|
کۆڤان ئیحسان یاسین
بیگومان شوینوار ئێك
ژدکیومێنتێن ههبوونا ههر مللهتهکینه ومللهتێن جیهانێ ب شانازی
وشکومهندی بهری خۆددهنه شینواران ، ههر بۆ ڤێ چهندێ نهتهوهیێن
ئێکگرتی ریکخراوا یۆنسکۆ بۆ ڤێ مهرهمێ دانایه ، ژبۆ پاراستنا کولتوور
وشوینوارێن مرۆڤایهتیێ ، مهزنترین شارستانیهت ل جیهانێ ل سهر خاکێ
کوردستانێ سهرههلدایه ئهوژی شارستانیهتا دۆلا دوو رووباران کو ئهڤروکه
بابهتهکێ زانستی یه ل ههمی زانکویێن جیهانێ دهێته خواندن ، ل دهڤهرا
مه ئێك ژمهزنترین میرگهها بههدینانه ، و کۆمهلهکا شوینواران بۆ
مه ب جهه هێلاینه و ئهڤروکه یێ دهڤهرا مه دخهملینن ، ئێک
ژوان شوینوارێن گرنگ پرا گهلیێ رهشاڤایه ، ئهوا دکهڤیته سهر
رووبارێ روویێ شین ل دهڤهرا دێرهلوکێ ، ئهڤ پره ل سالا 1952ێ ل
سهر دهستێ ڤهکولهر(ئهحمهد حاج مههدی) هاتیه راگههاندن وهکو
شوینوارهک سهر ب قهزا ئامیدیێ ڤه و هاتیه تومارکرن ل پهرتووکا جهێن
شوینواری ل عیراقێ ل سالا 1970 ێ .
ئهڤ پره(50م) یا
درێژه ، و فرههیا وێ دناڤبهرا(3-30،3)م دایه ، و ژ پێنج ستتونا پێك
دهێت ، هندهک ژوان ستوونا ب شێوهیهکێ باش ماینه وبلندترین خال تێدا(10م)ن
و ژ پێنج ئاڤرویان(قهنتهره) پێک دهێت ب تنێ سهرێ ئێک ژوان ئاڤرویان
مایه ئهوژی بهرهڤ خرابیێ ڤه دچیت ، ب رهنگهکێ رێك و پێك ئهڤ
سروشتێ ڤێ دهڤهرێ ، گرنگیا ڤێ پرێ ژلایێ خزمهتگوزاری ڤه ئهوه کو
ههردوو لایێن رووباری پێکڤه گرێداینه ژبۆ مهرهمێن هاتن و چوونێ و
بازرگانی دسهر دهمێن کهڤندا ، دیروکا ڤێ پرێ نههاتیه زانین
رهنگه ل سهر دهستێ میر(حسین وهلی – 1534-1576) یان ل سهر دهستێ
ئێك ژ کورێن وی هاتبیته دروستکرن ژبهرکو چ نڤێسین و نهخش و نیگار ل
سهر نینن و ئهڤ شێوازێ بیناسازی نه یێ دیاره ئهم نهشێین ب
هویراتی دیروکا وێ دیار بکهین ، رهنگه ئهڤ پره بزڤریته دهمێ
حسێن وهلی وهکی مه بهحس کری چونکه ل سهر دهمێ ڤی میرێ میرگهها
بههدینان بهرفرههیهکا مهزن ژلایێ شارستانی و بیناسازی ب خۆڤه گرتبوو
، گرنگیا ڤێ پرێ ژلایێ شوینواریڤه ژ هندێ دهێت کو ب تنێ سێ پرێن ب ڤی
رهنگی ل کوردستانێ ههنه ئهوژی پرا(دهلال) ل زاخو وپرا (دیاربهکر)
ل باکۆرێ کوردستانێ و پرا(گهلیێ رهشاڤا) کو شێوازهکێ بیناسازی یێ
تایبهته ب کوردستانێ ڤه ، بهلکی ئهڤرۆکه ڤهکۆلینێن ماستهر و
دکتۆرایێ ل سهر دهێنه ئهنجامدان ژلایێ زانکویێن کوردستانێ ڤه ، و
گهلهک گرنگیا خۆههیه بۆ زانینا دیروک و شارستانیهتا دهڤهرێ.
دههیڤا گولانێ دا ل
سالا 2008 ێ هندهک کهس رابووینه ب مهرهما ئینانادهرا زێری و پشتا
خۆب هندهک ئهفسانا راست کریه ئهوێن دبێژن کو پرا ژ زێری هاتیه
دروستکرن ، و ئهڤ کهسه رابووینه ب کارئینانا ئامیرێن ڤهکولینێ ،
پشتی هینگێ ماددێ( TNT
) ب کارئینایه و زیانهکا مهزن گههاندیه ستوونا روژئاڤای ، ههلبهت
ب کێماتی ڤه ئهڤه 500 ساله رووبارهکێ دژوار دبن را دچیت وباران نه
شیایه ڤێ پرێ خراب کهت ب تنێ ب چهند چرکهیهکا و ب کارئینانا ( TNT
) هاته خرابکرن و ئهڤ خرابکرنه دێ بیته ئهگهرا ژناڤچوونا ڤێ
ستوینێ ب ئێکجاری چونکی ئهو دهمێ ئاڤ بلند دبیت دێ شێت چیته دناڤ
کونێت سوتینێ دا و دئهنجامدا دێ هێته ههرفاندن ، ژبهرکو پتر ژ 750
جهێن شوینواری مه ل دهڤهرێ ههنه رێڤهبهریا شوینوارا نه شێت بۆ
ههر جههکی زێرهڤانهکی دابین بکهت .
پشتی خرابرکرنا پرێ ب
دوو ههیڤان مزگهفتا گهلیێ بێسرێ ئهوا ژیێ وێ 800 سال دهێته
خرابکرن ، لهورا دبێژینه ڤان کهسان هوین ب خۆ زێرهڤانێن ههبوونا
خۆبن ، دیسان دێ بیژینه وان کهسان ئهڤێن پر ههفاندی پر ب خۆ زێره
و ههبوونا وێ وهکو شوینوارهک زێره و دیتنا وێ زێره ما دێ بۆچی ل
زێری گهرن ، ئهڤجا داخوازێ ژخهلکێ مه دکهین کو گرنگیێ ب ڤان
بابهتان بدهن و ئاخفتنا (شیشرۆن)ی ژبیر نهکهن دهمێ دبێژیت(ئهوێ چ
ژدیروکا مللهتێ خۆ نهزانیت دێ مینیت نهزان تا دوماهیێ).
| 
