|
كوڤان ئحسان یاسین
بهرایى:ههر پارچهكا بچویكا شینوارا گهلهك پیزانینا
پێشكێشى مه دكهت ورهنگه برێیا پرتهكا بچویكا
شینوارا ( گوسك،نڤێسین، پاره....هتد) گهلهك ژ
نهێنێین دیروك و شارستانییهتا بدهته دهستێ مه
وئهم برێیا وانا بشێین دیروك ودهستههلاتا ئاینى
وكومهلایهتى وسیاسى بزانین و شروڤهبكهین.
بوچى پاره هاته دروست كرن؟
بو بهرسڤدانا ڤێ پرسیارێ پێتڤیه ئهم بزڤرینه
سهردهمێن كهڤن دهمێ مروڤى دهست ببازرگانیێ
كرى ئهڤهژى ژ وێ چهندێ هاتیه كو مروڤ پتر ژ
پێتڤیێن خو بهرههم بینیت وبهنێرته لایهكێ دى و
بهرامبهر وێ چهندێ ئهو تشتێن پێتڤى بدهست خوڤه
بینیت، یان ئهم دشێن بێژین (تشت بهرامبهر تشت!)
بو نموبه ئهڤێ ل كوردستانێ گهنمى بدهته ئهڤێ
لسوریێ بهرامبهر پهمبى و بهروڤاژى ڤێ چهندێ.
كهنگى پاره هاته دروست كرن؟
ههلبهت ژ لایهنێ دیروكى ڤه تا ئهڤرو ڤهكولینێن
ئاركیولوجى دبهردهوامن بو زانینا دیروكا
دروستكرنا پارهى لێ پاهرا پتر ژ كهڤن ناس ودیروك
نڤێسا درژدن لسهر وێ چهندێ كو پاره لسهدا حهفتێ
بهرى زاینێ یان بو سالا 625ب ز دزڤرینه ڤه
بتایبهت بو میرێن لیدیا ئهڤێن ل دهڤهرا ئهنادولا
سهرى و باكورێ كوردستانێ ههڤركى دگهل میدیا دكر
، دیسان دهێته گوتن كو بهرى لیدى پارا دروست
بكهن ئاشوریا هندهك بازنێن ئاسنى دروست كربوون و
ههمى بئێك قهباره بون ئهڤێ چهندێ بیردوزهك
لدهف هندهك زانایێن شینوارى پهیداكر كو ئاشورى
دهست پێشخهربوون بو دروست كرنا پارا لێ ئهف
بیردوزه توشى هندهك رهخنا بو وهكى نهبونا
ماددهیهكێ گران بها و نهبونا چ وێنا ونڤێسینا
لسهر وان قهدێن پارا ئهرێ چاوا ئهڤه دێ بنه
تشتهكێ گران بها ودێ سهرهدهرییهكا بازرگانى
پێ هێته كرن!!.
پاره ژ چ مادده دهاته دروست كرن؟
بو بهرسڤدانا ڤێ پرسیارێ پێتڤیه ئهم كومهكا پارا
شروڤه بكهین چونكى ژ گهلهك ماددا دهاته دروست
كرن وهكى (زێر وزیڤ ......هتد) ژ بلى گهلهك
ماددێن دى وئهگهر ئهم رابین پارچهكا پارهى
شروڤه بكهین دێ بینین ژ بلى ڤان ماددێن سهرهكى
گهلهك ماددێن دى دنافدا ههنه وهكى (تیتانیوم،
نیكل،كروم ،ئهسیوم، زرنیخ ،سفر،ئاسن، ئهنتیمون،
كالسیوم، زنك) ههلبهت بكارئینانا ڤان ماددا
لدویف شێواز وهێزا دهست ههلاتێ بوو بو نمونه
لسهردهمهكیدا دێ بینین گهلهك پارێن زێرى ههنه
ئهڤهژى وێ دگههینیت كو ئهو دهستههلات گهلهكا
بهێز وزهنگین بوو.
پهیڤا دینار ودهرههم چى یه؟
ئهف ههرددو پهیڤه دبنهكوكا خودا بو گریكا
(یونان) دزڤرنهڤه دینار ژ پهیڤا (دیناروس)
هاتیه ودهرههم ژ پهیڤا (دراخما) هاتیه و
عهرهبا ئهف ههرددو پهیڤه بچویك كرینه و بڤى
شێوازى هاتینه مهرهم ژێ تشتێ گران بها ودهنگمهنن.
رولێ پارهى دشروڤهكرنا سهردهمێن دیروكیدا:
رهنگه تا سالێن پێنجیادا چ گرنگیا وهسا ب پارهێ
كهڤن نههاتبیته دان وئهگهر گرنگى پێ هاتیبیته
دان بتنێ بوان ماددێن ژێ هاتیه دروست كرن وهكى
زێرى، لێ پشتى گهلهك ڤهكولهرا مفا ژێ وهرگرتى
بو دیاركرنا سهردهمێن دیروكى ئهڤرو بویه
بابهتهك جهێ پویتهدانا زانا وكهڤن نیاسا
وگهلهك نهێنیێن دیروكى پێ هاتنه ئاشكراكرن
،باهرا پتر ئهف پارێن لبهر دهستێ ڤهكولهرا دزڤرنهڤه
بو سهردهمێ ئیسلامى وساسانى ورومانى كو سێ ئمبهرهتوریێن
بهرفرهه ومهزن بوون لدهڤهرێ ،ههر دینارهك
یان دهرههمهك یان فلسهك دوو لا ههنه لایێ
سهرهكى كو روخساره (الوجه) كو باهرا پتر جارا
سهركردا وێنێ خو ددانا سهر ( ژبلى هندهك
سهردهمێن ئیسلامى كو تێدا وێنه یێ حهرام بوو)
بو نمونه دهمێ ئهم پارهكێ رومانى دبینین وێنێ
ئێك ژ قهیسهرێن رومانى لسهر هاتیه نهخش كرن
ولایێ دى بهحسێ جهێ لێ هاتیه لیدان وگهلهك
جارا نڤێسین لسهر هاتینه كرن ، لێ ئهگهر ئهم
بهرێ خو بدهینه پارێ ئیسلامى باهرا پتر جارا
روخسارێ وێ ئهڤه لسهره (لا اله إلا الله )
ولایێ دى نڤێسیه ( هاتیه لێدان ل
......ولسالا......) وگهلهك جارا ناڤێ سهركردا
لسهر هاتیه نهخش كرن ،ههلبهت عهرهبكرنا پارا
دگهلهك قوناغا دا بوریه ژ خهلیفه( عمر كورێ
خهتابى) تا دگههته خهلیفه( عهبدولمهلك كورێ
مهروانى).
پاره نیشانا هێز وسهربهخویێ بو لسهردهمێن
كهڤندا وههر دهستههلاتهكا پاره دروست كربا
ئهو گهلهكا بهێز بو وگهلهك جارا دهاته
نیاسین وهكى ئامیرهكێ راگههاندنێ و بو خودانه
نیاسینێ ژلایێ هێز و دهستههلاتێ ڤه ، وهكى
نمونا سهردهمێ (هارون رهشیدى) دهمێ برازایێ وى
(جهحفهر بهرامكى) هندهك دینارێن زێرى دروست
كرین كو گرانیا وانا پتر ژ (100) گرامێن زێرى بوو
ودكرنه دیارى بو ههڤال وخوشتڤیێن خو ، ئهو
ئامیرێ پاره تێدا دهاته لێدان ژ دوو لایا پێك
دهات وشێوازێ وى ژلایێ ناڤهروكێ ڤه وهكى شێوازێ
وى ئامیرهى بو ئهڤێ روژنامه تێدا دهێنه كوپى
كرن دیسان ژمارهكا گهلهك یا پارچێن پارا پێ
نهدهاتنه دروست كرن چونكى ئهو ئامیره ژ ماددێن
بێ هێز دهاته دروست كرن ،وپاره برێیا تیشكا
كیمیائى (سینیه
XRF)
دهێته شروڤهكرن ژلایێ كیمیائى ڤه.
ژێدهر:
1_ناهز عهبدولرزاق ئهلقهیسى:دینارێكى عوسمانى
له سالى 1263ك له كوردستان
لێدراوه،وهرگێرانى:د.عبد الله خورشید، گوڤارى
سوبارتو ژماره 3 ،ههولێر 2009،ل 87.
2_د.خلف فارس:التحلیل الكیمیائی والاشعه السینیه
XRF
فی دراسه المسكوكات البزنتیه والإسلامیه،مجله
سوبارتو القسم العربی، العدد 2 ،اربیل،2008 ،ل130.
|