پێشکهفتنێ ئهڤ پهرتوکه
و دهست نڤیسه هاتنه سوتن بدهستێن نهیارێن مللهتی کورد و ژوان ههمی پهرتوکا
بتنێ ( 400-450 ) دهست نڤیس و پهرتوکا قورتال بون ئهوژی هاتنه ڤهگوهاستن بو
مالا خودێ ژێ رازی مفتیێ ئامێدیێ کو ئهو دوماهیک ئێک بو رێڤهبهریا وێ دکر و دهرس
لێ دگوتن و پشتێ هنگی هاتنه ڤهگوهاستن دگهل کومهکا دیا دهست نڤیس و نامه بهلگهنامێن
گرنک و فهرمانێن تایبهت یێت میرێن ئامێدیێ بو پهرتوکخانبا رێڤهبهریا گشتی یا
شوینهواران و پشتی هنگی هاتنه ڤهگوستن بو بهغدا ( دار المحفوضات ) هاتینه پاراستن
خواندنا ڤێ زانینگههێ ل هاڤینێ بو وگهلهک جارا ماموستایێن ڤێ زانینگههێ ژ ( 60
) ماموستا پتر بون
و گهلهک جاران خویندکارێن ڤێ زانینگههێ د گههشتنه 400 خویندکاران
و پتر و ههمی ژی ئهو خویندکار بون ئهوێن ل جهێن دی دخواندن و باوهرنامێن بلند
وهرگرتن و پاشی ل زانینگهها قوپههان دهاتن وهرگرتن یا ههژی یه بێژن کو دراڤێ
رێڤهبرنا ڤێ زانینگههێ بو خویندکار و ماموستا و بو رێڤهبرنا وێ ژ ژێدهرێن
دارایێ یێ ڤێ زانینگههێ ژمێرین بههدینان بو ل ئامێدیێ کو داهاتیێ زهڤی و ئاقار و
چهمێن دهڤهرا بههدینان بون و دکانێن وێ ئهوێن هاتینه وهقف کرن ژ لایێ خهلکێ
ڤه ژ بو خێرا خو و ههروهسا چهند ئاش ژی ههبون . ئهف رهنگێ خاندنا ل دهاتنه
خواندن و ههمی تهصدیق کری بون ژ لایێ میرێن ئامێدیێ و سیستهمێ خویێ خواندنێ ههبو
، ژ علم و زانین دهاتنه خواندن یێن دینی ڤه بون ، ئهوژی ( 12 ) دوانزده علم بون
لهوما دگوتنێ مهلایێ دوانزده علم کو دوانزنده علوم دخواندن :-
1-علم النحو
2- علم الصرف
3- علم البیان
4- علم البدیع
5- علم المعانی
6- علم الادب
7- علم المنطق
8- علم الکلام
9- علم الهیئه
10- علم الاصول الفقه
11- علم التفسیر
12- علم الحدیث
ههروهسا
گهلهک زانسێن دی هاتنه خواندن ژوانا :-
1- علم الحساب
2- علم الهندسه
3-علم الفلسفه
4-علم الحکمه
5-علم الاسطراب
6-علم النجم والفلکیات
7-علم الطب
8- ههڤبهندی دگهل زانینگههێن دی :-
ههڤبهندی دگهل زانینگههێن دهڤهرێ ههبوینه
وهک زانینگهها میر ئاڤدهل و زانینگهها سور ل جزیرا بوتان و ڤێ زانینگههێ ههڤبهندیهکا
زانستی و ههڤالینی یا موکم دگهل زانکویا ئهزههر ل مسرێ ههبو
وگهلهک دهست
نڤیس ل ( ئهزههر ) ێ فرێکرنه زانینگهها قوپههان ل ئامێدیێ ژ بو درست کرنا ل
سهر بابهتا و حهدیسێن پیروز یێن گومان ل سهر ، زانایێن ئهزههر راو بوو
چونێن زانایێن قوپههان وهرگرتن و پاشی حکم ل سهرد دا و دوماهیک شانێ
زانکویا ئهزههر ل سالا ( 1960 ) ز هاتبونه ئامێدیێ ژ بو پهیوهندیا دگهل
ڤێ زانینگههێ .
- زانایێن ڤێ
زانینگههێ : -
- دماوێ ( 800 ) سالا ژیێ ڤێ زانینگههێ نێزیکی
هزاران کوڕێن کوردستانێ و دهرڤهی کوردستانێ و ب سهدان زانا و رهوشهنبیر و هزرڤان
و هوشمهند ل ڤێزانینگههێ دهرکهفتینه ژ وانا : ئهبو سعود
العمادی خودانێ تهفسیرا ئهبو سعود و رهسول سورجی و مهلا مهحمودی بو هوسی محمود
بههدینی و مهلا خهلیل سێرتی و مهلا یهحیا مزوری و مهلا شکری ئهفهندی و شێخ
غیاث الدین نهقشهبهندی و مهلا ئهنوهرێ مایی شێخ عبدالسلام بارزنی
و مهلا قاسمێ کوره و شێخ تاهایێ مایی و عبدلله ئامێدی و شێخ محمد مهغربی و
حسن نوحی قهمهری و گهلهکێن دی کو ههمی بونه ماموستا و زانا و شههرهزا
ههر ئێکێ جههکێ بلند گرد ل دهڤهرێن کوردستانێ کار کر ژ بو خزمهت تێگههاندنا
مروڤی کورد و کارێ وان ساشوارا و ماندی بونا وان شارستانیهت ل ڤێ دهڤهرێ پهیدابو
و تهمام بو پاشی خێر و بێرا گههشته ههمی کوردستانێ و دهولهتێن جیران لهورا
ئهڤرو ئهم ب دروستی دبینین ئهم
شانازیێ بڤان کهسا بکهین و خو سهر بلند بینین
بهرامبهر وان کو ئهڤرو ناسناما وان بهروی بکهین و رهوشهنبیری و رهسهنیا
مللهتێ خو بدهینه نیاین ژ بو خهلکێ خو .
-- ژێدهر
* میرگهها بههدینان یا عهباسی - مهحفوز محهمهد
عمهر - 1969 میسل .
* کوردێن بههدینان - مهلا ئهنوهرێ مایی -
چاپا دووێ 1999 - دهوک .
* میرگهها بههدینان - کاوه فهریق ئهحمهد
- ههولێر - کوردستان -، 2000 .
* ئامێدیێ ل سهر دهمێن جودا - عهباس عهزاوی
- کوردستان - ، 1988 .
* شهرهفنامه - میر شهرهفخانێ بهدلیسی -
2001 - کوردستان .
* دهمکی توڤی - د. مهسعود کتانی - ؟ 2001 ههولێر
- ئاراس .
* دیروکا زانایێن کورد - محهمهد عهلی قهرهداغی
2000 بهرگێ سێ .
* گوڤارا دهوک - ژماره - 4- 1988 - محهمهد
عبدلله ئامێدی .
* گوڤارا دهوک - ژماره4- 1988 - ماموستا عبدالکریم
فهندی .
* گوڤارا دهوک - ژماره10-2000 - حسین علی بهرواری
.
|
