|
كوڤان ئحسان یاسین
شینوارناسى زانستهكێ بهرفرهه و بێ سنوره وههر
شینوارهكى گرنگیا خو ههیه بو دانا پێزانینێن
دیروكى و شارستانى (ئهم دێ بێژین شارستانى چونكى
ههر پێنگاڤهكا مروڤى ژ نوى وكهڤن بهرهف داهێنانێ
و پێشكهفتنێ هاڤێتبیت بهرهف شارستانییهتێ یه
) مور ئامیرهكه كو مروڤى ههر ژ كهڤن بكارئیناى
بو دیاركرنا مولكیهتا ههر تشتهكى ،مور د دیروكێدا
دبنه دوو جور(مورا ساده_stamp
seals
) و(مورا لولهى_cylinder
seals)
وههر ئێك ژ ڤان جورا لدویف سهردهم ودهستههلاتێ
دهاتنه كوهرین جار بهرهف باشتر و بهروڤاژى .
بوچى مور؟
مروڤى ههر ژ ههبونا خو هزر كریه كو پێتڤیه ئهو
ههڤركیێ دگهل ژیانێ ودهور وبهرێن خو بكهت و ژیان
لدهف مروڤى شكهلك سهرییهكه (مغامره)وپێتڤیه
بكهتن ئهگهر نه دێ ههبونا وى دمهترسێدابیت،ههر
ئهڤێ ههڤركیێ هێدى هێدى یاسا دناف مروڤان دا
دروست كرینه و لدوماهیێ كومهلگهههكا بچویك
دروست بویه كو زانا دبێژنێ (دهولهتێن باژێرى)ههر
وهكى زانا(جاكبسون) دبێژیت كو ئهڤه كهڤنترین
شێوازێ دهستههلاتا مهدهنیه یه كو لدولا دوو
روبارا سهرههلدایه ،ومروڤ دوێ چهندێ گههشتیه
كو( ئهف تشته یێ فلان كهسى یه......بێ وێ
چهندێ یاسایهك ههبیت كو مروڤا دلنیاكهت تشتێ
وى بهرزهنهبیت وههر بمینیت سهر ناڤێ وى)
لڤێرێ هزرهك بو مروڤا دهركهفت كو ئامیرهكى
بكاربینیت بو دیاركرنا مولكێ خو بههر رهنگهكى و
مور هاته دروست كرن بو ڤێ مهرهمێ.
مور ژ چ مادده و چاوا دهاته دروست كرن؟
بو بهرسڤدانا ڤێ پرسیارێ پێتڤیه ئهم بچینه
سهر سهردهمێن دیروكى وچهند مورهكا شروڤه
بكهین مور ژ گهلهك مادا هاتیه دروست كرن ئێكهم
مور ژ بهرى هاتیه دروست كرن پاشى هندهك جورێن
بهرا مروڤى زانینه گهلهك بهرێن بها هاتینه
بكارئینان وهكى بهرێ رهش و لازورد ولاستیكى(acrylics)
و مهرمهرێ ڤهبوى( ئهلاباستهرى_alabaster)
ههلبهت جورێ بهرى كارتێكرنا سهر وردیا وێنه
وبابهتا لسهر مورا ههى بو نمونه(دهمێ بهرهك
دهێته بكارئینان بو دروستكرنا مورهكێ و ژ جورێ
بهرێ رهق بیت دێ كێشانا وێنا یا لسهر زهحمهت
بیت) دیسان مروڤى بزاڤ كریه كو مورا ژ ههریێ
دروست بكهت پشتى دهێته سوتن دیسان ئاسن و برونز
سفر ژى بو ڤێ مهرهمێ هاتینه بكارئینان،ههلبهت
رێكا دروستكرنا مورا ژ سهردهمهكى بو سهردهمهكێ
دى جیاوازه لێ باهرا پتر مور برێیا كونكرنێ ( (darling
دهاتنه دروست كرن ئهڤهژى برێیا ئامیرهكێ تیژ
كو بهاریكاریا وى وێنه
و نڤێسین لسهر دهاتنه نهخش كرن ،ودیسان
كونهك لنیڤا مورا لولهى دهاته كرن بو مهرهما
ههلاویستنێ بستویێ خوڤه وگهلهك جارا برێیا وێ
كونێ مروڤ دزانیت كا ئهف موره یا دروسته یان
مزهوهره .
قوناغێن كوهرین وپێشكهفتنا مورا.
ئێكهمین جورێ مورێ كو تا نها كهفتینه بهر دهستێ
ڤهكولهرا دزڤرنهڤه بو گوندێ (چهتهل هویوك)
ئهوێ دكهڤیته كوردستانا باكور كو زانا (جیمس
میلارت) ل سالا 1958 ڤهكولین لێ كرینه و دپهرتوكا
خودا(كهڤنترین
شارستانیهت_ancient
civilizations
) بهحس لسهر كهڤنترین پهرستگهه ل جیهانێ
دكهت وئێكهم جورێ مورا ساده لوێرێ هاتیه دیتن،دزمانێ
سومهریدا دگوتنه مورێ (بورگول_burgol
) پاشان ئهكهدییا ئهف تێرمه بخو بكارئینا
بناڤێ (پوركولوم) ،ههلبهت دیاره كو پهیڤا پاكێت
ژ ڤێ چهندێ وهرگرتیه چونكى بهرى كو مور بهێته
داهێنان كرن برێیا باكیتێت گرتى هاتن وچوون دناف
بهرا (ئهم دشێین بێژین سهركردا) دهاته كرن
،دیاره دسهردهمێن كهڤندا مور بزهلامێن ئاینى
ڤه یا گرێداى بو چونكه ئهگهر ئهم بهرێ خو
بدهینه مورێن كهڤن باهرا پتر جارا خوداوهندهك
یا پتر دگهل زهلامهكێ ئاینى دهردكهڤن ئهڤه
ژ لایهكى ڤه و ژلایهكێ دیتر دیاره بو وێ
چهندێ ههر هزرا ترس وسههما خوداوهندا یا زال
بیت لسهر خهلكى و بو وهرگرتن و بهردهوامبونا
سهرهدهریێن ئاینى(religious
Selman
) لڤێرێ پرسیارهك سهرههلددهت و دبێژیت
ئایا ههر مالهكێ مورا خو ههبو؟ نهخێر دیاره
هندهك جهێن تایبهت مور ههبون و كارێن خهلكى
برێڤه دبرن ودزمانێ سومهریدا دگوتنه وان كهسا
(دهیانو_daiano
) دیاره وهكى قازیێ ئهڤرو بو،ههر چهنده
بسهدان هزار مور هاتینه دیتن ژ لایێ ڤهكولهرا
لێ ههر ئێك ژوانا یان سهركرده لسهره یان
خوداوهند وهندهك بابهتێن دى.
چ بابهت لسهر مورا دهاتنه كرن:
مور بو ئێكهم جار وهكى نڤشتیێ (amulet)
یان وهكى زبجیرهكێ بستوى ڤه دهاته ههلاویستن
،ئێكهم جورێ مورا بابهتێن سروشتى لسهر دهاتنه
كرن وهكى(چیا ودار ودگهل هندهك جورێن گیاندارا
كو ژ سروشتى دهاتنه وهرگرتن )پاشى مور بهرهف
قوناغهكا دى چوو ئهوژى دهركهفتنا وێنێن ئهفسانهى
و دیاره خهلكێ دولا دوو روبارا ئهف دیارده ژ
مهسریێن كهڤن وهرگرتیه چونكى ل هزارا چوارێ بهرى
زاینێ هندهك ئهژدههاكێن ئهفسانهى لسهر مورا
دهردكهڤن ،ئهفسانه ژى ژ بوشاییهكێ ناهێن بهلكو
كومهكا رویدانانه كو بشێوازهكێ كومهلایهتى دهێنه
ڤهگوهاستن ژ چینهكى بو ئێكێ دى
وهندهك هێرڤه وهوڤه پێڤه دهێنه كرن
،هێدى هێدى سهركردا وێنێن خو دانانه سهر مورا
دگهل وێنێن خوداوهندا وبابهتێن جورا وجور لسهر
مورا دهاتنه دیتن وگهلهك جارا بتنێ هیمایێن
خوداوهند وسهركردا لسهر دهاتنه كرن.
چاوا ئهم دشێن مورێ شروڤه بكهین:
ههر هونهرهك دهمێ دهێته شروڤهكرن
بابهتهكێ سهرهكى تێدا ههیه ژبلى چهند
بابهتێن لایهكى و گهلهك جارا كومهلهكا گرتا
(لقته) تێدا ههنه كو زانایێن ئورپى دبێژنێ(سینوماتوگرافى_cinematography)
برامانا زانستێ سینهمایێ و ئهوژى دهێته
پێناسهكرن كو كومهكا گرتا د ئێك وێنهدا یان
دئێك هونهردا و دیاركرنا بابهتێ سهرهكى
ولایهكى د وى هونهریدا ،ئهرێ ئهم دێ چاوا
زانین كهسا لسهر مورا شروگهكهین ؟ بو بهرسڤدانا
ڤێ پرسیارێ دیسان زانایێن ئورپى زانستهكى
بكاردئینن كو دبێژنێ (ئایكونوگرافیا_iconography)
ئایكونه رامان ژێ وێنێ مریهمێ یه لدهف مهسیحیا
لێ ئایكونوگرافیا زانستێ دیاركرنا كهسایه
دهونهریدا ئهڤهژى برێیا ههڤبهریكرنێ دناف
كومهكا مورادا دێ بینین كو ئێك كهس بو نمونه
بگهلهك شێوازا دكومهكا مورادا دهردكهڤیت
ژلایێ تانجێ وجل وبهرگا وشێوازێ راوستانێ ،میدى
بابكالبێن كوردانه ژ بهر ڤێ چهندێ دێ بو ههوهیێن
بهرێز شێوازێ مورێن وانا دیاركهین باهرا پتر
مورێن میدیا خوداوهند ئاهوره مێزدا لسهر دهردكهڤیت
ژ بلى چهند بابهتهكێن دى كو بژیانا وان ڤه
گرێداى بوون وهكى نێچیر كرنێ دیسان باز لسهرسهرێ
دوو شێرا ژى دهردكهڤیت ههر دیسان ل هندهك
جها كارتێكرنا مهسریا لسهر دهردكهڤیت وهكى
خودهوهندێن وانا لسهر مورێ دهردكهڤن
بتایبهت خوداوهند( بێس) وگهلهك بابهتێن
دى.
|