|
كوڤان
ئحسان یاسین
كێسته یان كوێستان یان دێ بێژنێ بهههشتهكا
سێربهند چونكى بدهیان زانا وروشهنبیر وهوزانڤان
لێ دهرچوینه و ئهم بمافهكێ وان ددانین دهمێ
سروشێ هوزانهكێ بو وان دهێته خوار وبدهیان
پهیڤێن جوان برێزه هوزانهكێ لبن زنارێ كێسته
دڤههینن وپێش كێشى خهملا وى گوندێ جوان دكهن
،ئاه ل ڤێرێ پرسیارهك سهر ههلددهت ودبێژیت
كیسته چى یه؟ ههڤالینو بهرسڤا ڤێ پرسیارێ
بچهند رێزهكا ناهێته دان ودیسان بپێنوسهكێ
وهستاى ئهف پرسیاره دێ مینیت بێ بهرسڤ! ونه
بتنێ بڤێ نڤێسینا كێم دێ وێ دیروكا زهبلهح پێش
كێشى ههوه كهین ،بهلكى ئهڤا دهێت نڤێسین بتنێ
دلوپهكه ژ ئوقیانوسهكێ دیروكى یێ بێ
خودان!دیسان نڤێسهر وبسپورێن دیروكى خو لڤى گوندى
نهكریه خودان نزانم ژ بهر چ یان ژى هندهك
فلكێن دى یێن دیروكى تێدا ههنه ؟!.
كێسته گوندهكێ جوانه سهر بناحیا كانى ماسێ
ونزیكى 30كم یا ژێ دویره ههلبهت گوندێ كهڤن
نهمایه بهلكى خهلكێ گوندى لخاریا كێستا كهڤن
دژین لجههكى دبێژنى (گهرمكێ) ،ناڤێ كێسته ژ
كویستان هاتیه ئهڤهژى ژ بارودوخێ كهش و
ههوایى دیار دبیت دیسان كێستهكا دى ههیه ل
زاخو ،دیسان بهحس لسهر ناڤێ كێسته رهش دهێته
كرن
، بهروڤاژییهك دناف بهرا پهیڤا كێسته و
گهرمكێ دا ههیه،ماموستا (جمال بابان) د
پهرتوكا خودا(ڕێول ڕسماء المدن والمواقع
العراقیه) بهحس لسهر ناڤێ كێسته نهكریه و
وهكى ئهم دزانین كو ئهف پهرتوكه ژێدهرێ
سهرهكى یه بو شروڤهكرنا ناڤێن جها.
پشتى ئهم برێ كهفتین بهرهف گوندێ كێسته كاك
(وحید كێستهیى) خو ماندى كر و ئهو رێكه دگهل
مه برى ،پاشى ئهم ژ جادا قێرى بسهركهفتین بو
دهمێ 45 خولهكا ب پیا مروڤ دگههیته سهر گوندێ
كێسته ،درێیدا گورستانهك ههیه كو دبێژنێ
(مناسبێ تربێ غهریب) كو ژ چهند گورهكا پێك دهێت
نه دویره گورێ چهند فهقا بیت كو ل قوتابخانا
كێسته دخاند وبههر ئهگهرهكێ بیت ل وێرێ
هاتینه كوشتن و ڤهشارتن و خهلكێ گوندى بچاڤهكێ
پیروز تهماشهى وانا دكهت.
مزگهفتا كێسته :
ئهف مزگهفته دكهڤیته دناف گوندێ كێستهدا
ئهز دشێم بێژم ل ناڤهراسا گوندى یه وبتنێ
شینوارێن چهند دیوارهكا ژێ ماینه ،ئهف
مزگهفته ژ دوو نهوما پێك دهات ههر چ نهومێ خارێ
بو كو دهرگههێ وێ ژ لایێ باشورى ڤه دهات ولدور
ئاخفتنێن ماموستا (رزگار كێستهى) كو دهرگههێ وێ
ژ دارى هاتبو دروست كرن وئهف نهومه بو كوگاكرنا
تشتێن مزگهفتێ دهاته بكار ئینان وهكى پێتڤیێت
مزگهفتێ لێ دهاتنه پاراستن....هتد،ههر چ نهومێ
دوویێ بو كو بهشهكێ وێ دكهفته سهر نهومێ ئێكێ
و بهشێ دى دكهڤیته سهر عهردى ژ بهر دژواریا
سروشتى و نه رێك و پێكیا عهردى ،لایێ روژههلاتى
بههویهك تێدا ههبو و دوو پهنجهرك تێدا ههبون
كو بشێوازهكێ چوار لایى هاتبونه دروست كرن ئێك
بو لایێ باشورى بو ئهوا دى بو لایێ روژ ههلاتى
بو ودنافدا جهێ گوتار خواندنا مزگهفتێ بو دیسان
لایێ روژههلاتا مزگهفتێ سێ نیف بازنه(قوس)
ههبون یان كو ئهم دشێن بێژین كو شێوازێ
دابهشكرنا سێ لایى ل مزگهفتا كێسته دهردكهت
ئهڤه ژ لایێ بیناكارى ڤه ،لدور دیروكا مزگهفتا
كێسته چهندین رایێن جیاواز ههنه ژوانا هندهك
دزڤرینهڤه سهردهمێ عباسى (132_656ك) ودبێژن كو
ئهف مزگهفته لسهر وى دهمى هاتیه دروست كرن
ئهرێ ئهف رایه دجهێ خودایه؟ رهنگه چونكى
لسهر دهمێ عهباسیا دهست ههلات ومزگهفت
وقوتابخانه ژێك جودا بونه ئهڤێ چهندێ ئهم
بدور نزانین كو بزڤریته سهر دهمێ عهباسى ،لێ
بهرێز (وهێفی مهلا ئهمین) بو مه راگههاند كو
لسهر ئێك ژ ستونێن مزگهفتێ ژمارا( 1110ك ) نڤێسى
بو ،ئهف مزگهفته (بگهلهك خهزینێن خو یێن
زانستى ڤه) ل سالا1976 كهفته ژێر
TNT
كرنێ ڤه ژ لایێ رژێما چویى( بلا بچیت ئهو رژێمه
وناڤێ وێ ژى نهمینیت) وههمى هیمایێن مزگهفتێ
هاتنه تێك شێلان و ژناف چون وبتنێ چهند
دلسوزهكا چهندین دهست نڤێس ژێ پاراستى نه
دپهیڤێن بهێت دا دێ بهحس لسهر كهین ،ژ بهر
نیاسێن ڤێ مزگهفتێ (ئهنوهر مایێ د پهرتوكا
خودا الاكراد فی بهدینان بهحس لسهر ئیبراهیم
كێستهیى دكهت ودبێژیت خودانێ شارهزایێ بو
دبههرا پتر ژ زانستا وشروڤهكرنا پهیرهوێن
فقهى) دیسان ژ زانایێن بناڤ ودهنگ( مهلا ئهبو
زید ،مهلا عبدا لحمید ،مهلا یوسف، مهلا عبدا
لله.....هتد).
مهدرهسا كێسته:
دكهڤیته ژێرییا مزگهفتێ بو لایێ باشورێ
روژههلاتى بچهند مهترهكا ئهڤا ژێ مایى بتنێ
شینوارێن چوار ژورانه ،دهرگههێ قوتابخانێ
دكهڤیته لایهنێ روژئاڤایى دكولانهكێ را دهات
تا دهاته ناف قوتابخانێ دا ژورا سهرهكى یان كو
ژورا خواندنێ دكهڤیته باكورێ روژئاڤایێ
مهدرهسێ ژورهكا لاكێشهییه بلندیا دیوارێن وێ
دناف بهرا (1_1،5م) ماینه ودهرگههێ ژورێ
دكهڤیته لایهنێ روژههلاتى و پهنجهركا وێ
دكهڤیته لایهنێ باشورى ،درێژاهیا ژورىّ (7،60م)
وپانیا وێ(3،60م) دبهرامبهر ڤێ ژورێ ژورا مهلاى
ههیه دیسان دوو ژورێن دى ههنه دكهڤنه خاریا
ڤان ژورا و حهوشهكا(curt
yard
)ڤهكرى ههیه دیسان وهسا دهێته گوتن كو ئهف
قوتابخانه یا مهزن بو گهلهك لێ مخابن چ تشتێ
وهسا ژێ نهمایه وئاڤ بسولینا گههشتبو
مهدرهسێ بدویراتیا پتر ژ كیلو مهترهكێ ژ لایێ
كانیهكێ لنزیك تربێ غهریب ڤه، لدور دیروكا ڤێ
قوتابخانێ براستى بیر وبوچونێن جیاواز ههنه
د.عبد الله خورشید قادر د پهرتوكا خودا
(بیناكاریا ئسلامى ل ئامێدیێ تا سهدا ههژدێ
زاینى) دبێژیت: كو ئهف قوتابخانه دزڤریته
سهردهمێ چهند بنهمالهكێن عهباسى كو گهلهك
حهزا فێربون وزانینێ ههبو دوى سهردهمى دا لێ
ئهف قوتابخانه ژناف چوو وپهرتوكخاناوێ كو
كومهكا پهرتوكێن گرنگ تێدابون ئهوژى هاتنه
ژناف برن وچ ژێ نهما،دیسان رایهكا دى ههیه كو
باهرا پتر ژ نڤێسهرا پشتا خو پێ گهرم دكهن
دزڤرینهڤه بو میرێ میرگهها بههدینان (میر
حهسنێ بادینى 1470_1534ز) بابێ میر(حسێن وهلى)
ودبێژن ئهڤى میرى گهلهك گرنگى بخاندن ونڤێسینا
دایه و چهند قوتابخانهیهك ل دهڤهرێ
دامهزراندى نه وهكى( كێسته ومایێ وشهرانش
وربتكێ) وئهڤى میرى هاریكارى لسهر قوتابى
وماموستایا پێش كێش دكرن بو وێ چهندێ بشێن
بهردهوامیێ بخاندنا خو بدهن ،دیسان هندهك
وهێف دكهن بقوتابخانا دوویێ پشتى قوتابخانا(
قوبا) ل ئامێدیێ ژبو مهرهمێن زانستى ودانا
ئیجازێت زانایى ،ههلبهت دوو جورێن زانستا تێدا
دهاتنه خواندن (زانستێن ڤهگوهاستنێ_العلوم
النقلیه) وئهف جورێ زانستا زانستێن ئاینى نه
ودیسان (زانستێن هوشمهندى_العلوم العقلیه) وئهف
جورێ زانستا دنیایى نه ،ئهو جورێن زانستا پێك
هاتى بون ژ( فقه وشریعه،فهرموده وتهفسیر،
زمانێ فارسى وعهرهبى، نحو وێرف
،ئهدهب....هتد).
ههروكى مه بهحس كرى كو لسالا1976 ئهف جهه
هاته
TNT
كرن ژ لایێ رژێما چویى وتێدا گهلهك ژ ئهنتیكێن
دیروكى وئاینى وزانستى هاتنه ژناف برن ئهڤهژى
بیرا مه ل هولاكوى دئینیت دهمێ پهرتوكخانا
بهغدا دناف ئاڤا دجله دا بهرداى ورهنگێ روبارى
شین بویى! مام (محمد سلیم كێستهیى) خهلكێ گوندى
یه بدلسوزیا خو چهند پهرتوكهك ژ بهرمایێن ڤێ
قوتابخانێ پاراستى نه براستى جهێ رێزگرتنێ یه
ژوان پهرتوكان( نوبارا بچوكان یا ئهحمهدێ خانێ
بدهست نڤێسى،قورئانا پیروز بدهست نڤێسى و
شروڤهكرنا قورئانا پیروز بشێوازێ شعر ئهڤهژى یا
بدهست نڤێسیه كو دزڤریته ڤه بو مهلا ئهبو
زید ل سالا 1230ك و گولستانا سهعدى شیرازى و
ههوهكى مام محمد سلیم دبێژیت كو پهرتوكا(
ئهنوار وئبن حهجهر) كو دوو پهرتوكێن گرنگن بو
شروڤهكرنا قورئانا پیروز كو ژیێ وان ژ 500 سالا
دبورى هاتنه سوتن وژ ناف برن ودیسان چهندین
پهرتوكێن گرنگ دناف مالا ڤى دلسوزى دا
دپاراستینه ونڤێسهرێن تایبهتمهند دشێن چهندین
ڤهكولینا لسهر ڤان پهرتوكا( دهست نڤێسا)
ئهنجام بدهن وچهندهك ژ دیروكا ڤێ قوتابخانا
زانستى بهێته زانین ، ژ لایهكێ دیڤه (وێفی
مهلا ئهمین) ژى چهندین پهرتوكێن ڤى جورى لدهف
خو پاراستینه ژوانا (الفیه ابن مالك) بو
شروڤهكرنا (نحو وێرف) وچهندین پهرتوكێن دى كو
ژیێ وان ژ 100 سالا دبوریت ئهڤهژى نیشانا دلسوزى
یه .
دیسان ل خاریا قوتابخانا كێسته بو لایێ باشورى
گورستانا كێسته ههیه كو گورستانهكا مهزن
وكهڤناره لڤێرێ دوو گورێن كهڤن ههنه كو یێن
ههر ئێك ژ ( ئسماعیل مهحمودى وكورێ وى نه)
لسهر كێلیا وانا روژ ئاڤایى چهند نڤێسینهك
ههنه بهحس لسهر ناڤ و كوشتنا وى دهێته كرن ل
سالا 1230ك وكێلیا وى یا روژههلاتێ چهندین هیما
ههنه ژ وانا هیمایێ خهنجهرهكێ یه ،لدور
پێزانینا كو ئهف ههردوو گوره دزڤرنهڤه بو
كوچهرێن زێدكا و لشهرهكى هاتینه كوشتن ل
جههكى بناڤێ (خارێ سمائیلى) و خهلكى گهلهك
ستران و ئهفسانه پێڤه ڤههاندنه ،دیسان گورێ
(یعقوب گراڤى ) ژى ل ڤى مهزارى یه.
دیسان دوو ژورێن دى ههنه كو دبێژنێ خزینه
ئهوژى دوو ژورن كو دبهرى را هاتینه كولان وبانێ
وان ببهرێن پهحن هاتیه دروست كرن وئاخ لسهر
هاتیه دانان ،دیسان چهندین جهێن گرێدایى بئاینى
ڤه ههنه ژواناخلوا (فهق خدرى) كو جهێ پهرستنێ
وئاینداریێ بویه.
ژ لایهكێ دیڤه پرهكا مهزن وسهیر ل باشورێ
روژئاڤا كێسته ههیه كو دبێژنێ (پرا بیامێ )
ههلبهت ئهف پره ژ سێ دنگا(ستونا) پێك هاتیه و
خهلكێ گوندى دبێژنێ(كوچێ بیامێ) وستونێ وێ یێ
دناف ئاڤێ دا بباشى مایه وهكى لولهكێ یه
ببهرێ رێك وپێك دگهل كسلێ دا هاتیه دروست كرن
دیسان هندهك بهرێن زهبلهح ل ستونێ وێ یێ
باكورى ماینه كو بقهبارهكێ گهلهك مهزنن ،
دیروكا ڤێ پرێ نه یازانى یه وچ ڤهكولێنێن دروست
لسهر نههاتینه كرن دیسان دهێته گوتن كو ئهف
پره ژ ناڤێ وێ دیار بو گههاندنا پهیامێ بویه
راسته دكارێ خودا لێ نه ژ ناڤێ وێ چ بنهكوكێن
زانستى بو نینن بهلكو هاتیه بكارئینان بو پێگڤه
گرێدانا كێسته دگهل كهلا بیامێ ونزارێ بیامێ بو
سهلماندنا ڤێ چهندێ ههبونا كومهكا دویرگهها ل
دهوروبهرێن پرێ بو زێرهڤانى كرنێ رهنگه جهێ
هاتن وچونا سهركردا ولهشكهرى بیت ژ بو كهلا
بیامێ ،دیسان شێنوارێن ڤێ پرێ نه وهكى شێنوارێن
چ پرێن دى یه ل دهڤهرێ وهكى (پرا دهلال وپرا
كهلیا وپرا بلبل) كو میرگهها بههدینان
ئاڤاكرینه ،وئهڤا ژێ مایى یابهرهف نهمان
وخرابیێ ڤه دچیت وكهسێ تا ئهڤروكه خو لڤان
شینوارا نهكریه خودان وههمى پێكڤه یێ بهرهف
نهمانێ ڤه دچن وئهڤهژى دێ دیروكهكا مهزن ژ
دهست مه دهت!!.
ژێدهر:
1_عبد الله خورشید قادر:بیناكاریا ئسلامى ل
ئامێدیێ تا سهدا ههژدێ زاینى،نامهكا دكتورایێ
یا نهبهلاف كرى،ههولێر،2008.
2_كامیران عبدالێمد احمد دوسكى:بههدینان لدوماهیا
سهر دهمێ عوسمانى 1876_1914ز،ههولێر،2007.
3_انور مایى: الاكراد فی بهدینان،چاپا دوویێ
،دهوك،1999.
4_چهند دیدارێن جودا جودا دگهل بهرێزان( رزگار
كێستهى، موسى كێستهى، محمد سلیم كێستهى ،محمد
عبدالله ئامێدى، وهحید كێستهى ،وێفی مهلا
ئهمین،ماجد كێستهى).
|
